{0} <16> [16,1] || śrīḥ || akhaṃḍavākyam akhaṃḍasyaiva vākyārthasya vācakaṃ | tad eva nityatvāt saṃskāryaṃ | padāni tu tatsaṃskāropāyatvena tata uddhṛtyālīkāny eva saṃskriyaṃta ity uktaṃ prāci kāṃḍe | tad idā- niṃ parīkṣyate | kiṃ punar vākyam iti | {2,3-2,31} [16,5] tatra yady api vārttikakāreṇākhyātaṃ sāvyayasakārakaviśeṣaṇaṃ vā- kyam ity uktaṃ tathāpi tan nighātādivyavasthārthaṃ pāribhāṣi- kam eva na tena prakṛtavākyasya rūpanirddhāraḥ tathāpi prasaṃgāt tad api parīkṣyate | sakārakaṃ sakārakaviśeṣaṇaṃ iti | na tv etad vyākhyāyate vrajāni devadattety atrāmaṃtritasyeti nighāto na prāpno- ti | saṃbodhanapadasya kārakatvābhāvāt tadviśeṣaṇatvābhāvāc ca | athocyate sakārakaṃ saviśeṣaṇaṃ ceti vyākhyāyate bhavati ca saṃbo- dhanapadaṃ viśeṣaṇam iti | tad api na | tathā sati devadattaḥ pa- cati vrajatīty atrāpi pacatīty asya vrajatīty asya viśeṣaṇatvād ekavākya- tvaṃ syāt | yathā snāto gachatīty atra gamanakriyāṃ prati snānasya | avaśyaṃ cātraikavākyatā svīkāryā nighātasiddhyarthaṃ | bhavatu vrajati pacatīty ekaṃ vākyaṃm iti cet | tathā satīhaivātiṅgrahaṇena nighātavyāvṛttiḥ kāryety atiṅgrahaṇaṃ vyarthaṃ samānavākyā- dhikārād iti pūrvāparavirodho vārttikakārasya tasmād ākhyātam ity eka[tva]sya vivakṣitatvam aṃgīkṛtya vārttikakṛtaitat parihṛtam iti maṃtavyaṃ | tathāpi brūhi brūhīty atra samānavākyatāyā vārttika- <17> kāreṇāṃgī[kā]rād idam eva vyāvarttyaṃ bhaviṣyati || || iha tā- vad gām ānayety uttamavṛddhena prayojyaṃ praty ukte gavānayane pravarttamānaṃ taṃ madhyamavṛddham upalabhya taṭastho vyu- tpitsur idam avagachati iyam asya pravṛttiḥ kāraṇībhūtechājanakagavā- nayanapravarttanājñānajanyā | tac ca jñānaṃ kāraṇāṃta[rā]nu- palabdher etadvākyajñānajanyaṃ tathā caitasmin gavānayanapraiṣe vākyam evedaṃ śaktam iti | na ca gavādipadānām anyatrāvadhāritaśakti- katvāt ta[dgha]ṭitatvāc cāsya vākyasya padaśaktikalpanenaiva vākyārthāvagatisiddher na vākye śaktikalpanam iti vācyaṃ | nīlapītādi- [vividharū]pasādṛśyena nīlādighaṭitam idaṃ citrarūpam iti bhrāṃtāv api citrarūpam akhaṃḍam iva gavādipadānām anyatradṛṣṭer bhāgasārūpyāt tadghaṭitatvabhrāṃtāv api vastuto 'khaṃḍatvād vākyasya | tathā cākhaṃḍa eva śaktiḥ | yo pi [17,14] prāthamyād abhidhā[tṛtvāt tātp]aryopagamā[d a]pi | padānām eva sā śaktir varam abhyupagamyatām | [17,16] iti vadati | so pi praṣṭavyaḥ padaiḥ pratyekaṃ svārthe samā[]vād ākāṃkṣādisācivyāt tatpratītir iti | sa prativaktavyaḥ | a[]kāni | tatsa- mudāyo vā | nādyaḥ | sahakāryaṃtaralābhe py aśaktasyāśa[]bhād vaṭāṃkuraṃ janayet | dvitīye tv asmanmatapraveśaḥ | na ca lakṣaṇayā tadbodhaḥ lakṣaṇā hi [] vākyārthāgamakatve padāṃtarānartha- kyaprasaṃgāt [[ na ca padāṃtarasaṃnnidhānād eva lakṣaṇollekhān na tadvaiyarthyam iti vācyaṃ | tathāpy ekaikasaṃnnidhānenobha- yatra vā lakṣaṇā | ekatraiva vā | nādyaḥ | gokarmakam ānayanaṃm ānaya- nakarmībhūto gaur iti pratītidvayaprasaṃgāt na ca dvitīye pi niyāmakābhāvād avyavasthāprasaṃgaḥ | na ca kārakapadasannihite kri- yāpada eva lakṣaṇāṃtarasannidhāne pi vākyārthasphūrtter varṣa- <18> tītyādau dṛṣṭatvāt | na ca tatrāpi bauddhaṃ sannidhānaṃ | kevalasyaiva śakteḥ samarthayiṣyamāṇatvāt || ]] na dvitīyaḥ vākyasyāvācakatve lakṣaṇa[] vipā[]rūpatvāt tasyāḥ | na ca padārthā evāvagatā vākyārthabodhajanakā iti vācyaṃ | teṣāṃ vākyārthagamakatvaṃ svarū- pato vā 'vinābhāvatvād vā | nādyaḥ sarvadā gamakatvaprasaṃgāt | tad[]ānaṃ saṃsargabodhakam ity api na | anyāvabodhenānyabodha- janane ghaṭāvabodhād api paṭabodhaprasaṃgāt | avinābhāvāc cet | na tarhy asya vākyārthāvabodhasya śābdatvam anumānaphalatvāt | tathā ca vedaprāmāṇyaṃ dattajalāṃjali syāt | atha padārthajñānā vinābhāvādijñānānāṃ pāke jvālāyā iva śabdāvāṃtaravyāpāratvā chābda evāyaṃ bodha ity ucyate | tathā sati dhūmeṃdriyasaṃnnikarṣā- vāṃtaravyāpāratvād vyāptyādismṛtīnāṃ vahnibodho pi pratyakṣaphalam eva syāt | atha tatrānumitisāmagryā vijātīyayā vyavadhānaṃ tarhi prakṛte pi tulyaṃ | na ca gavādipadaghaṭitānāṃ vākyānām ānaṃ- tyāt pratyekaṃ teṣu śaktikalpane 'naṃtaśaktikalpanāpadyeteti gavādipadānām eva sarvavākyānusyūtānāṃ śaktikalpanāj jyāyasīti sāṃprataṃ | tādātmyasaṃbaṃdho hy asmākaṃ vācyavācakabhā- vaḥ sa cānekeṣāṃ vākyānām anekasaṃsargaghaṭitānām anādir eva | nādyākalpitānāṃ kalpito stīti kva śaktikalpanāvasaraḥ tathā ca yathā pade prakṛtipratyayavyutpādanaprakāro yādṛchikaḥ kalpitaḥ ta- thaiva vākye pi bālavyutpādanāya padavibhāgo 'sann eva kalpate iti kvā- nādis tatra vācakabhāvaḥ | vṛṣabhayāvakādāv anarthakapratyaya- vyutpādanavad anarthakapadavyutpādanam eva vākye | vṛttau caikā- rthyībhāvam āpannānāṃ padārthānāṃ pṛthagarthopalaṃbhas tathā vākye pīti | yas tu manyate vṛttāv api padānāṃ pṛthagartho stīti so śvakarṇarathakārādiśabde kam ananvitam avayavārtham aṃgīku- ryāt | tasmād aśvakarṇādiśabdavad anālocitapadārtham eva vākyaṃ vākyā- rthagamakaṃ | artho pi pānakarasavan madhurasa[va]c cāvi- <19> bhakta evaikaḥ yathā mayūrāṃḍe viviktā eva nīlādayaḥ prākaṭyadaśā- yāṃ bhedena bhāsaṃte tathaivāyaṃ vākyārtho khaṃḍo vivikta eva ka- lpitapadādirūpavibhāgād vākyāt sakhaṃḍa iva pratīyata iti | sa cā- yaṃ vākyasphoṭaḥ dvividho bāhya āṃtaraś ceti / bāhyo pi jātivya- ktibhedena dvividhaḥ jātis tu pratyekaṃ padaiḥ sphuṭataratayāvagamya- te | vyaktis tv ekaivāna vayavaśabdarūpā | budhyārūḍhā vyaktis tv ābhyaṃtaraḥ sphoṭa iti | yady api gotvādijātiḥ pratyekavyaktisphuṭa- vyaṃgyaiva dṛṣṭā tathāpīyam āvṛttabhramaṇavyaṃgyabhramaṇā- dijātivad anekair eva varṇair vyajyata iti | vyaktisphoṭe tv ekaiva gām ānayetyādivākyavyaktiḥ | jātisphoṭe bahutve pi vākyānām uccari- tair varṇais tajjāter evābhivyaktāyāḥ saṃgatigrahopāyateti | āṃtaras tu niraṃśa eva nādarūpaḥ tatra ca niraṃśā eva vākyārthā adhyastā iti | tathā caikasyaiva cidātmano śabdārthau kalpite rūpe āṃtare dhvani- vaśād bahīrūpe iva prakāśyete iti | tathā cāṃtara evātmā nānā[śa]kti- katvāt prāptaprakāśyaprakāśakabhāvaḥ kāryakāraṇabhāvaś ceti sakalo yaṃ lokavyavahāraḥ | {2,64-2,77} [19,17] evaṃ ca yathā nirarthakair niraṃśakair eva varṇaiḥ padārtho bhivyajyate tathā niraṃśakair nirarthakair eva padair vākyārtha iti sthite paṃcākṣepī mīmāṃsakānāṃ prasarosanīti | pratinidhikal[pa]- naṃ | pikādiniyatapadapraśnaḥ | śrutivākyayor virodhe śrutir eva balīyasīti | avāṃtaravākyānāṃm arthavattā | tathā karmabheda[sya] vicāra ekādaśalakṣaṇīpratipādyaḥ | padāvāṃtaravākyaikaviṣayo nopapadyeta | tathā prasajyapratiṣedhamukhyavicāraṇāni [tā]- vat padārthanibaṃdhanāny eva tāni ca padasyāvācakatve na syur eveti tathā hi vrīhibhir yajetetyādau yajetety ākhyātapadena yāgakriyāvidhau pratipādite [] sānnāyyauṣadhādiyogyadravyo- <20> pasthitau vrīhiśrutyā vrīhīṇāṃ viśeṣataḥ karaṇa [] pi vrīhyalābhe prārabdhasya nityasya kāmyasya vā karmaṇaḥ samāpanāvaśyaṃbhāvāt tatsadṛśanīvārā[]t sarveṣāṃ saṃpratipannaṃ | yadi cākhaṃḍa eva vākyārthaḥ syāt tadā yajetety asya sāmānyākṣepo vrīhir ity asya sva- jātīyetaravṛttiphalakakaraṇābodhanam ityādy ākāśaromaṃthā- yitam eva syāt | tadā hy akhaṃḍe vākyārthe vrīhyavaruddhāyāḥ kriyāyā [vākyā]rthatvāt | kriyāyāś ca pratinidhyasaṃbhavān nīvāra- karaṇikā kriyā na pratividhānayogyeti kāmyanityayor lopaprasaṃga i[ti | ta]thā vanāt pika ānīyatām ity ukte pikaśabde 'gṛhītasaṃgatinā kaḥ pika iti pṛṣṭe kokila iti prasiddhārthena padena kaś ci[d bo]«-» dhayati pikaśabdārthaṃ | yadā ca nirastavibhāgaṃ vākyam eva vācakam ity urarīkṛtaṃ tadā pika ānīyatām ity asya ko rtha it[y e]vaṃ praśne kokilānayanam ity evārtham upadiśyate | viśiṣṭānayanapade gṛhītasaṃgatiḥ pikaśabdārthe gṛhītasaṃgatiḥ pṛchati tata evedṛśī praśnottare saṃbhavata iti balād āgataṃ padānām eva vācakatvam iti | kiṃ ca śrutivākyavirodhe śruter balīyastvaṃ sthāpitaṃ | śvetaṃ chāgam ālabheteti śvetatvachāgatvayor vākyīyaḥ saṃbaṃdhaḥ | ālaṃ- bhanasya vidheyatvaṃ śrautaṃ | tatra kadācit śvetaguṇachāgā- lābhe śvetaguṇameṣalābhe tasyaivālaṃbhanaṃ meṣasyāpi tādṛśasyālābhe kṛṣṇaguṇachāgalābhe vā tadālaṃbhanaṃ kiṃ vā tadalābhe 'na- nuṣṭhānam eveti saṃdehe vākyā chvetaguṇasya chāgasyaivālaṃbhas tadalābhe tu nālaṃbha iti prāpte śrutyā upālaṃbhasyānuṣṭheyateti prāpte śrutivākyayor virodhe śruter eva balīyastvād alābhe śvetaguṇame- ṣālaṃbho kṛṣṇaguṇachāgasyaiva veti siddhāṃtitaṃ | tac ca vā- kyārthasyākhaṃḍatāyāṃ śvetaguṇakachāgālaṃbha eva vākyārtha iti śru- teḥ pramāṇasyāprasaṃgān naiva śāstrārthaḥ sidhyed iti | kiṃ ca | arthavādādyupetamahāvākyasyākhaṃḍārthatve vidhyapekṣitastuti- <21> samarpaṇam arthavādānāṃ kṛtyaṃ dravyadevatāsmāraṇaṃ maṃ«-» trāṇām itaraviviktakarmasvarūpapratipādanaṃ nāmnā puruṣapravartta- naṃ vidher ityādi sarvam utsaṃnnasaṃkatham eva syāt | kiṃ ca nodanā- lakṣaṇo rtho dharma iti sakalasya vedarāśeḥ prāmāṇyaṃ prati- jñāya vedavākyajanitā pramā svata eva pramāṇam iti pratyakṣādīnāṃ dharme prasareṇa nirdhārya śabdasya ca tatra yogyatām abhidhāyā- tadbhūtānām ity anena kriyāsamanvayena sarveṣāṃ padānāṃ samanvayaṃ pradarśyārthavādāder dvārābhāvāt kriyānvayābhāvenāprāmāṇyam āśaṃkitaṃ vidhyekavākyatvavaśena samarthya maṃtrāṇāṃ dravyadeva- tāsmāraṇenopayogaṃ prasādhyānumitavedamūlasmṛtīnāṃ prāmā- ṇyaṃ mūlaprāmāṇyenoktvā yāgenānenāhaṃ yakṣya ityādivyavahārajana- kanāmadheyānām itarakriyāvilakṣaṇakriyāsvarūpapratipatyartha- tvena nodanāṃtargatiṃ siddhāṃtīkṛtya nirddhāritavedaprāmā- ṇyaṃ pratiśabdāṃtarādipramāṇaṣaṭkena bhede sādhite śeṣaśeṣi- bhāvo 'vagaṃtuṃ śakya iti dvitīyādhyāyena karmabhede niṣkṛṣṭe pha- lavatkarmasannidhipaṭhitānāṃ vihitānāṃ prayājādīnāṃ kratvaṃga- tayā śeṣatāṃ pratipādayituṃ śrutiprabhṛtiviniyojakapramāṇatadbalābala- ciṃtādi samāpya gṛhītāṃgabhāvānāṃ karmaṇāṃ dadhyānayanādy āmikṣāprayuktaṃ vājinaprayuktaṃ veti prayojakāprayojakabhāvam upa- pādya śrutyarthapāṭhādiḥ karmaṇāṃ kramaṃ nirūpyāyam≤-≥ ayaṃ sāṃgena sakrameṇa karmaṇādhikriyeteti nirṇayenopadeśaṣaṭke samāpte vihitetikarttavyatāke aiṃdrāgneyādiṣu sāmānyato viśeṣataś cātide- śikaṃ vidhyaṃtam upapādyātideśāprāptāv ajñānāder dṛṣṭārthatayā kṛṣṇalādiṣu dvārābhāvena bādhe bhihite pradhānabhūtāgneyādiṣaḍyāgā- rthapūrvaḥ paścād vānuṣṭhitaiḥ prayājādibhiḥ sarveṣāṃ taṃtreṇopakāra iti pratipādite yadyadartham ārabdhaṃ tad anyad apy ekenaiva prayatnena saṃbhavalāghavābhyāṃ niṣpādayatīti paśvartham anuṣṭhitāḥ prayājādayaḥ paśupuroḍāśayāgasyāpy upakurvaṃtīti dvādaśe dhyāye pratipāditaṃ tatra sarvasyā apy asyā vicāraṇā- yāḥ padāvāṃtaravākyabhedanibaṃdhanatvād akhaṃḍavākyavādino ma- jjetayor abhāva[] [21,32] tathā hi yatrārthinoḥ kāryeṇa saṃbhavinā prayojanatvena nirjñā- tasāmarthyayor anyatara[prayuktenārthenāparo bhisaṃbadhyamānaḥ <22> kṛtārthatvāt pṛtha]kprayojakatvaṃ na labhate sa prasaṃgaḥ | tad yathā agniṣomīyasya vapayā pracaryāgnīṣomīyaṃ paśupuroḍāśa[m ekādaśakapālaṃ nirvapantīty a]trāgnīṣomīyapaśvarthaḥ prayā- jānuyājavidhyaṃtaḥ prasaṃgād agnīṣomīyaṃ paśupuroḍāśam apy upakaroti | śāstre pi sarvanāmaśabdaḥ saṃjñātvenoccāritaḥ prasaṃgān ṇatvābhāvam api sūcayatīti | [22,7] yatrārthinaḥ sarve prayojakabhedenāvṛtyā vā yo rthaḥ pratipattavyaḥ tam artham ekam eva saṃbhavāl lāghavāc ca prayojayaṃti tat taṃtraṃ yathā pradhānabhūtā ye ṣaḍyāgā āgneyādayaḥ tadarthaṃ ye prayājādayaḥ te pūrvaṃ paścād vā kṛtāḥ sarveṣāṃ taṃtre- ṇopakārakā bhavaṃtīti | śāstre pi bhinnārthayos taparaśabdayos taṃtreṇoccāraṇaṃ | evaṃ tatra lakṣaṇeṣv api taṃtralakṣaṇaṃ saṃkhyāsaṃjñāyāṃ rūpaviśeṣānurodhāt pradeśeṣv api taṃtreṇaiva yuga- pad ubhayapravṛttir iti | taṃtralakṣaṇapratiyogino pi savṛttibheda- yor udāharaṇaṃ | saptadaśa sāmidhenyo bhavaṃtīty āvṛttyā sāmidhe- nīnāṃ saptadaśatvaṃ triḥ prathamām anvāheti vacanāt | śāstre pi saṃprasāraṇasaṃjñāyāṃ vā vākyārthaḥ saṃjñī varṇaś ca saka- lavākyāvṛttyā vyākhyāyate | bhedas tu saṃmārgasya pratigrahaṃ śāstre tu na veti vibhāṣety asya kvacid vidhimukhena pravṛttiḥ kva- cin niṣedhamukheneti | [22,21] bādhas tu arthitvāt sāmānyopadeśād vobhayaprāptisaṃ- bhave dṛṣṭādṛṣṭārtham aprāptyanumānaṃ | tad yathā kṣudupaghātārthaṃ kukkuṭasāmānyabhakṣaṇe prāpte py abhakṣyo grāmakukkuṭa <23> iti niṣedhād grāmyakukkuṭabhakṣaṇasya prāptasyāpi bādhaḥ | loke pi dadhi brāhmaṇebhyo dīyatāṃ takraṃ kauṃḍinyāyeti viśeṣeṇa takradānena sāmānyaprāptadadhidānabādhaḥ | śāstre karmaṇy aṇ āto nupasarge ka iti kapratyayena viśeṣavihitena sāmānyataḥ prāptasyāṇo 'pravṛttyanumānaṃ | samuccayas tu tulyabalānām aviro- dhinām ekatrāvasthānam | tad yathā brāhmaṇebhyaḥ pādyam ācamanīyaṃ dadhyād iti pādyācamanīyayoḥ | śāstre pi kṛdādisaṃjñā- nāṃ | [23,9] vikalpas tu tulyabalānāṃ viruddhānāṃ | yathā vrīhibhir yajeta yavair yajeteti | śāstre ṇvultṛcau | vidhipratiṣedhayos tv atulyabalatve pi vikalpo bhavati | atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī- tyādau | śāstre tūbhayatra vibhāṣāgrahaṇeṣu | {2,78} [23,13] ūhas tu prakṛtau samarthānāṃ vikṛtau sāmarthyābhāve vikṛtyanu- sārapadavibhaktyupādānaṃ | yathāgnaye iti padasya sthāne sū- ryāyeti padasya | vyākaraṇe ṃgasyeti ṣaṣṭhyaṃtasya yathāyathaṃ ato dīrgha ityādau kva citv abādhenaiva saṃbaṃdho yathā yajamā- naṃ daṃḍena dīkṣayati mekhalayetyādau | śāstre bahugaṇavatuḍati saṃkhyā ṣṇāṃtā ṣaḍ iti | [23,19] atideśas tv anyadharmaprāpaṇaṃ | sa dvividhaḥ sāmānyato viśeṣataś ceti | tatra sāmānyato nyatra prasiddhā dharmā viśeṣe tidiśyaṃte <24> sa sāmānyātideśaḥ sa yathāgneyavat saurya iti vede | ekadevatā- katvasāmyād āgneyadharmātideśaḥ | śāstre tu ṣoḍhā rūpādibhiḥ pra- kāraiḥ dvirvacane cītyādau prasiddhaḥ | {2,79} [24,4] adhikāraḥ punar arthitvasāmarthyaśāstrāparyudastatvādirūpaḥ ta- dvāṃś cādhikārī | yathāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma ityādau brāhmaṇādir avyaṃgo dhītavedo dhanavān svargakāmaś ca | śāstrasya tu śabdārthapuruṣadharmeṣv adhikāraḥ tatra śabdo dvedhā | sādhur asādhuś ca | sādhur api śāstrīyaḥ prāyogikaś ca | śāstrīyo pi pratipādyaḥ pratipādaka ubhayarūpaś ceti | tatra pratipādyo yathā | dādhartty- adau nipātitaḥ pratipādakas tu prakṛtipratyayādirūpaḥ | ubhayarūpas tu itavyaśabdaḥ | prāyogiko pi laukiko vaidikaś ca | tathā cā- sādhunā saha ṣaṭ ṣaṭ bhedāḥ śabdasya | tatra vyākaraṇasya pratipādyeṣv adhikāraḥ | na prakṛtyādiṣu na hi [te] vyutpādyāḥ kiṃ tu vyutpatyupāyāḥ | artho ṣṭādaśadhā vastumātram abhidheyaś ca | abhidheyo pi śāstrīyo laukikaś ca so pi vi[śiṣṭāva]graha- saṃpratyayahetus tadviparītaś ca | mukhyaḥ kalpitarūpo viparyā- saś ca | vyapadeśyo vyapadeśyaś ca | satvarūpo satvarūpa[ś ca niści]talakṣaṇo vivakṣāprāpitasannidhānaś ca | abhidhīyamānaḥ pratipādyamānaś ca | abhisaṃhito nāṃtarīyakaś ca | tatra vastu- [mātra]m anabhisaṃhito rthaḥ | samīhitas tv abhidheyaḥ | tatraiva ca śabdasyādhikāraḥ | sa dvedhā śāstrīyo laukikaś ca | śāstrīya āp[oddh]ārikaḥ laukikas tv akhaṃḍaḥ | laukike cārthe śabdasyā- dhikāro na śāstrīye | śāstrīyo hi pauruṣeyaḥ parikalpitaḥ at[ath]- ābhūto pi śabdasādhutvanimittabhāvena pratipādakatvena vijñāyate | <25> [ataś ca tasya vyabhicāre 'py avyabhicāra eva smartṝṇāṃ vā-] kyā[ a-]ta evā'niyatāvadhi smaryate vyākhyātṛbhiḥ | [viśiṣṭāvagra- hasaṃpratyayahetur yathā | kaṃsaṃ ghātayati | baliṃ bandhayatīti | atra hy a-][rtho na ta]thābhūto pi tu viśiṣṭākāreṇaiva saṃpratyayagocarī[kṛto vyavahāraviṣayatām anupatati | tadviparīto bahir eva sthito ya]thā gauḥ śukla iti | mukhyas tu sāsnādimati gośa- bdaḥ | jāḍyādiguṇaprati[] gauṇaḥ | yathā gaur vāhīka iti | vyapadeśya āpoddhārika eva | jātir vā dravyam eva veti vakṣya- māṇa[tvāt | avyapadeśyas tv akhaṃḍā-]rthaḥ satvabhāvam āpanno vyapadeśyasya tv āpoddhārika eva | asatvabhūto vākyārthalakṣa- ṇaḥ | sthitalakṣaṇas tu rājapuruṣa ity atrākhaṃḍaḥ | vivakṣāprāpitas tu rājñaḥ puruṣasyeti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya yatheṣṭatvāt | abhidhīya- mānas tu rājasakha iti | atra hi rājñaḥ sakheti vivakṣite pi rājāsya sakhety arthād abhihitam eva | abhisaṃhitas tu gośabde jātidravyarū- paḥ | nāṃtarīyakas tatraiva varṇākṛtyādiḥ | ta ete rthadharmāḥ | puruṣadharmās tu vaktṛtvapratipattṛtvādayaḥ | tatra vaktṛdharmā ābādhāsūyādayaḥ pratipattṛdharmās tu kutsyamānatvaprabhṛta- yaḥ | tatra śāstrasya plutidvirvacanādividhāne dhikāraḥ pūrvoktaviparī- teṣu tu na śāstrasyādhikāraḥ || {2,80} [25,20] kramas tu śrutyādibhiḥ ṣoḍhā [25,21] tatra śrauto yathā | hṛdayasyāgre vadyatītyādir agre thaśabdoktaḥ | śāstre pi parasmaipadānāṃ ṇalityādau yathāsaṃkhyaparibhāṣai- kavākyatāla[bdhaḥ] | <26> sāmarthyād āgataḥ krama ārthaḥ | yathāgnihotraṃ juhoti yavā- gūṃ pacatīti | śāstre pi guṇakarmaṇi lādividhir iti | atra hi gavā karmaṇā duheḥ pūrvaṃ yogaḥ tataḥ payasaḥ na hy anupādāya gāṃ paya āhartuṃ śakyaṃ | [26,5] pāṭhakramas tūccāraṇakrama eva | yathā samidho yajati tanū- napātaṃ yajatītyādi yathāpāṭham anuṣṭhānaṃ || śāstre pi vipratiṣedhe param ityādau | [26,8] kāṃḍakramas tu yenaiva krameṇa yājyānuvākyāmnānaṃ tenaiva krameṇāgneyādīnāṃ saṃnniveśāt saṃbaṃdhaḥ | śāstre dvirvaca- nakāṃḍāt saṃprasāraṇakāṃḍaṃ | tad eva vipratiṣedhe pūrvaṃ pa- tati | [26,12] pravṛttikramas tu yenaiva krameṇa brāhmaṇe samāmnātās tenaiva yathāsvaṃ coditaṃ kāryaṃ labhaṃte | yathā saptadaśa prājāpa- tyāṃs tūparān ajān ālabhetety atra saptadaśānāṃm ajānāṃ krameṇa prokṣaṇaviśasanādaya āmnātāstatrānuṣṭhātrā yaṃ paśum ālabhya prokṣaṇam anuṣṭhitaṃ tam evārabhya viśasanādīnām a- nuṣṭhānam iti | śāstre yathā bhāṣya uktaṃ yayaivānupūrvyārthānāṃ prādurbhāvaḥ tayaiva śabdānām iti | yathā mṛdvyā paṭvyety atra prathamaṃ liṃgasaṃbaṃdhāt strīpratyaya utpadyate tataḥ ka- rmatvasaṃkhyāyogāt tṛtīyaikavacanam iti tayaivānupūrvyā yaṇādikārya- pravṛttir iti | [26,22] pratipattikramas tu yathā pradhānayāgāḥ pūrvam uktā apy avāṃtarayāge nivarttanānurodhenaiva pratipattim upārohaṃti | <27> śāstre pi luṅlaṅlṛṅkṣv aḍ udātta ity aṭ yady api prathamam upalabhyate tathāpi prathamaṃ dhātvādipratipattis tato ṭa iti | [27,3] prayogakramas tu | darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvā somena yajete- ti | śāstre tu ḍukṛñ iti yathānupūrvyā ñādaya upalabdhās tayaivetsaṃjñāṃ labhaṃte | [27,6] buddhikramo yathā prayājādīnāṃ pradhvastānāṃ budhyaiva saṃ- kalanam iti | śāstre tu iko yaṇ acītyādāv uccaritapradhvastānāṃ budhyaiva saṃkalanam iti | tathā ca bhāṣyaṃ | [27,9] buddhau kṛtvā sarvāś ceṣṭāḥ karttā dhīras tatvannītiḥ | śabdenārthān vācyān dṛṣṭvā buddhau kuryāt paurvāparyam [||] _iti | [27,12] eṣāṃ kramāṇām ekatropasthitau balābalaṃ pradarśyate | prathamaṃ bhojayitavyas tato bhyaṃjanam ity ārthe krame 'bhyaṃjanasya pūrvaṃ prāptāv api śrautena tasya bādhaḥ | kvacit tu kramo na vivakṣyate | yathānuṣṭhātṝṇāṃ kramo nimittavaśād iti | śāstre tv atiprasaṃgo guṇavṛddhipratiṣedhe kṅitīti vārttike | [27,17] śeṣaśeṣibhāvas tu vrīhyarthatvād avaghātasya śeṣatvaṃ vrīhīṇāṃ tu śeṣitvam iti | so pi śeṣaḥ kaścid ārād upakārakaḥ kaścit tu saṃni- patyopakārakaḥ tatrārād upakārakaḥ prayājādir apūrvadvārā | sannipa- tyopakārakas [tu] kriyāsvarūpanirvāhakaḥ puroḍāśādiḥ | śāstre tu dhātukartrādiviśeṣaṇāni dhātukartrādayaś ca | bhedo pi tāvad balāha- kād vidyota[ta iti] balāhake vidyotata ity apādānādhikaraṇa- śaktikṛto loke | śāstre pi vivakṣāvaśād āśritaḥ | ayaṃ ca śaktivyāpārabhe- daḥ | śaktibhedas tu dhanuṣā vidhyatīti | atra hi garbhīkṛtā- pādānasaktiḥ karaṇaśaktividhyarthabhedena vyāpriyate | na hy anā- <28> śritāpādānaśaktikasya dhanuṣo vedhane karaṇatā saṃbhavati | ata evātra saṃjñayor vipratiṣedho varṇitaḥ {2,87} [28,3] tathākhyāteṣu dhātvabhihitāyāḥ kriyāyāḥ pratyayavācyaka- rtṛbhede sati tatsaṃbaṃdhāt tasyā api bhedaḥ | pacataḥ pacaṃtīti | vede pi yajati dadāti juhotītyādau śabdāṃtarādipramāṇaṣaṭkena bhāvanā- bhedād apūrvabhedaḥ | kvacid abhedo pi | yathā paktvaudanam bhuṃkta ity atra kartṛkarmaṇoḥ kriyābhedaḥ prāpto pi na vivakṣitaḥ samānakartṛvācitvāt pratyayaśruteḥ | tathāsyate devadatte- neti | atra bhāve lakāra utpannaḥ sādhanabhedānupādānāt kriyābhe- dam api gamayituṃ na śaknoty ekasmin pade | bhedābhedau ca kvacid vāstavau | kvacit tu vivakṣānibaṃdhanāv eva | vivakṣāpi kvacil laukikī kva[cit tu prāyoktrī tathā ca pūrvokta...] yabhedabhi- nnacaturviṃśatilakṣaṇī padāvācakatve vāṃtaravākyānaṃgīkāre ca ni[.. prasa-]jyapratiṣedhaḥ tatra ca vākyabhedo py āvaśyako yathā [] [ .. abrāhmaṇaḥ soma-]vikrayī āto nupasarge ka iti [] dau | kvacin mukhyaḥ padaprayogaḥ | kvacil lakṣa- ṇayā | yathā yathā yajamāno dhvaryuṃ pratipra[] tathā vyā- ptinyāyo pi kvacid ekaśruti dūrāt saṃbuddhāv ityādau sāṃketikalau- kikasaṃbuddhigrahaṇā[]yāgavyāptyā | tathā gauravalāghave kvacid āśrite | yathā pṛṣodarādīni prasiddhasādhupadapratipādane ca laghur upāyaḥ | prātipadikād anabhihite karmaṇi dvitīye- tyādir guruḥ | vede tu taṃtraprasaṃgādiṣu laghuḥ | āvṛttau guruḥ | <29> triḥ prathamām ityādau | kvacid adhyāhāro chidreṇa pavi- treṇetyādau | śāstre pi karttari kṛd ityādau | kvacin niyamo yathā vrīhīn avahaṃti patiḥ samāsa evetyādau | kvacit tu yogyatā yathā jyotiṣṭome traivarṇikānāṃ | uḥ sthāne aṇ iti yogyatayā prasaṃgāvasthāyāṃ | kvacil liṃgād vākyaśeṣād vā saṃdigdhārthanirṇayo yathāktāḥ śarkarā upadadhāti tejo vai ghṛtaṃ | svadhiti- nāvadyati sruveṇāvadyatīti | vyākaraṇe oḥ puyaṇjī- tyādāv apara iti vākyaśeṣāṇ ṇau kṛtaṃ sthānivad ity artha- lābhaḥ | kvacit tu vākyavibhāgenānyatra saṃbaṃdhaḥ | yathārthavādā- nāṃ prāśastyena vāyavyam ityādeś ca vidhyavaruddhabhāvanayā | śāstre pi viyātasya bhāvo vaiyātyam iti prakṛtiḥ pratyayād vibhajyate | evamādayo pi vākyārthaprayojanāprakārāḥ padārthavi[bhā- jan]opāyabhūtāḥ padasyāvācakatve āvayor utsannasaṃkathā eva syur iti [29,15] || cha || || śrīḥ || iti vākyapadīyaprameyasaṃgrahe paṃc[ākṣe]pī samāptā | || cha || {2,88-2,108} [29,17] || atrābhidadhmahe || na vayaṃ kalpitapadāvāṃtaravākyabhedaṃ jānī- maheyenaite paryanuyogāḥ prādu syuḥ || kiṃ [tu] vastuto nira- vayavam api padam iva yadṛchākalpitaprakṛtivibhāgaṃ vyutpa- <30> tyarthaṃ vākyam api saṃgatisaṃvedanāya kalpitapadāvāṃtaravākyabhe- dam ācakṣmahe | vedāṃtina iva vāstavabhedābhāve pi kalpitanī- lapītabhedaṃ | anyathaihikāmuṣmikabhogasādhanān nivṛttiḥ śravaṇādau ca pravṛttir na syāt | iṣṭāniṣṭabhedābhāvena jñānapūrvakanivṛtti- pravṛttyor anudayāt | tatvaṃ padayoś ca śodhitayor akhaṃḍārthaprati- pattir vākyān na syāt | na ca kalpitapadādivibhāgasya na tātvi- kavākyārthajñānopāyatā yukteti vācyaṃ | asatyasyāpi kalpitabhedasyāpi cakṣurāde rūparasādipratītihetutvāt | pratibiṃbasya vyāvahārika- satyatvarahitasyāpi biṃbapramāhetutvadarśanāc ca | svabuddhikalita- syāpi dhyeyaviṣṇvādimūrttyādes tatvajñānahetutvāc ca | tathā kalpitair eva padair avāṃtaravākyaiś ca pūrvoditapratinidhyādyupapattau vṛthā paṃcākṣepī galagarjanaṃ | śramāyaiva | na ca gām ānaya gāṃ badhānetyādau pratyabhijñānaikasya gośabdasya svārtham avaga- tyāśvam ānayetyādau ca dṛṣṭasyānayanapadārtha[sya] gām āna- yetyādau pratīteḥ ato 'khaṃḍārthateti śakya[]tavrīhyādipa- dasya lokaprasiddhārthopādānena yajetety asyāpi tadarthopādāna[ .. vanā]t pika ānīyatām ity etad vanād vṛkṣa ānīyatām ity ane- nātyaṃtavilakṣaṇam eva | tathā[]tau pikaśabdārtham evājñātaṃ pṛchatīti yuktam eva | yadi ca yāṃśe vākyaṃ tadā padasyekārāṃtasyaiva godugdhavikāradṛṣṭaśaktikasya dadhy ānayetyādau vikṛtasya tadarthāpratyāyakatvād yakārāṃte pi bhinnaśaktir bhavatāṃ kalpanīyā syāt | evaṃ gām ity atra gā ity asya gavety atra gavity asya gaur ity atraukārāṃtasya gobhir ity atrokārāṃtasya citragur ity atrokārāṃta- syetyādibahuśaktikalpanābhāro bhavatām api mastakam āskaṃdati | na ca chinnapuchasya śuno jātakucāyāś ca yoṣāyāḥ pratyabhijñānena ta- ttajjātyabhivyaṃjakatvavad vikṛtasyāpi gośabdasya gośabdajātya- bhivyaṃjakateti sāṃprataṃ | tathā saty upacayāpacayatve śabdānāṃ nityatābhyupagamo bhavatāṃ hīyeta | mama tu dadhi paśyetyādau apo- dhṛtasya dadhipadasyācy api pare prasaktasya sthāne da≤dhy≥«dhi»śabda- buddhiḥ prasajyata iti nānityatāprasaṃgaḥ | tad uktaṃ | [30,31] sarve sarvapadādeśā dākṣīputrasya pāṇineḥ | <31> ekadeśavikāre hi nityatvaṃ nopapadyata [31,2] iti | tathā cāvāṃtarapadavākyāpoddhārā chrutyādivirodhe pūrvapūrvabalīyastvam arthavādādyavāṃtaravākyānāṃ stutyādyarthatā bhedādilakṣaṇavicāraprasaktiś cāpatitaiveti na kāpy anupapattiḥ | tathā [ca]« »pravibhāgaśūnyam akhaṃḍaṃ vākyaṃm abhyupagaṃta- vyam iti | evaṃ ca pratisaṃsargaṃ vākyānāṃ bhinnatve py ekaḥ kiṃva- rṇako dhāvatīti praśnadvayottaratvena śveto dhāvatīty asakṛt pravṛtte pi taṃtreṇobhayavākyābhivyakter arthadvayapratītyaviro- dhaḥ | śāstre pi cokāla ity abhedaśrutyāśrayaṇe pi tatpratyā- yyānāṃ tritvād yathāsaṃkhyopapattis tathātrābhedaśrutyā dvayor vākya- yor upasthitir iti | yady evaṃ lṛluṭor ity atra lṛ iti pratyāyyayor dvitvāt saṃkhyātānudeśo na syāt | na | lṛ ity utsṛṣṭānubaṃdharūpa- sāmyenobhayor apy ekabuddhyaiva grahaṇāt pratyāyyapratyāya- kabhedasyāvivakṣitatvāt | ata eva yasyeti cety atra na saṃkhyātānu- deśaḥ | tathā ca yathokāla ity atra trīṇi vākyāny upaplavaṃte | evaṃ śveto dhāvatīti dve vākye iti saṃtoṣṭavyaṃ | tathā ca yathā kācādidoṣāc cakṣuṣo nānārūpāvabhāsakatvam evaṃ saṃhitāva- śād ekasyāpi nānāśabdāvabhāsakatvaṃm iti | tathā ca halaṃ- tyam ity atra hal iti taṃtreṇobhayārthasamarpakaṃ śrutisāmyād vā || || chaḥ || || śrīḥ || {2,120-2,186} [31,21] idam idānīṃ nirūpyate | apoddhṛtād gavādipadād vyaktyākṛ- tyādīnāṃ pratītau kva śaktir iti kva vā nāṃtarīyakatayopasthitir iti | tatrākārādiṣu śabdād upasthiteṣv api na śaktikalpanā | yad dhi pra- yojakaṃ śabdasya tad eva tasya vācyaṃ | itarat tu nāṃtarīyakaṃ | saṃsthānavarṇaviśeṣādīnām anekatvāt | gotvasya tu sarvatraikatvād avyabhicārāt tasyaiva vācyatā | yady api ca gavādau kathaṃ cin mahiṣyādivilakṣaṇaṃ saṃsthānaṃ niyataṃ | tathāpi na tad vācyaṃ | nāṃtarīyakatayaiva rūpādivat tatpratīteḥ | na ca jātyabhivyaṃjakatvāt <32> tasya vācyatā caṃdanatvajātyabhivyaṃjakasyāpi gaṃdhādeś caṃ- danaśabdavācyatvāt | tasmāj jātivyaktī eva vācye | tatrāpi jātiḥ svarūpeṇa vyaktir gotvayogāt | gauḥ svarūpeṇa na gauḥ kiṃ tu gotvābhi- saṃbaṃdhād gaur iti | tathā ghṛtatailādiṣu biṃdau samudāye ca saṃsthānaviśeṣābhāve pi tattachabdaprayogād ākārasyāniyata- tvaṃ | ātmādiśabdeṣu tu dūrata eva ākārapratītir iti | tathā ca yatrā- kāraviśesapratītiḥ śabdā[t tatra] nāṃtarīyakatayā jātyā kṣiptatvād iti maṃtavyaṃ | yathā caṃdanaśabdād gaṃdhapratītāv api na tasya vācyatā kiṃ tv avinābhāvabalāt pratītir iti | nanu yadi tailā- dayo jātiśabdāḥ kathaṃ bhāṣya uktaṃ samudāyeṣu hi pravṛttāḥ śabdāḥ avayaveṣv api varttaṃte | tad yathā tailaṃ bhuktaṃ ghṛtaṃ bhuktam iti | tathā hy uktaṃ | [32,13] na jātiguṇaśabdeṣu mūrtte bhedo vivakṣitaḥ | te jātiguṇa saṃbaṃdhabhedamātranibaṃdhanā [32,15] iti tatrocyate susaṃskṛte parichinne ghṛtādau padād ghṛtaśa- bdaḥ samudāye pravṛtto sau saṃskāranibaṃdhano na jātiprayukta iti tad- ekadeśe samudāyādhyāropāt pravarttate | tad uktaṃ [32,18] saṃskārād upaghātād vā vṛtto ktaparimāṇake | tailādau jātiśabdo tra samatvād avagamyata [||] [32,20] iti || tathā ca yaḥ śabdo yad avalaṃbya pravṛttas tadapāye sau gauṇa iti | gośabdas tu gotvāpāye eva gauṇo na śṛṃgādyapāye 'taḥ khaṃḍamuṃ- ḍādāv api mukhya eva | tasmād avyabhicārī śabdārthaḥ | itaras tu gamyamāno gauṇo veti || || yadā jātir vyaktir vā prātipadikārthas tadā vibhaktayaḥ karmatvasaṃkhyādīnām abhidhāyakāḥ | pañcakanā- mārthapakṣe tu dyotikā eveti maṃtavyaṃ | prakṛtipratyayasamudāyād eva saṃkhyādiviśiṣṭā[d a]rthapratītis tathāpi vyutpattyarthaṃ pratyayārthatāpratipādanaṃ | nanu samudāye katham eṣa viveko 'yaṃ <33> prakṛtyartho [yaṃ pratyayārtha] itīti cet | [na] | anvayavya- tirekābhyām ity avehi | tathā prakṛtipratyayasamudāyād viśiṣṭapratītāv api vaktuḥ [] rmaikatvādi vyabhicarati vṛkṣatvaṃ tu na vya- bhicarati ataḥ sa eva tasyārthaḥ [] eva tasyārtha iti | yatra tv anvayavyatirekābhāvo [] [ta]d uktaṃ vārttike | bhāvakarma- karttāraḥ sārvadhātukārthā iti cen niyamānupapattir atadarthatvāt | vikaraṇārthā iti cet kṛtābhihiteṣu vikaraṇābhāva iti | yatra tu prakṛtipratyayayoḥ pṛthagarthābhidhāyitvaṃm aupagava ityādau tatra pṛthag evārthakalpaneti | so yam apoddhāraḥ pṛthagarthadarśana eva nānuvṛttivyāvṛttimātreṇa | kūpayūpasūpādau śabdamātrānuvṛtti- vyāvṛttyor apy arthānuvṛttyor abhāvāt | tad evaṃ śakyānvayavyatire- kāv āśrityāpoddhāreṇa prakṛtipratyayādyarthakalpanam iti | yatra ca niyatenaivārthena pratyayapravṛttis tatra niyata evārtho nvākhyāyate | yatra tv aniyatenāpy arthena pravṛttis tatra yathāprakṛtyarthapra- tyayārthānusāreṇa samudāyapratītiḥ | yathā giriśaśabdādau | sa hi ma- hādeve pravarttamāno girisaṃbaṃdhitvena vā giriśayanena vā pra- varttamāna ubhayasyāpi tatra sadbhāvāt tatra pravarttituṃ śakta eveti | tathā yathaika eva mārgo vṛkṣavalmīkādibhiḥ nānāvaktṛbhir upa- diśyamāno pi jñāyate tathaiva giriśo yaṃ | śabdānāṃ nānānvākhyāne pi vākyapratipattir iti | ata eva gaur iti gavater garjater gamer nānā- vaktṛbhir nā[nai] va pradarśitaṃ | vastutas tu gaur ity ayaṃ śabdaḥ svarūpeṇaiva gavi pravṛttaḥ | ata evaukthikā āhuḥ | atha kasmād gaur ity ucyate | gaur ity eva hi gaur gavi varttate iti | ataś ca svarū- pamātraprayuktāḥ sarve śabdā ity avyutpattipakṣa eva jyāyān iti | nanu vyutpattipakṣe gamer gamanaṃ gaur ity a[khaṃḍesu] prakṛti- tvānvākhyāne kim ete śabdā vastuto bhinnā abhinnā vā | yadi bhinnāḥ <34> pratyekam anvākhyeyāḥ satyaṃ bhinnā eva [lāgha]vārthaṃ tu śa- [bdasā] rūpyeṇānvākhyānam iti | ata eva yajatīṣṭam ityādau yajījyor bhedād bhinnāv evaitau kaiś cin niyataviṣayau pradarśitau | i[tthaṃ] lāghavārthaṃ yajim evopadiśya saṃprasāraṇādiprada- rśanena tasyaiveṣṭa ityādirūpapradarśanaṃ | vidūrāñ ñya ityādau tu vaiḍūrya[sya] vidūrāt prabhavatve pi vālavāyād utpannasyai- va vidūraśabdādeśena vaiḍūryarūpasiddhiḥ kṛtā | evaṃ viśravaṇaravaṇa- yor api pradarśitaṃ | ato bhede bhede vopāyamātratvenānvākhyānasya nānātve pi na ko pi doṣa iti | bhedāśrayaṇe sāmānyam āśrityābhede tv abhinnarūpāśrayaṇeneti || || dhātūpasargasaṃghātasya kriyāvācaka- tve py aḍādīnām vyavasthāyai bhedakalpanaṃ | vastutas tu samudāyaḥ kriyāvācitvād dhātuḥ | prāpacad ityādāv aḍāgamasya prāk pacer dṛṣṭatvād viśiṣṭasya tu dhātutve tata eva pratyayotpa- ttau tasyaivāṃgatvāt samudāyāt pūrva evāḍāgamaḥ syāt | ataḥ svaprakri- yāsiddhyartham eva pṛthaktvakalpanaṃ yatra tu samudāyāt pūrvo ḍāgamo dṛśyate tatra samudāyasyaiva dhātuṣu pāṭhaḥ yathāsaṃ- grāmayateti ato [..pṛtha]ktvam iti | ata eva ca dhātūpa- sargakāryāṇām aṃtaraṃgatāpi | tataḥ suḍādiṣv ādāv eva ka[..karma]- ṇi lakāraḥ samudāyasyaiva sakarmakatvāt | asmiṃś ca pakṣe [] bhāṣyaṃ | anyathā kṛtvā māṃsaudane pravarttaṃte 'nyathā ca śuṣkaudana[]mataṃ nirvṛttasvarūpā hi kriyā viśeṣaṇasaṃ- baṃdham anubhavati tannirvṛttis tu kāraka[] kriyāyām ākhyātena pratipāditāyāṃ viśeṣaṇāpekṣāyāṃ prādibhiḥ saṃbaṃdha iti | ata eva sā[dhanaṃ kriyāṃ nirvartayati tām upa]sargo viśi- <35> naṣṭīti asmiṃs tu pakṣe 'ḍ abhyāsavyavāye pīti samāraṃbhaṇīyaṃ | ṣatvatukor asiddha iti tu nāraṃbhaṇīyaṃ | pūrvavādī tv amuṃ do- ṣam evaṃ pariharati | bījakṛtalākṣārasasecanena kṛto bījapākaḥ phalakāle yathā raktavarṇapariṇāmena bījasyopakaroti tathā bhāvisā- dhanasaṃbaṃdhaniṣpādyā niṣpannatāṃkurarūpeṇa varttamānata- yaiva viśeṣānubhave bījam ato labdhaviśeṣaṇasaṃbaṃdhāyā eva tasyāḥ sādhanayogenābhivyaktimātraṃ bhavatīti || || {2,187-2,190} [35,8] athedaṃ vicāryate | upasargā nipātāś ca kiṃ dhātvabhihitārthadyota- kāḥ kiṃ vā tadapratipādite rthe śaktā iti | atra kaś cid āha | pra- karṣālpatvaviśiṣṭasya pākasya pacinaivābhihitatvāt prakaraṇādiviśeṣa- niyāmakatvam eva [prādīnām a]nyathā kḷptānekaśaktikalpanā- prasaṃga iti | pratiṣṭhata ityādau dhātor gatinivṛttivācinaḥ tadviru- ddhārthāpratyā[ya]katvāt tena gatinivṛttāv abhihitāyāṃ prasya tanniṣedhavāciteti | tan na | dhātūnām anekārthatvasya kḷptatvāt ti- ṣṭhater eva gativāci[ta]yārthaviśeṣa[niyā]makatvena dyo- takatvasyaivo[cita]tvāt | tathā ca prayogaḥ | pratiṣṭhata ity atra praḥ dhātvabhihitārthaviśeṣaniyāmakaḥ pratvāt | prapacatīti pra- vad iti | tiṣṭhatir anekārtho dhātutvāt | pacativad iti | adhyāgachati paryā- gachatītyādau tv adhiparyoḥ pṛthagarthavācitvadyotakatvayo[r a]bhāvād yāvakādivat samudāyasyaivārthavatteti || || {2,192-2,195, 2,188} [35,21] nipātās tu dyotakāś cādayaḥ te ca pūrvaṃ paścād vāvasthitāḥ ta- thā cānumānaṃ | cādayo na vācakāḥ kevalaprayogānarhatve sati padatvāt | prādivad iti | pratyayenaikāṃtikatāparihārāya padatve sa- tīti viśeṣaṇaṃ | na ca rājapuruṣāyāṃ-cakāretyādāv ativyāptiḥ <36> anekārthībhāvāpannatve satīti viśeṣaṇāt | kiṃ ca | casya samucca- yavācitve ghaṭānāṃ samuccaya itivat ghaṭānāṃ ca ity api prayogaḥ syāt | ata ete yatpadānvitāḥ prayujyaṃte tadarthasyānyasamucci- tasya pratipādakā iti | yady evaṃ anyasamuccitaghaṭādeḥ pratipādane satvavacanatvān nipātasaṃjñā na syāt | naitat | śabdaśaktisvābhā- vyād ebhir uktaḥ samuccito satva[bhūta] eva pratīyate yathā pacatīty anenoktaḥ pākaḥ pāka ity anenoktaḥ satvarūpo pi« »śobhanāḥ samu- ccitā ityādau viśeṣaṇalābhavat cokte na viśeṣaṇalābhaḥ niyatapa- rataṃtratvena viśeṣaṇasaṃbaṃdhāyogyatvāt | nanv eṣāṃ dyotakaṃ yady upasargavad anyārthaniyāmakatvaṃ | tarhi dhātoḥ prakarṣa- gatyādivācakatvavad ghaṭādipadānāṃm api samuccayārthavācakatā syāt | atha cādīnām evāsāv arthaḥ kā nāmaiṣāṃ dyotakatā | athānya- sannidhānenaiva svārthasamarpaṇaṃ dyotakatā | tathā hi samuccayā- diśabdāḥ kevalā api uccāritāḥ svārthasamarpaṇena kasyety ākāṃ- kṣāyāṃ samuccayinām utthāpayaṃti | na tathā ca ity ukte kasya ko veti jāyate ākāṃkṣā idam eva caiṣāṃ dyotakatvaṃ yad anyapadopasaṃ- dānena svārthasamarpakatvaṃ | pratyayānāṃ tv anyopasaṃdānena svā- rthasamarpakatve pi nānyapadopasaṃdānena tat | tarhi vācakataiṣārthād āgatā dyotakatāpadena bhavadbhir apalapyata iti | satyaṃ svātaṃ- tryeṇa vācakebhyaḥ kiṃ cid vailakṣyaṇyam āsthāya dyotakatāvyava- hāro sya | īdṛg eva cāthaśabdasyāpi prastāvadyotakatvaṃ | yathā prastāva ity ukte kathāyā ityādi saṃbaṃdhyaṃtaraṃ saṃbadhyate nai- vam athety ukte kasya kiṃ veti jijñāsodeti śabdānuśāsanādipadasā- nnidhye tu prastāvādyavagater athaśabdo dyotaka ity ucyate | na tu śa- bdānuśāsanapadenoktasya prastutam ity adhyā[hṛta]padeno- [kta]sya vā prastāvasya vyavasthāpakam iti | tathā ca kaiyyaṭe adhikāraḥ prastāvaḥ prāraṃbhaḥ tam athaśabdo dyotayatīty anenai- vābhiprāyeṇoktaṃ | vākyapadīye py etādṛg eva tan nirṇītaṃ [iti] | tathā ca tatroktaṃ saṃbhavinam artham anabhivyaktam abhivyaṃjayan dyotaka ity ucyate | abhivyaktiś cānyārthākāṃkṣotthāpaka- tvaṃ | svasvasaṃbaṃdhiṣaṣṭhījanakatvaṃm anyāpārataṃtryaṃ viśe- <37> ṣaṇādiyogaś ceti | ta[tra] yathā samuccayādiśabdeṣu naivaṃ caśabde | tad uktaṃ co na samuccayavācī ṣaṣṭhyanupajanād asatvavaca- nāc ca | ekenānabhidhānāt prayoganiyamād guṇāśravaṇād iti | tasmāc cādīnām aupasaṃdānikī śaktir iva dyotanam iti | yat tu kaścid āha | pūrvam abhihitam arthaṃ prākaṭyena pradarśayan dyotako yathā dvaṃdve pūrvapadenoktam evārthaṃ dyotayan dvitīyaṃ padam iti | naitat sāraṃ || sāmānyopakrameṇāpi viśeṣaprayogadarśanāt | yathā gārgyo brāhmaṇa iti || || {2,197-2,221} [37,9] karmapravacanīyās tu na dyotakā nāpi vācakāḥ kiṃ tu yatkriyā- vaśād yaḥ saṃbaṃdho nyena yasminn upajātaḥ tasya kriyāpadasyāśra- vaṇe pi tatkṛtatvasya saṃbaṃdhe niyāmakaḥ | dvividho hi saṃ- baṃdhaḥ gamyamānakriyājanitasaṃbaṃdhapūrvakaḥ | śrūyamāṇakri- yājanitasaṃbaṃdhapūrvakaś ceti | ādyo yathā rājñaḥ puruṣa iti | atra hi na svarūpataḥ puruṣo rājñaḥ saṃbaṃdhī guṇa iva dravyasya | kiṃ tu bharaṇādikriyānimittakaḥ | yadahar evāsau hitaṃ vetanaṃ na dadāti tadahar e[vā]sau na tatsaṃbaṃdhī | ato śrutām api gamya- mānāṃ [bharaṇādikriyāṃ nimittīkṛtya saṃbaṃdhaḥ smṛ]tipa- tham avatarati | kvacit tu śrūyamāṇayaiva kriyayā saṃbaṃdha[gha]ṭa- naṃ | yathā mātuḥ smaratīti [ .. saṃ]baṃdhaḥ sa ca śrū- yamāṇasmaraṇakriyā[nimittakaḥ] | na ca karma[]rthe- tyādīnāṃ vaiyyarthyam iti śaṃkyaṃ | samāsasa[ṃjñ]ānām a[]- vighaṭananimittam atra samāsādīti | luṅvidhānochedāyaiva sūtrāṇām āra[ṃbhāt .... adhīgarthadayeśāṃ] karmaṇīty asya pratyudāharaṇaṃm anupapannaṃ | gu[ṇā]nāṃ karaṇatvasyaiva pratī- <38> ter iti vācyaṃ | karaṇa[..mā]tur guṇānām ity eva vivakṣitatvāt | anyathā hi karaṇatākarmatvayoḥ saṃdeha syād iti | tathā ca harim anu surā ityādau surāṇām anunā sevyasevakabhāve saṃbaṃdhe sura- manobhilaṣitadānakriyāgarbhe śrute pi niyamaḥ kriyate | sevālakṣaṇaiva saṃbaṃdhaghaṭiketi | śākalyasya saṃhitām ityādau tu hetuhe- tumadbhāvasaṃbaṃdha ityādi | ata eva karma kriyāṃ proktavaṃtaḥ karmapravacanīyā ity anvarthamahāsaṃjñākaraṇam iti | nanv eṣāṃ kriyāpadākṣepakatvam evābhyupagamyatāṃ kiṃ saṃbaṃdhani- yāmakatveneti cet | na | tathā sati prādeśaṃ viparilikhatīty atra ver iva vimānakriyākṣepeṇa karmataiva syāt | prādeśaṃ vimāya parilikha- tīti hi tatrārthaḥ | tathātra harim anu harim anugachaṃtīty arthe karma- tvād eva dvitīyāsiddhau karmapravacanīyayoge dvitīyeti sūtra- vaiyyarthyaṃ syāt | ataḥ saṃbaṃdhamātravivakṣayaiva prakṛtaprayogā- ṇāṃ pravṛttau tatsaṃbaṃdhaghaṭakakriyāviśeṣāvasthāpakatvam evaiṣāṃ yuktam iti | tathā ca saṃbaṃdhe ṣaṣṭhiprāptau tadbādhanāya dvitīyāvidhānam api yujyata iti | dṛṣṭaś ca dhātor ākṣepo pratyaya[ja]nn iti | atra tv apratiṣṭhitā ayajann ity arthaḥ nimittaviśeṣāvachedakā evaite | adhi brahmadatte paṃcālā iti | paripālanakriyā hi nimittaṃ svasvāmibhāvasya sādhinā vyajyate | abhimanyur arjunataḥ pratīty atra parākramādikṛto nukāryānukaraṇabhāvaḥ pratinā prakā- śyata ityādi sarvatra yojyaṃ | tad evaṃ saṃbaṃdhabhe[daka- tve]« »karmapravacanīyānāṃ siddhe kvacit suḥ pūjāyām ityādinā ta- dabhāve pi karmapravacanīyasaṃjñopasargasaṃjñābādhena ṣatvādini- vṛttyarthaiva | tathā ca [38,25] kriyāyā dyotako nāyaṃ saṃbaṃdhasya na vācakaḥ | nāpi kriyāpadākṣepī saṃbaṃdhasya tu bhedaka [38,27] iti tad evam apoddhṛtānāṃ nāmākhyātopasargāṇām arthaḥ pra- darśitaḥ | akhaṃḍārtham eva tu vākyaṃ || || khaṃḍārthatāyāṃ tu <39> gaurakharakṛṣṇasarpādiśabdebhyo jātipratītir na syāt | avaya- vārthamātram eva pratīyeta | kiṃ ca rājapuruṣa ityādāv ekārthībhāvā- panne rthe yady avayavamātrāt tatpratītir ucyate tadā teṣāṃ pṛtha- garthatvasyaiva dṛṣṭatvād ekārthībhāvo viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena pratītir iti viruddham āpadyeta | adhistrītyādau tv adhikaraṇavṛttitā- dher adṛṣṭacarī kalpanīyā syāt | citragur ityādāv anyapadārtha- sya śabdasyaiva pratītir na syāt | citragopade hi svārtham abhidhāya nivṛttavyāpāre kenedānīṃ tatsvāmī pratīyeta | samudāyeneti cet | rājñaḥ puruṣa ity atrāpi tathāstv iti balād āgatākhaṃḍārthatā | kiṃ ca | prajñuḥ saṃjñur ityādau jñuśabdasya jānuvācakatā kva dṛṣṭā | yenāsmāt tatpratītiḥ syāt | ihaiva dṛṣṭeti« »viśiṣṭād eva sāstu kim akḷptajñuśabdārthakalpanayeti || || evaṃ akhaṃḍavādino« »sva- mate samarthite 'trāpi paṃcākṣepī khaṃḍavādināṃ labdhāvakāśā śira udghāṭayati | tathā hi | yadi pratyekaṃ nārthavattā tarhi devadatta- yajña[dattaviṣṇumitrā bhojyantā]m ity atra devadattādipadānāṃ pṛthagarthatvābhāvāt | samudāyasya cāvibhaktārthakatvād bahvarthatvā- bhāvād bahuvacanānupapattir i[ti ced ayam atra sa]mādhiḥ | yathā kṛtaikaśeṣa eva śabdo gargā ityādau svaśaktyā bahvarthavṛttir evaṃ dvaṃdvaśabdo pi samudāyo nira[]d bahvarthavṛttir iti | {2,222} [39,20] nanu tathāpi bahvarthavṛtto dvaṃdvapadasaṃghāte bhujikriyā- nvayo bahuṣv anvayaṃ saṃbhavād alabhamānaḥ pratye[kaṃ nāvati- ṣṭheta .... padārthasad]bhāve nanvita eva prasajyeteti dvitīyaṃ codyaṃ | tatrāpy uttaraṃ | yathā brāhmaṇā bhojyaṃtām ity ekaśabde- <40> naikā[kā]reṇa [ .. bhujikriyā-]samudāye nvayam asaṃbha- vād alabhamānā pratyekam avatiṣṭhate | evam ihāpi dvaṃdvāt samudāye pratipanne pi buddhipari[kalpitapravibhāga .. samāśraya-]ṇena pratyekam eva vākyaparisamāptiḥ | {2,223-2,224} [40,5] nanu janapadatadavadhyoś cetyādau tachabdena dvaṃdvapadārtha eva parā[mṛṣṭo vākyārthavyatirekeṇa padārthasadbhā-]ve ta- tparāmarśo yujyate ity avaśyaṃ dvaṃdvapadānām aṃgīkāryeti tṛtī- yaṃ codyaṃ | tatrāpi parihāraḥ | syād etat yadi dva[ .. padā-] rthaparāmarśena janapadāvagatir avagamyeti syād eṣa doṣaḥ | vayaṃ tv akhaṃḍād asmād akhaṃḍam eva pratīmaḥ | upāyatvena [padārtha- vijñānam iti na] kāpi doṣakalāpīti | tad uktam | [40,12] yad aṃtarāle vijñātuṃ padārtheṣūpajāyate | pratipatter upāyāsau kramavān avadhāraṇā[t || [40,14] iti .. vākye padā-]nāṃm apṛthagarthatve dhavakhadirapa- lāśā chidyaṃtām ity ukte kramasyāpratīter ekadaiva chidyanuṣṭhā- naṃ prasajyeteti catu[rthaṃ codyaṃ | tatra parihāraḥ |] yathā khadiraḥ chidyatām ity ekakhadirachede nodite pi śākhādikrameṇaiva chedo naikasminn eva kṣaṇe sarvasy[āpi chedanaṃ saṃbhavati | kha-]dirādisamudāyasya yugapa chettum aśakteḥ krameṇaiva chedanam iti {2,225} [40,21] nanv asmin parvate dhavakhadirapalāśā chi[dyantām iti samudāyārthe tade-]kadeśachedenāpi noditānuṣṭhānaṃ prayojyātmānaṃ <41> kṛtakṛtyaṃ manyaṃte tan na prakalpeta samudāyachedasya no[di- tatvāt tadekadeśamātre cānu-]ṣṭhānād iti paṃcamaṃ | tad apy abhadraṃ | yathānaṃteṣu brāhmaṇeṣu satsv api brāhmaṇā bhojyaṃtām iti noditānuṣṭhānaṃ [tad ekadeśe pravartyate | tathe-]hāpi dvaṃ- dvavācyasamudāye ṃtargatāvayavapravarttitāpi chidikriyā na śa- bdā[rtha]parityāgahetur iti | {2,226-2,249} [41,7] nanu yadi [samudāyasyaiva vācyatvaṃ tarhi] kathaṃ pūrva- padārthapradhāno vyayībhāva ityādir vyavahāro bhavatāṃ samaṃjasa iti paṃcamaṃ | tad api [vicārāsaham | pūrvapadārthādiprādhānyasyābu- dha-]bodhāya pravṛtteḥ kalpanā tān praty eva | na vastutaḥ anenaivābhiprāyeṇa mahā[bhāṣye nañsamāse pūrvapadārthādiprādhā- nyaṃ vicāritam | naña-]rthābhidheyasya sakalajanaprasi- ddhatvād vikalpānupapattiḥ syād iti [] taḥ | ataḥ sarvo yam apoddhāraḥ kālpanika eva [] tatra prakṛtyartham api pra- tyaya evābhidadhātīti vaktavyam a[.. ta-]dā śaptipau saṃha- tyaivārtham āhatuḥ | kvacit tu juhotītyādau kevala[] pratya- yādi« »kalpanā na vāstavī kiṃ tu kalpanāmātram iti kiṃ ca śāstra [.. pra-]kṛtitvenety avyavasthitam eva prakṛtipratyayādivi- bhāgakalpanam iti | na ca vācyaṃ | vastuta eva [ .. abudha-] bodhanasya vāstavena rūpeṇa karttum aśakyatvād āvidyika evopāyo ṃgī- kārya iti balād āyātatvāt | []tā eva | tasmād upāyā chāstrāṇi <42> jijñāsūnām abudhānāṃ pratāraṇā eva paraṃ tair asatyām evāvidyām utsṛjya satya[ṃ vidyāsvarūpaṃ brahma prāpnoti kiṃ] ca yadi padārthasaṃsargamātraṃ vākyārthas tarhi vāyur vai kṣepiṣṭhetyā- dīnāṃ vidhyanvayāt pūrvaṃ pratipannasyārthasya tyāga[] ca syāt | stutipradhānāsu niṃdāsu niṃdāpradhānāsu ca stutiṣu padārtha- samanvayamātrapratītau stutiniṃdā[] padārthasaṃsargasyaiva vākyārthatve brāhmaṇaṃ na hanyād ityādau padārthavirodhād vākyā- rthapratītir eva na syāt | brāhmaṇaṃ neti [ .. a-]pi ca vṛkṣaśabdād vṛkṣasattāpratītau nāstīty asyāsattāpratipādakasyānvayābhā- vād vṛkṣo nāstīti vākyārtho durghaṭaḥ s[yāt..]tīyete naño vaiyarthyaṃ | tathā coktaṃ | [42,12] satāṃ ca na nirodho sti so satsu ca na yujyate | jagaty anena nyāyena nañarthaḥ pralayaṃ ga[taḥ || [42,14] iti..] ghaṭabuddhir atra na kāryety arthaḥ | tan na | śabdasya budhyarthatvābhāvāt | jātāyā ghaṭabuddher aniṣedhād ajātāyāś ca niṣe- dhānu[papatteḥ | atha mithyā-]tvaṃ nañā ghaṭabuddher ucyate | tad api [na] paryudāsaprasajyapratiṣedhābhyāṃ mithyātvā- lābhāt | atha nañābhāvamātraṃ s[ nañaḥ prāk prayogaḥ] syāt | atha ghaṭa ity api viśeṣasamarpaṇārtham ucyate tarhi sāmānyataḥ pra- saktau viśeṣasamarpakaṃ niyamā[rtham ..]ti | tasmān niṣedha- vatsu vākyeṣv ananvayād itara padavaiyyarthyaprasaṃgād akhaṃḍā- rthataiva jyāyasīti kiṃ ca udahā[ri bhagini yā tvaṃ śirasānaḍvāhaṃ] <43> ≤ ≥vahasi sā tvaṃ sācīnaṃ kuṃbham abhidhāvantam adrā- kṣīr ityādau pratīyamānapadārthānvayaviruddhaiva vākyārthāt pra[tipattiḥ ..]ti | api ca [43,4] iṃdor lakṣma smaravijayinaḥ kaṃṭhamūlaṃ murārir dignāgānāṃ madamalamaṣībhāñji gaṃḍasthalāni | a[dyāpy urvīvalayatilaka śyāma]limnānuliptāny udbhāsaṃte vada dhavalitaṃ kiṃ yaśobhis tvadīyaiḥ || he helājitabodhisatva vacasāṃ kiṃ vistarai[s toyadhe nāsti tvatsadṛśaḥ paraḥ pa]rahitādhāne gṛhītavrataḥ | tṛṣyatpāṃthaparopakāraghaṭanādaurmukhyalabdhāyaśo- bhāraprodvahane karoṣi kṛpayā sāhāyakaṃ yan maroḥ || [43,12] iti stu]tiniṃdāpradhāneṣu vākyeṣu pratīyamānapadārthānvaya- rūpasya vākyārthasyāyogād viśiṣṭasyaivāsāv artha iti yuktam u[]- yamānasaṃsargopāyaka evābhimato vākyārtha iti maṃtavyaṃ | pūrvaṃ bādhād vichinnasya punaḥ saṃgrathanānupapatteḥ || || {2,250} [43,16] idānīm apo[ddhārā]śrayaṇena gauṇamukhyavibhāgaḥ prati- pādyate | tatra kecid eka eva śabdo nānārtha ity āhuḥ | apare rthabhedā chabdabheda iti | tatrāpi dvau pakṣau | padapa[dārtha]satyatvaṃ kalpi- tatvaṃ ceti | {2,251-2,284} [43,20] tatraikaśabdadarśane piśabdasyaupacāritvaṃ prasiddhyaprasiddhikṛtaṃ | svarūpārthavatvena bāhyārthavatvena veti pra[]bhedavādi- mate ceti dvādaśa pakṣāḥ | tatraika eva śabdo nānānimittaiḥ pravṛtto nā- <44> nārtho rthaprakaraṇādivaśāt tu viśeṣāvasāya iti ma[te ]śabdaḥ sā- snādimati gotvena nimittena pravarttate tathā vāhīke pi jāḍyādinā | tatra sāsnāmati prasiddhatvān mukhya ity ucyate vāhī[kādau tv a]pra- siddhatvād gauṇa iti | yathaiko maṃtraḥ svātmani budhyādau de- vatāyāṃ ca pūjādau anekaśaktiyukto niyata eva prayujyate | tathāpi g[o- śabda i]ti | kecitv āhuḥ | gośabdasyārtho gotvam eva tam asau kadāpi na vyabhicarati | gotvam eva tu kvacid vāstavaṃ kvacid āropitam iti [] tad vāstavam evālaṃbya śabdasya pravṛttis tatrāsau mu- khya ity ucyate 'nyatra tu gauṇa iti | ataḥ śabdasya mukhyatvagauṇatve nāropā[ropavat]tve eveti | atha vā svarūpam eva sarvatra śa- bdānāṃ vācyaṃ tat tu sāsnāmati vāhīke cāropitaṃ samānam eva tathā prasiddhyapra[siddhivaśād gau]ṇamukhyabhāva iti | bhedavā- dinas tu pūrvoktair eva prakārair mukhyagauṇavyavasthāṃ bhinnānām eva pratipādayaṃti | tathā cohitā[d deva ājyaṃ] śuddham asīty asmān maṃtrād devīr āpa ityāder bhinnā eva tāvatā ca na teṣām avedatvam | vaidikenaiva liṃgenohitatvāt | tathā ca li[ṃgā]dya- numitir ādirūpo yathā vaidikā barhir devasadanam ity anena barhir lunīyād iti tathohitā api maṃtrāḥ paṭhitās tv apaṭhitānām upalakṣaṇam iti | yad vā dvāv api śabdasyārthau mukhyo gauṇaś ca | yo rthāṃtaram avalaṃbya pravarttate sa mukhyaḥ yas tu sāsnādi- madarthagatajāḍyādyarthāvalaṃbanena pravṛttaḥ sa gauṇa iti skhaladgatitvāskhaladgatitvābhyām eva gauṇamukhyavyavahāra iti | akhaṃḍavādimate tu gogatadharmāvachinno vāhīka ity akhaṃḍārtho pi gaur vāhīka iti vākye poddhṛtapadapadārthāprasiddhinimi- tta eva gauṇavyavahāra iti | kecit tu mukhyasadṛśe pravṛtter gauṇa- tvaṃ [vipa]ryāsena pravṛttinimittasya pravṛtter gauṇa ity <45> ā[huḥ] viparyāso pi buddhikṛto na tv iṃdriyadoṣakṛto nyathā śukti- kāyāṃ rajatapadaprayogo gau[ṇa]ḥ syād iti | yad vā gośabda- syobhaya[vācakatve pi] prasiddhe prayujyamānaśrutimātreṇa tam arthaṃ pratyāyya [skhaladgatir ity ucyate] | padāṃtarasa[mabhi]- vyāhārāt |] nā[]yaṃ pratipāda[ka ..] yathā kha- ḍgaṃm āna[yety ukte] khaḍgasa[] vya[.. sā-]snādimati [] varṇasārūpa[] svarūpasya veti | na[] ity atra yady arūpya []vīna[] tau gauḥ saṃpadyata ity a[trāsatyāva]sthāropite gauṇārthataiva | ata evaud iti pra- gṛhyas[aṃjñāyāḥ prāptir nāsty] eva pada[kārye] vāgū [] tarasāmānādhikaraṇyān [mukhyagau]ṇārthapratīteḥ | tvadbha- vatīty atra yuṣmadarthasya gauṇatvān madhyamapuruṣābhāvaḥ | mahadbhūtaś caṃ[dramā] ity ātvam na bhavati | na ca vā- cyam amahata eva tasyānāropitamahadavasthāyās taṃtūnām iva paṭībhā- <46> vasya vidyamānasya katham upacaritateti | caṃdramasaḥ sa- rvadaikarūpatvād vṛddhihrāsayor abhāvāt kalopacayāpacayayos tatrāro- pitatvād evaṃ vivakṣopapatteḥ yad vā cvyaṃto mah[accha]bdo bhūtaśabdapravṛttinimittabhūte bhavane paryavasyati | bhūtaśa- bdas tu mahattvenāspṛṣṭe caṃdrasvarūpa iti vaiyyadhikaraṇyād ātvābhā- vaḥ | ka[lā]ś cāvyayasya tasya sūryaraśmipraveśanimittāḥ | na nu yady āropanimittaṃ gauṇatvaṃ tarhi māṇavakayor agnisomasaṃjña- kayor gauṇārthabhāvād agnisomau māṇavakāv iti ṣatvaṃ prāpnoti | maivaṃ | prasiddhaśabdasaṃbhavenāprasiddhagrahasya nira- staprasaratvāt | tarhi hariścaṃdro mā[ṇa]vaka iti suṭ prāpnoti | maivaṃ | tatrāvayavavṛttyanāśrayaṇena rājñi prasiddhasyaiva saṃ- jñātvena viniyogāt | yeṣām api bauddha eva śa[bdārthas teṣā]m api budhyoḥ satyatvāsatyatvābhyāṃ gauṇamukhyavibhāgaḥ || || {2,298-2,308} [46,14] idam idānīṃ vicāryate | śabdāt pratīto rthaḥ sarvaḥ sarvatra viva- [kṣādhīna uta] kva cid avivakṣāpīti | kiṃ tāvat prāptaṃ | yadi vaktur avivakṣitaṃ kathaṃ śabdena prakāśyeta | yadi vā prakāśitaṃ vaktur vivakṣita[m iti ta]trottaraṃ | yathā ghaṭāyonmīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ prakāśayati | ya[thā] vā paṭadarśanāya gṛhāntarṇīto dīpo ghaṭādīn api prakāśaya[ty evaṃ] śabdo vivakṣitam api sva- prakāśanaśaktisāmarthyāt prakāśayaty eva | tathāpi yadarthaṃ prayuktas tatpratītir mukhyaṃ prayojanam ita[ran nāṃtarī]yakam iti | tathā ca brāhmaṇo na haṃtavya ityādau pratītam apy ekatvaṃ na viva- kṣyate jātis tu vivakṣyata eva | tathā ca yathā māṃsārthī sāsthi[rudhi- rā]n āhṛtyāpy apekṣitam ādatte 'nyac ca tyajati tathā vaktā- rthāṃtarasya saṃsṛṣṭasya kevalam upādātum aśakyatvād vivakṣite py ekasminn [anyasaṃ]sṛṣṭam eva tātparyaviṣayībhūtam upā- <47> datta iti | evaṃ śabdād guṇapradhānabhāvo nyathā pratīto pi na viva- kṣyate | tasyādita udāttam ardha[hrasvam i]ty atra hrasvaśabdo mātropalakṣaṇārtha iti dīrghaplutayor apy ādibhūtārddhamātrā gṛhyaṃte | yathā tena divyatī[ti] kriyāprādhānye taddhi[tārtho na] viva- kṣyate | kriyākartṛtāmātre tu tātparyaṃ | tathā bhāva ity atra puṃstvaikatve | tathā ca tayor nāṃtarīyakatayopādānān nārtha- tvena pra[yoja]kateti || || ꣼ || {2,311-2,314} [47,8] kvacit tu pradhānabhūta evārtho nyasyopalakṣaṇaṃ bhavati | yathā vidhyaty adhanuṣety atra dhanurniṣedhakaraṇamātraparaḥ | kākebhyo dadhi rakṣyatām iti kākaśabdo dadhyupaghātakamātro- palakṣyaka iti | vākyasyopaghātābhāvamātraparatvāt | kiṃcit tv anu- ktam apy arthād gamyate | yathā bhojanam asyopapādyatām iti bhojanamātre nodite 'noditam api pātraprakṣā[lana]sthalamārjanādi- bhojanasāmagrībhūtam arthān noditam eveti | tasmād [47,15] vākyāt prakaraṇād arthād aucityād deśakālataḥ | śabdārthāḥ pravibhajyaṃte na rūpād eva kevalāt | [47,17] yathā kaṭaṃ karoti bhīṣmam udāraṃ darśanīyam ityādau kaṭasya karotikriyāsaṃbaṃdhe pi nirguṇasya dravyasyāsaṃbhavāt | guṇānāṃ ca dravyānāśritānām asaṃbhavāt parasparasāmānādhikaraṇye vākyabalāt saguṇasyaiva kaṭasya karttavyatā | tathā keśān vapati keśān namasyatītyādau vākyād evārthanirṇayaḥ | tathā karmaṇi dvi- tīyetyādau vākyaikavākyatayā karmaṇi yad ekatvaṃ tatrām- ityādiviśeṣalābhaḥ | <48> gṛhyate giratiḥ | gṛṇātis tv arthavirodhād eva na saṃbaṃdham upaiti | [48,2] prakaraṇam api bhojanagamanādeḥ saiṃdhavādiśabdārthanirṇāyakaṃ | śāstre pi [48,4] dhātuprakaraṇād dhātur [48,5] ityādau | aṃjalinā juhoty« »aṃjalinā sūryam upatiṣṭhata ityādau [48,6] arthād aṃjaliśabdārthavyavasthā | śāstre pi pūraṇaguṇe ty atra guṇavācino na śasadadety atra tu guṇaśabdabhāvitasyeti [48,8] yaś ca niṃbaṃ paraśunā yaś cainaṃ madhusarpiṣā | yaś cainaṃ gaṃdhamālyābhyāṃ sarvasya kaṭur eva sa [||] _ityādāv [48,11] aucityād vṛścati siṃcati pūjayatīti kriyāsaṃbaṃdhaḥ | śāstre pi prasthāprāmāṇyādayaḥ śabdā aucityāt puṃsy eva niyatā iti | [48,13] deśāt tu nirṇayo mathurāyāḥ prācīnān nagarād āgachāmīty ukte pāṭaliputrasyaiva pratītiḥ | {2,315-2,316} [48,15] kālād yathā | śiśire dvāram ity ukte pidhehīti gamyate | grīṣme tūdghāṭayeti || tathā saṃyogādayo pi viśeṣanirṇayahetavaḥ | te tu [48,17] saṃyogo viprayogaś ca sāhacaryaṃ virodhitā | arthaḥ prakaraṇaṃ liṃgaṃ śabdasyānyasya sannidhiḥ || sāmarthyam aucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ | śabdārthasyānavachede viśeṣasmṛtihetava [||] [48,21] ity anena pradarśitāḥ | ete ca sarve pi sāmarthyasyai[vā]vāṃta- rabhedāḥ | tathā ca śabdabhedavādināṃ mate śabdaviśeṣanirdhāraṇa eṣāṃ hetutā | anyeṣāṃ tv arthaviśeṣanirṇaya iti | tatra sakiśorā dhenur ānīyatām ity ukte kiśorasaṃyogād vaḍavāyā eva pratītiḥ | śāstre py avād graityādau yasyāvenopasargeṇa saṃbaṃdhaḥ sa eva <49> akiśorā dhenur ityādau tu viprayogān nirṇa[ya]ḥ | bhujo ['na]- vane ityādau tu yasyāvanayogasaṃbaṃdhe sati tadabhāvaḥ sa eva gṛhyate na kauṭilyārthaḥ | rāmalakṣmaṇāv i[tyādau sāhacaryād dāśarather eva pratya]yaḥ viparābhyāṃ jer ity atra parā- śabdasāhacaryād upasargasyaiva grahaṇam iti | tathāṃtarāṃtareṇa- [yukte dvāv api dṛṣṭāpacārau | rāmārjunāv ity atrārjunaviro]- dhī paraśurāma eva pratīyate | arthaprakaraṇadeśakālau[cityair viśeṣe vasthāpanaṃ vākyadarśitam | [49,9] liṃgād yathāktāḥ śarkarā upadadhātīty atra tejo ghṛtasya] stuter ghṛtasyaivāṃjanasādhanasya pratītiḥ | yathā paśunaḥ k[.... paśum ālabhetety atra haviṣo liṃgāc chāgaikārthasamavāyi paśutvaṃ pratīyate | śabdāntarasannidhā]≤ ≥nād yathā | rāmo jāmadagnya iti | sāmarthyād yathā anudarā kanyeti | atra hi sāmānyata [udarābhā- vapratītau sāmarthyād udaraviśeṣapratiṣedhapratītiḥ] śāstre pi prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam iti samāsaśāstrapratītiḥ | liṃgaṃ yathā grāmasyā[rdhaṃ labhetety atra samapravibhāge rdhaśabdaḥ | sva]ras tu sthūlapṛṣatītyādau | ādiśabdāt ṣatvasatvanatvaṇatvāny upasargakarmapravacanīyanirṇayahetūni draṣṭa- vyāni || || {2,318} [49,20] aśvaḥ | [ajā]payaḥ | [ya]sya bhavānītyāder nāmākhyā- <50> tayoḥ sarūpasyāpi puruṣam uddiśya tvam aśva ity ukte rthaprakaraṇādi- nārthanirṇayaḥ || {2,319-2,335} [50,3] vacāṃ bhakṣaya tadbhakṣaṇaṃ saubhāgyahetuḥ kalaṃ- jaṃ mā bhakṣaya tadbhakṣaṇaṃ rogahetur ityādau pravṛttini- vṛttyaupayikī stutir nindā vā tatrāpi na tasya vākyasya svārthe satyatā | kiṃ tu pravṛttinivṛttyupāyataiva | tathā hi kuśalo jānāti | ayam āpto māṃ vacābhakṣaṇe pravarttayati nūnam iyaṃ vacābhakṣaṇa- kriyā mameṣṭaṃ sādhayiṣyatīti saubhāgyaṃ kiṃ tu madapekṣi- tatvāt saṃpravarttayitum eva stutyartham upādatta iti | evaṃ niṣedhe pi yojyaṃ | yat tu dṛṣṭānvayavyatirekeṇādṛṣṭavyatirekeṇa vā dṛṣṭena phalena yathā rājānaṃ bhajasva jīvanaṃ te bhaviṣyati | yāgena svargo bhavatīti tad yathā śrute rthe pramāṇam eva | adṛṣṭārtheṣv apy alpeṣu yatra mahān pratyavāyaḥ śrūyate yathā kalaṃjabhakṣa- ṇena rauravādiprāptir iti | tatrāpi vyāghro sti tatra mā gachety asaty api vyāghre yathā bālaṃ nivarttayitum ucyate tathaiveti maṃtavyaṃ | aniṣṭamātraṃ tu tatrāstīti matvā jñātā na pravarttata eva | puroḍāśa- sya daṃtabhakṣaṇe sarpadaṃśo niṣṭatvena śrūyate | tatra viṣanirharaṇamaṃtrābhijño py aniṣṭaṃ jñātvā nivarttata eveti svārthe na tātparyaṃ | yatrāpi vidhipratiṣedharahite stutiniṃde eva śrūyete tatrāpi vidhipratiṣedhayor eva vākyayos tātparyam | tad evaṃ vākyasthānām eva padānām arthavattā yathā dehāśritānām eveṃdriyāṇām eva pratītijanakatā kevalānāṃ tu padānāṃ pravṛttinivṛttyau- payikavākyārthāparyavasānād ānarthakyam eva tathāvāṃtaravākyāny api mahāvākyārthaparyavasānenaiva sārthakāny anyathā tu pa- davad evāprayojakānīti | na ca vākyasthasyaiva padasya sārthakatve vā- kyārthaparyavasitasya kevalasyānarthakyaṃ | tāvataivākāṃkṣā- pūrtteḥ tasyāpy arthavatvāt | yathā varṣatīti karttur avaśyāvagateḥ parisamāptārtham ākhyātam eva paripūrṇārthaṃ vākyaṃ yathā de- <51> vo jalaṃ varṣatīti | mīmāṃsakās tu śrutārthāpattyā śabdakalpa- naivaivamādisthale ity āhuḥ | tathā ca nyāyasudhāyāṃ | [51,3] śrutārthāpattim āhur ye śabdasyākalpikā yataḥ | [51,4] bhāṣyasūtranyāyataṃtravirodhāt te nirākṛtā iti | sūtrakāro hi tasmāt śrutyekadeśaḥ kalpanaikadeśatvād ity āheti | tan na tāvata eva vākyavad viśiṣṭārthavṛttau śabdāṃtarakalpanāyā niṣprayojana- tvād iti | tathāpy e[ka]padārthaprakaraṇādinā vṛkṣa ity etāvata eva tiṣṭhaty arthapratyāyakatvaṃ tadaitāvad eva vākyaṃ | ata eva [pu]ṣpebhyo yātītyādāv āharttum ity asya nādhyāhāraḥ | vākyād eva tadarthāvagateḥ ata eva nirādiṣu krāṃtādyarthāvagater na tadarthaśabdoccāraṇam adhyāhāro vā | na ca vṛkṣa ity etāvatā vṛkṣas tiṣṭhatīty arthāvagatau gauravād vṛkṣaḥ tiṣṭhatīti vākyaṃ na ka- dāpi prayojyam iti vācyaṃ | idam ākāśam ityādivat laghunāpi siddhe kadācid guruṇo pi prayogāt | arthaviśeṣanirṇayas tu prakaraṇādhīna eva | tathā yasmiñ chabda uccarite yo rthaḥ pratīyate sa tasyārtha iti kevalānām eva nāmapadānām ākhyātapadānāṃ voccāraṇe yady arthaprakaraṇādivaśād viśeṣārthanirṇayaḥ tadā tad api vākyam eva | nanu yadi yasminn uccarite yo rthaḥ pratīyate sa tasya śabdasyārtha iti lakṣaṇe vaktur vyāsaṃgād arthāpratipattāv anya- thārthapratipattau śabdārthaniyatau nityatā vyāhanyeta | ataḥ padāṃta- rādhyāhāreṇaiva vākyārthapūrttir iti | kiṃ ca vṛkṣa ity asyaiva vākyatāyāṃ tiṣṭhatīty ākhyātārtho vṛkṣaśabdasyaivārtha ity aṃgīkāryaṃ | varṣatītyādau devo jalam iti padayor artho varṣatīty asyaiva vā- cyatvena vācyaḥ | tathā ca siddharūpasatvavācino nāmnaḥ kriyārthatā sādhyāvasthakriyāvācinaś cākhyātasya siddhārthate[ti] viru- ddhārthatā syād iti | maivaṃ | śrutāpattau hi rātrau bhuṃkta ityādiḥ śabdaḥ kalpata iti hi tava mataṃ tatra kiṃ śabdena śabdākṣepa <52> utārthe[na śa]bdākṣepaḥ kiṃ vā śabdenārthākṣepaḥ āho svid arthe- nārthasyeti vaktavyaṃ | tatra na tāvad ādyaḥ | śabdasya svārthasamarpa- ṇamātreṇa nivṛttavyāpārasya śabdāṃtarānākṣepakatvāt | ākṣepa- saṃbaṃdhādyabhāvāc ca | na dvitīyaḥ | pratītasyārthasya vyāptapratīti- jananopakṣīṇasya śabdānākṣepakatvāt vyāptibalād arthasiddhau śabdasya vaiyyarthyāpātāt | nāpi tṛtīyaḥ | anyavācinaḥ śabdasyānyaśa- bdārthākṣepe mūlābhāvāt | caturthas tu yujyate arthayoḥ para- sparavyāptyākṣepasya saṃbhavāt | param anumānaphalam etad vijñānam iti na śabdāṃtarākṣepasiddhiḥ tasmād ekapadaśrutyā śabdāṃ- tarādhyāhāraḥ śrutārthāpattyeti yat kiṃcid etat | yac coktaṃ apratītāv anyathāpratītau śabdārthasyānityateti | tan na | vyāsaṃgādinā śabdārthāpratītāv api prakaraṇādyanālocanenānyārthapratipattāv api ta- vāpi śabdārthānityatāprasaṃgāt | parihāras tv atrobhayoḥ samāna eva | yad apy anyad uktaṃ | nāmnāṃ sādhyārthatā 'khyātasya ca siddhā- rthatā prasajyata iti | tad api na manoharaṃ | samāptārthayor eva nāmā- khyā[ta]yo[ḥ] sādhyasiddhārthāvirodhāt | viśiṣṭārthayos tu kathaṃ tadvirodhaḥ | yathā pacyaṃte taṃḍulā ity atra viklittimātra- vācino pi paceḥ | kledanāmātravācinaś ca yaṅaṃtasyaikaikārtha- vācitvavirodhe pi pace pacatīty atrobhayārthavācinā'virodhas tathehāpi [] tve pi jalaṃ varṣatīty atra varṣater nāmārthavācināvi- rodhe pi varṣati dvāram i[ti .. dvi]tīyānupapattir iti śaṃkyaṃ | anyatra dṛṣṭasa[] vatā pidhehy udghāṭayeti veti kriyāsaṃde- haḥ ity avahātya [] tvāt | {2,346} [52,24] na ca nāmno py ākhyātatva ākhyātasya nāmatve lakṣaṇabalād a[] nīyaṃ | akhaṃḍavādinām asya vibhāgasyāsaṃmatatvād etadvibhi- ṣikānāspadatvāt | na caivaṃ saty anu[śāsanena ..] tabhedāśra- yeṇānuśāsanapravṛtter iti | tathā ca yathā rekhāgavayena karmani- <53> rmitahasta[pādādyavayavena satyasya gavayasya jñānaṃ ta]- dvad etad iti | {2,347} [53,3] na ca vācyaṃ śrutārthāpattyā padakalpanānabhyupagame śrutasyaiva śabdasya viśiṣṭārthavācakatve cāktāḥ śarkarā ity atrāktaśabdasyaiva ghṛtāktā ity arthakalpane sruveṇāvadyatītyādau ca ava- dyatīty asyaiva māṃsādyarthatve liṃgārthāder niyāmakatvaṃ na syād iti śaṃkanīyaṃ | anekārthānām eva teṣāṃ śabdānām arthanirṇayāya teṣām apy apekṣaṇād iti || || {2,348-2,369} [53,9] atha bādhyabādhakabhāvo nirūpyate | sa ca bhinnavākyatayaikavā- kyatayā veti | tatra bhinnavākyatāyām aprāptyanumānam eva bādha ity ucyate | tathā hi sāmānyavidher aviśeṣeṇa janitāyām api buddhau viśeṣadarśanasamaye yadi pūrvavidher ayam api viśeṣaḥ tātparyaviṣayaḥ tarhy asyāpy anyaviṣayābhāvād ayam eva viṣayo vakta- vyaḥ | na cobhayor viruddhayor ekatra samavāya ity avaśyam ekasyātrātātparyaṃ vācyaṃ | na ca viśeṣavidher ananyaviṣayasya tad vaktuṃ śakyam iti pūrvasya labdhāvakāśasyaiva tad vācyaṃ | [na ca] vikalpo 'tulyabalatvāt | ato viśeṣaparyālocanayā sāmānyasya tatrātātparyānumānam eva bādhaḥ | na tu tatra tātparye saty apy apasāraṇam | aṃśe śāstrasyāprāmāṇyāpātāt | tathā ca loke pi dadhi prā- hmaṇebhyo dīyatām iti vadata uttaratra takraṃ kauṃḍinyāyety ukter abhiprāyo numīya[te] | nūnam anena brāhmaṇaśrutyā kau- ṃḍinyo na vivakṣita eveti | ata eva kvacid devadattāyobhayam apīty ucyate | anyathobhābhyām ubhayaprāpter ubhayam iti vyartham eva syāt | tathā ca yathā vākyaśeṣabalād yāvato śvān pratigṛhṇīyād ityādāv api śeṣābhāve pi dātur eveṣṭinirṇayas tathā sāmānyasya viśeṣātirikte tātparyam iti nirṇīyata iti | atha vā yatheko guṇavṛddhī ity asya sārvadhātukārddhadhātukayor ityādivākyaikavākya- <54> tāyāṃ sārvadhātukārddhadhātukayor aṃgāṃtasyeko guṇa iti viśiṣṭam ekam eva mahāvākyaṃ guṇavidhāyakaṃm evaṃ supo dhātuprā- tipadikayor ity asyālug uttarapada ity adhikṛtasaṃskṛtena paṃcamyāḥ stokādibhya ity anenaikavākyatāyāṃ stokādisaṃbaṃ- dhipaṃcamyādivyatiriktāyāḥ supo lug iti vākyārthaḥ saṃ- padyate | tathā caikavākyatāyāḥ pūrvaṃ sāmānye pratītir eva jñāt[ā] bādhyata ity etāvataiva bādhyabādhakavācye yuktir iti maṃtavyaṃ | yathedaṃ rajatam ity anirvacanīya eva śuktimasta- kavarttiny avidyā[cchuri]te pratīte pi vyāvahārikasatyapratītir eva bādhyate na tu rajatasya bādhaḥ | satyasyāprasakteḥ anirvacanīye tu pratītasya niṣedhāyogād iti | nanu cārthaikatvād ekavākyatā | na ca lugalugvidhyor arthaikatvam ekatra pravarttanārthatvād vākyasyai- katra ca nivarttanārthatvāt | prayājādivākyānāṃ darśapūrṇamāsavākyai- kavākyatāyuktānāṃ tadvidhyavaruddhabhāvanāpekṣitakatha- neṣu pūrakatvāt | iha tu na tatheti cet | na | ihāpi cātiprasaktinivā- rakaviśeṣaṇānāṃ sāmānyavidhyapekṣitānām eva viśeṣaiḥ sa- marpitānāṃm apekṣaṇāt | tathā hi alugvidhis tāvad idam apekṣate | si- ddham eva lugabhāvaṃ jñāpayatā mayā kim upakarttavyam iti | lugvidhir api sāmānyataḥ pravṛtto niṣṭhārahite sthale mayā kva prava- rttitavyam iti viṣayam apekṣate | evam anayoḥ parasparāpekṣayā saṃbaṃdha iti | evam anupasarge kaḥ karmaṇy aṇ ity eka- vākyatayaiva saṃbaṃdhaḥ ākārāṃtaprakṛtikādīni kādibhiḥ saṃskṛtyā- ni karmaṇy upapade ṇā saṃskuryād iti | na cātrādhyāhārādidoṣaḥ <55> prayogavidhau prayogādibhir upakṛtyetivat kalpitavākye vākya- bhedāder adūṣaṇatvāt | tathā coktaṃ | [55,3] śrūyamāṇasya vākyasya nyūnādhikavikalpane | kalpanāvākyabhedādidoṣo nānumite hy asāv || [55,5] iti etādṛg eva ca sarvatra vākyaikavākyatā | [kāśi]kāyāṃ tv ekavākya- taivaṃ pradarśitā | yady api vṛttikārair dhātor aṇ bhavati ākārāṃtāt ko bhavatīty uktaṃ | tathā yad devadattaṃ bhojaya tat ghṛtena bhojaya payasā bhojayetyādau yady api bhedena bhujer upādānaṃ tathāpy eka evāyaṃ bhujir nimittavaśād bhinna eva tathaika evāyaṃ bhavatir iti | vastutas tu ghṛtādibhir bhojayed itivad etebhya ete pra- tyayā bhavaṃtīty ekavākyateti | tathā yaro dvirvacanaṃ bhavati rahābhyām uttarasyety ekavākyatāyāṃ rahayor nimittatvabuddhipari- gṛhītayoḥ kādibuddhāv anārohād yartvena tadvyatiriktā- nām eva pratītyā bādha ity ucyata iti | tathā ca kayyaṭa uktaṃ | hayavaraḍ ity atra | sāmānyavidhyor ekavākyatāyāṃ sāmānyavidher viśeṣavidhir bādhako bhavatīti | bādhako viṣayaviśeṣasamarthaka iti yāvat | tatra bhinnavākyatāyām aprāptyanumānaṃ bādha ekavākyatāyāṃ tv aprāptir eveti viśeṣaḥ | yatv iko guṇavṛddhī ity atra bhāṣya uktaṃ | yady ekaṃ vākyaṃ tatas tacheṣo yadi nānā vākye tato pavāda iti tatpadaikavākyatābhiprāyeṇa sphuṭatvād ekavākyatvam u- ktaṃ | bādhyaikavākyatayā bādhāsphūrtteḥ pūrvaṃ bhinnavākya- tāyāṃ tatsphūrtteś coktaṃ || || iha bhīmasenādayaḥ śabdāḥ saṃjñātvena niyujyaṃte tattadvyaktīnāṃ tathā ca taiḥ saṃpūrṇair uccāritaiḥ saṃjñipratītyā bhavitavyaṃ bhavati tu bhīmasena ity etāvati saṃjñā- [śa]bde pi bhīmaśabdād apy arthapratyayaḥ tad etat katham upapa- <56> dyata iti vicāryate | tatra kecid āhuḥ | bhīmaśabdād uccāritād eva bhīmasenaśabdāt pratītād arthāvagatir iti | tan na | bhīmādiśabdānām anyatra saṃketitānāṃ svataṃtrāṇāṃm anyaśabdāpratyāyakatvāt | na hi tasyāyaṃ saṃjñārūpasyaiva nāpara ity atra pramāṇam asti | na cāyaṃ tatra saṃketitopana[taḥ] kevala evārthaṃ bodhayet | anye punar āhuḥ | sarvāvayavayuktasya saṃjñātve py avayavānām api saṃjñātvena viniyogā[t .. ta]n na | tathā sati pratyekaṃ varṇānāṃ vācakatve bhīśabdād api tadarthāvagamaprasaṃgāt | kiṃ ca [] vagatiḥ ye tu bhīmādayo nyatra dṛśyaṃte te tatsarūpā eva na tu [.. bu]ddhyupārūḍhāt saṃghātād evārthapratītir iti | tan na | sadṛśadarśanāt smṛ[tir upa ..] tīte pi vā tasmin kathaṃ tato rthapratītir uccaritasyaiva saṃjñipratyāyakatvād iti | atrocyate [] vā api pratyāyanayogyapadasarūpā api niyuktā eva | tathā ca yathā vaiśvāṃm āmikṣām uddiśyaiva kṛta[] tathā viśiṣṭodde- śena kṛte pi viniyoge nuniṣpādinyo yogyā padāṃtarasarūpā api saṃjñā niṣpadyaṃte tathā ca viśiṣṭavācakatvaba[lā]t padānām api padāṃtarasarūpāṇāṃ pratyāyaka[tve] sati tato pi saṃjñipratītir iti | nanu ca tulye nuniṣpāditve na varṇā saṃjñāḥ padam eva tu saṃjñeti [kathaṃ] no vasitam iti cet | na anajādau pūrvapadalo- patvākhyānenānuniṣpādinām api teṣām eva sādhutvānvākhyānāt | tathā jyeṣṭhetyādau jye ity asya ma[ghe]tyādau ghetyādīnāṃ sādhu- tvānanvākhyānād aprayogārhatvād apratyāyakatvam iti || athedaṃ vicā- ryate | saṃjñāyāṃ ṇatvaṃ vidhīyate tatra kim aṇatvā eva saṃjñābhūtāḥ saṇatvāḥ prayojyā āhosvit saṇatvā eva saṃjñābhūtā iti || ādye saṇatvānām eva vācakatve saṇatvasyāsaṃketitatvād apratyāya- <57> katvaprasaṃgaḥ | śabdārthānityatāprasaṃgaḥ | dvitīye tu tathābhū- tānām eva saṃjñātvād vṛthā ṇatvānuśāsanam iti | kiṃ ca sati saṃjñātve ṇatvaṃ ṇatve ca sati saṃjñātvam itītaretarāśrayaḥ | atrocyate | saṃti kṛtaṇatvā akṛtaṇatvāś ca tattadarthā nityasaṃbaddhās tatra śā- streṇa kṛtaṇatvā eva saṃjñārūpatvena sādhavaḥ akṛtaṇatvās tv ava- yavārthaparyālocanayā prayojyā iti na caivam itaretarāśrayatā no ṇa eteṣu ve caite saṃjñāyām eva tadviśiṣṭāḥ« »sādhava iti vaca- navyakteḥ || nanv adhunātanasaṃjñā śabdānām idānīm arthe vi- niyogād anityatā śabdārthasaṃbaṃdhasya prasajyeta || tathā coktaṃ [57,10] kṛtakatvād anityatvaṃ saṃbaṃdhasyopajāyate || saṃjñāyāṃ sā hi« »puruṣair yathākāmaṃ niyujyata [||] [57,12] iti | naiṣa doṣaḥ || sarveṣāṃ śabdānāṃ saṃjñārūpeṇa sarvārthapratyāya- katvasyānāditvāt || puruṣavyāpāras tu niyamāya svavyavahāra≤-≥siddhya rthaṃ || tathā ca [57,15] vṛddhyādīnāṃ ca śāstre smiṃ chaktyavachedalakṣaṇaḥ | akṛtrimo pi saṃbaṃdho viśeṣaṇaviśeṣyavad [||] [57,17] iti || yathā nīlādiviśeṣaṇasya viśeṣyavyāvarttakatvalakṣaṇaḥ saṃbaṃdhaḥ svabhāvasiddha eva | evaṃ śabdasya saṃjñātvena saṃjñi- vyāvarttakatvalakṣaṇaḥ saṃbaṃdha iti || {2,370-2,374} [57,20] tathā ca sahajaśaktiniyama eva saṃjñāyāḥ saṃjñinocyate na kṛtrimaḥ saṃbaṃdha iti || saṃjñānāṃ ca pravṛttinimittaṃ sarvatra saṃjñāśabdasvarūpam eva varṇarūpāṇāṃ saṃjñānām artharūpapra- vṛttinimittābhāvāt svarūpam eva tāvat pravṛttinimittam avaśyam eṣṭavyaṃ | tathā ca kvacit saṃjñāsu saṃbhavaty apy arthatve 'vyabhi- cārāt svarūpasyaiva pravṛttinimittato [..] itā || sarvanāmā- disaṃjñā api mahatyaḥ svarūpanibaṃdhanā eva | mahattvasāmarthyāt tu <58> tatsadṛśaṃ śabdāṃtaram anumīyate | tad evam artho nugatibodhe ni- mittam iti | sādṛśyād vā śabdāṃtarapratipattiḥ | tatraikena svarūpataḥ saṃjñipratipattir apareṇāvayavārthanibaṃdhanārthavyava- sthāpanam iti | āvṛttyā taṃtreṇa vānumānād vā śabdadvaya- pratītiḥ || iha śāstre saṃjñāśabdoccāraṇe pi kvacil laukikakṛtrimāṇāṃ pratītiḥ | kvacit kṛtrimasyaiva kvacid akṛtrimasyaiva kvacid ubhayoḥ | karttari karmavyatihāra iti karmaśabdo kṛtrima eva | karmaṇy aṇ iti kṛtrima eva | saṃkhyāsaṃjñāyāṃ tūbhayoḥ ekaśrutī ty atra saṃbuddhipadena laukikena śāstrīyalaukikayor api graha- ṇaṃ || {2,375-2,397} [58,11] idānīṃ kvacit pratyekaṃ vākyaparisamāptir ity uktaṃ kvacic ca samudāya eveti | tanmūlaṃ vicāryate | yatraikaśeṣeṇa dvaṃdvena vā bahūnāṃ pratipādanaṃ kriyate brāhmaṇā bhojyaṃtāṃ devadattayajñadattaviṣṇumitrā bhojyaṃtāṃ ityādau tatra bhuji- kriyāyāḥ svarūpataḥ phalataś ca pratyekaparisamāptasvarūpatvāt sāmarthyāt pratyekam eva samāptiḥ || nāṭyakriyā tu bahuniṣpādyasva- rūpā sāmarthyāt svarūpasya niṣpatyartham eva samudāye samā- pyate || na hy eko nāṭyaṃ karttuṃ samarthaḥ nāpi bahavaḥ samudā- yena bhāraṃ voḍhum iva grāsaṃ mukhe rpituṃ samarthāḥ | mukhānāṃ pratyekaniṣṭhatvena samudāye tadabhāvāt | yā tu samudāye niṣpādayituṃ śakyā bhavaty asyāḥ samudāye samāptir yathā brāhmaṇā vilokyaṃtām iti || atra hi kriyāphalaṃ vyavahārādi samu- dāye pi karttuṃ śakyaṃ || taṃḍulān pacaṃtv ityādau tu viklittiḥ karma sā kriyā guṇībhūtāto devadattādigatā vikledanā bahu- gatā veti samudāye pi samāpyate | kaścid adhiśrayaṇaṃ karoti kaścit taṃḍulān āsiṃcatīty evaṃ bahuvyāsaktarūpāyāḥ pa- <59> cikriyāyā bahubhir anuṣṭhātuṃ śakyatvāt | pacyaṃte taṃḍulā ity atra tu viklitteḥ apradhānatvāt tasyāś cāvayavavikledarūpāyāḥ pratyekaniṣṭhatvāt pratyekam eva samāptiḥ || śāstre py adaicāṃ pra- yoge vyastānām evopalabdheḥ samudāyasya prayogānarhatvāt pratyekam eva phaladvāreṇa vṛddhisaṃjñā | prasthe vṛddham ityādiliṃgāc ca | gargāḥ śataṃ daṃḍyaṃtām ity atra tu pradhānaṃ karma śataṃ tac caikatvasaṃkhyāviṣṭam || gargās tv apradhā- natvena gauṇaṃ karma || tatra pratyekaṃ śatādāne pradhānasyai- kasya śatasya svarūpanāśāpatter guṇānāṃ cāṃgānurodhitvāt pradhānānurodhena samudāyād eva śatādānasyocitatvāt samudāya eva vākyārthaḥ samāpyate | tathā cākhyātārthaguṇatvapradhāna- tvābhyāṃ pratyekasamudāyasamāptiḥ | samāsasaṃjñābhyastasaṃjñe tu samudāya eva samāpyete tatkāryasya samudāya eva dṛṣṭatvād iti | vṛṣalair na praveṣṭavyam ityādau tv ekaikasya bahūnāṃ vāpraveśaḥ | vṛṣalatvajātivyaktipraveśe niṣedha vaiyarthyāpātāt pratyekaṃ samudāye ca vākyārthasamāptiḥ | maṃtrādyaśravaṇa- lakṣaṇasya niṣedhaphalasya pratyekasamudāyayos tulyatvāt | [] [] sāmarthye samudāye« »ekaikasya vā sāmarthye ekaikatra | tathā [] yatrāpi astu tarhi bhujikriyāyāṃ grāsaprakṣepādikri- yāphalapra[] tasyāḥ samudāye samāptir astu || na pradhāna- <60> bhūtakriyāyā api karaṇādisādhanaikye pi ka[.. devadattayajña-] dattaviṣṇumitrair na bhoktavyam ityādau tu dvaṃdvāvaˇta- sāhityayoge pi niṣedhaprādhānyāt kevalabhojanavidhau vā tātparyāt pratyekaṃ samāptiḥ samudāye veti boddhavyaṃ || vākyaṃ tu pratyekaṃ samāpyate grahaṇakavākyāt pratyekānekavākyasthānīya- tvād ekasya | atra kaścit mahāvākyavākyāṃtarāvācakatvena tadapratyāyakatvāt tasmād uccaritād arthapratipattau padārthaparyāloca- nayāvāṃtarāṇi vākyāny upaplavaṃte tāny eva pratyekaṃ samāpya- ṃte iti | tan na akhaṃḍe vākyārthe padārthānām asattvāt | sattve vā prathamam asaṃsṛṣṭābhinnārthapratipādanaṃ tato bhinna- saṃsṛṣṭapratipādanam iti virodha āpadyeta tasmādasmadu- ktaiva kalpanā jyāyasī | {2,399-2,414} [60,13] samudāyasamāptipakṣe pi pratyekaṃ padāni viśiṣṭārthaparyavasā- yīny eva | yathā vibhaktānāṃ bhrātṝṇāṃ samudāyasvāmikam api pratyekaṃ teṣāṃ madīyam idaṃ madīyam iti harṣaśokakāraṇaṃ vṛddhināśayos tathā samudāyārtho pi pratyekaṃ sarveṣāṃ tatra tātparyāt pratyekārtho pi yukta eveti || na caikaikapadaśravaṇe samudāyārthapratītyāpattiḥ | padāṃtarasannidhānalakṣaṇadyotakābhā- vena tadapratīter iti || varṇānāṃ vastuto vācakatve pi yasya mate pratyekaṃ varṇā api samuditārthe vibhaktādhāravad uktās tasyāpi saṃghātād āgatenaiva supā pradīpeneva sarvasaṃkhyābhivya- kter na pratyekaṃ subutpattiḥ kiṃ tu samudāyād eva | anenaivābhiprā- yeṇa vārttikakṛtoktaṃ saṃghātasyaikārthyāt subabhāvo va- <61> rṇād iti || atha cedaṃ nirṇīyate | eka eva śabdo vaktrārthābhidhi- tsayā prayukto rthaṃ pratyāyayati || sa eva tu kautukādinā para- pāṭhanāya vā prayukto na tam artham iti kuta eṣa niyama iti | tathā hi praiṣamaṃtrā agnīd agnīn viharetyādayo nye ca pāṭhadaśā- yāṃ ca nārthābhidhitsayā prayujyaṃte iti tebhyo nārthapratya- yas ta eva tu yadā yajñakāle agnītpreṣaṇāya dravyadevatādismara- ṇāya vā prayujyaṃte prayoktrā tadaivārthapratyayahetava iti | tathā loke pi nānārthā gavādayaḥ yadarthābhidhitsayā prayujyaṃte tam eva gamayaṃti nānyam iti | tatrocyate | yathārthaprakāśanaśakta- tve pi cakṣuṣo vyāsaktāṃtaḥkaraṇasaṃbaddhasya saṃbaddhārtha- prakāśana eva śaktir evaṃ śabdasya sarvadārthaprakāśanaśa- ktatve« »pi prayoktrichāyā api tattadarthābhidhāne nimittatā | tathā ca bahuṣv api gavādiṣv artheṣu sannihiteṣu satsv api prayoktā yam arthaṃ vivakṣuḥ śabdam abhidhānaviṣayaṃ karoti | tatraiva śabdo vyavatiṣṭhate nānyatreti sa evāyaṃ vivakṣānibaṃ- dhano bhidhā nāma śabdavyāpāra ity ucyate | śabdābhedavādinām api mate kṣādayo neka eva śabdāḥ sādṛśyanimittā tu pratya- bhijñeti | teṣāṃ tu nābhidhāvyāpāreṇa prayojanaṃ | kiṃ tu yaḥ śabdo yadarthaṃ uccaritaḥ sa tam eva prakāśayati | prakaraṇādes tu tadā śabdaviśeṣāvagatihetutā | pūrvatra tv abhidhāvyāpāravyaṃjaka- tvam iti viśeṣaḥ | prakaraṇādi hi vācakaśabdaviśeṣaniyāmakam eva na tv avācakasya vācakatāṃ kartum alam iti | sa cāyaṃ vicāro <62> varṣati dvāraṃ vṛkṣa ityādiṣu vākyarūpeṣu padeṣu tatas tatraivābhidhā- vyāpāro niyatasya vācakam iti vākyamadhyasthānāṃ tv apra- tipādakatvād eva naitadvicāraviṣayatā | tathā hi yathā pade varṇeṣv anarthakeṣv api samudāyasyānyeṣāṃ vā vācakatā tathāsma- nmate narthakeṣv api padeṣv akhaṃḍasyaiva vācakatāyāṃ kvaiṣā ciṃtaikaḥ śabdo nekam arthaṃ bodhayatīti | yat tv āṃtarālikam alīkapadatadarthajñānaṃ tadviśiṣṭārthapratītyaikam eva tasmāt prathamata eva tathārūpaṃ na pratīyate 'taḥ kalpitair eva pa- damadarthais tad āśrayaṇīyam iti || {2,415-2,420} [62,10] adhunā vākyārtho nirūpyate || tatra kecid āhuḥ | pūrvapūrvapadārth- ānugataḥ saṃsargo vākyārtha iti || apare tūttarottarapadārthā- nugataḥ prathamam eva saṃsṛṣṭa iti | atramate prathamam eva pa- dād itarapadārthasaṃsṛṣṭasvārthāvagatād anyeṣāṃ padārthā- nām itikarttavyatārūpataiva || tathā cānvitasvārthābhidhāne sarvakāraka- śaktyanvitakriyāsvarūpakriyāpadād evāvagatāv api śaktīnām aniyatādhārakatvād daṃḍādiniyatakaraṇaśaktyādhānapratītyaprā- ptiḥ daṃḍādipadāni tattadarthaniyamamātraphalakāny eva karaṇādi- śaktyādhārāṇāṃ rajjudaṃḍādīnām ānayane 'niyatatvāt | ke cit tu svakārakaviśeṣitā kriyaiva vākyārtha ity āhuḥ | tathāhuḥ [62,20] bhāvanaiva hi vākyārthaḥ svakārakaviśeṣite [62,21] ti || akhaṃḍād vākyād akhaṃḍasyaiva vākyārthasya pratipattiḥ vākyasyā- <63> khaṃḍatvaṃ nāma kramavadvarṇābhivyaktatve saty agṛ- hītavarṇapadakramabhedavatpratītigocaratvaṃ || arthasya cāsphu- ritatatta[t]padārthatākramabhedabodhaviṣayatvaṃ | pānakarasavan mayūrapichagatacitrarūpavac ca || tatrāpi hy asphuritatattadāśra- yaviśeṣatiktatādijātibhedapratītiviṣayapratītimātragocaratvaṃ | a- navagatatattannīlapītādibhedapratītiviṣayatvaṃ vākhaṃḍatvaṃ tādṛg evaitat | tathā hi gṛhītasaṃgatikaprathamaṃ padārthapratītāv api teṣāṃ pravṛttiniṣṭhetyādivyavahārākāraṇatve satām api paṃguvad anuyogitvād asatyatvaṃ saṃsargasyaiva ca tādṛśatvena tadi- taraviviktarūpānavadhāraṇe pi vyavahārakāraṇatopapatteḥ satyatvam | kiṃ ca padārthāḥ padair vākyārthopāyatayā smāryaṃ[te .. {2,422} [63,12] padam abhyadhikābhā][vāt] smārakān na viśiṣyate iti anye tv arthavyabhicāritvā chabdānāṃ nānubhāvakatā[] []taccaraṇasaṃbaṃdho pi dahyeteti nirṇītaṃ {2,423-2,424} [63,15] tathā ca vākyārthapratītau []nāṃ svasvakāryaghaṭaka- tvaṃ tatpṛthagbhūtānāṃ tu vaiyarthyaṃ bheda[]tathā- tvena pṛthagbhūtānāṃ | tathā prakṛte pīti | {2,425-2,436} [63,18] yathā ca citrarūpe nīlapītādeḥ pūrvam upa[] tathā pūrvapa- dopalabdhikāle tattadarthasmṛtāv api tadabhivyaktavākyatadarthayor <64> akhaṃḍākāreṇaiva sphū[rtir iti tasya vākyasthasya śṛṃgagrā]- hikayaivam asāv iti nirūpayitum aśakyo pi ākāṃkṣādimatpada- kārthābhivyakto vyavahārapatham avatarati kevalaḥ padārtho na | saṃsargābhidhānāyaiva vākyaṃ prayujyate | padaṃ tv aśrūyamāṇapadam anumitakriyāsaṃbaṃdhenaiva saṃsarge paryavasyati satyasya viparītasya vā vyavahārasya kriyāsaṃbaṃdhaikaghaṭi- tatvāt | kriyāpadopasaṃhārād eva hi satyāsatyatvanirṇayaḥ | tasmāt kevalaḥ padārtho vyavahārātītatvān nāsty eveti | kiṃ ca sattāṃ pratipādayato pi sachabdād asty abhūd veti kriyāpadānusaṃhāreṇaivā- rthaparyavasānaṃ || tatra ca nāmākhyātārthayoḥ parasparākāṃ- kṣāyāṃ tulyāyām apy ākhyātārthasya prādhānyāt tadartham eva nāmārthopādānān nāmārthasya tu siddhatvena svasādhanārtham anyānapekṣatvāt kriyāsaṃbaṃdhenaiva prādhānyapratītir iti | sādhyatva- siddhatve ca vaktrapekṣānibaṃdhane eva | tathā hi paci- [kriyāṃ]« »karotīty ukte sādhyāvasthāpi kriyā karmatvāpannā siddha- rūpaiva pratīyate karaṇaṃ tu tasyāḥ sādhyatvenaiva vivakṣitaṃ svarū- pe[ṇaiva ti]ṣṭhati | tathā ca sarvasyārthasya sarvaśaktiyuktasya vaktṛvivakṣayaiva tattachaktirūpeṇa pratītir iti | tathā pākaṃ karotī- ti pākasya nirvartyatayā pratītasyāpi pākasya nirvṛttiṃ karotīti vivakṣāyāṃ saṃbaṃdhitayā niṣpannarūpeṇaiva« »pratītiḥ | tathā saṃsṛṣṭasya vibhaktatā śṛṃgā charo jāyate vibhaktasyāpy avibhaktatā śarībhavati śṛṃgam iti || āṃrabuddhir nyagrodhabhāvena pariṇamate | kvacit tu nānātmanām ekatvaṃ kvacid ekasya nānā- tvaṃ | anya evāsmi saṃvṛtta iti tathā ca vākyārtha eva samuccitāsa- <65> muccitaviruddhāviruddhaśaktayo pi tā eva yathāvivakṣaṃ prayoktrā vākyena prakāśyaṃte | {2,438-2,446} [65,3] upakārarūpatāpi na nāmaśabdāt pratīyate | tathā hi kāṣṭhaṃ saṃ- yujyate loṣṭenety« »ukte saṃyoginor ayam upakārarūpasaṃbaṃ- dhaḥ pratīyate | sa eva kāṣṭhaloṣṭayoḥ saṃyoga ity ukte saṃbaṃdhitvena [prat]īyamānaḥ svopakārakaṃ samavāyam apekṣate || ṣaṣṭhyā saṃbaṃdhasyokteḥ | tathā ca dvāraviśeṣeṇopasthi- tāḥ padārthās tattadvyavahārahetavo na svarūpatayā | tathā ca vastūpakārarūpatvena kriyānyathā tu satvam iti | yathaikasyā eva strīvyakter apekṣābhedād duhitā bhagini bhāryā mātetyādayo vyapadeśās tattadupakārakṛtā eva || tathā ca yo viśeṣavyavahārahetur asaṃbaddhānāṃ saṃbaṃdharūpo vākyā[rthaḥ sa] eva nityaṃ paropakārakatvād avachinnaḥ | sa eva ca vyavahārahetutvāt padārthānām ātmā tasya tu rūpam anākhyeyam iti padārthair anvākhyāyate | sa ca na saṃyogavad vyāsajyavṛttitayā padārtheṣu vyavasthito na vā pratyekaṃ | sahaprayogāt tu tasya sā śaktiḥ pratibhāsata ity eva | evaṃ cāneke vākyārthā anityā nityā vākyenānekena tathā pratipā- dyaṃta ity abhihitaṃ | ke cit tu nitya eka eva vākyārthaḥ kriyārūpo yathāsaṃbhavaṃ kālasādhanadravyapuruṣopagrahādibhir anugato vākyenābhidhiyata iti sa caika eva śabdaḥ pravibhaktoddeśaḥ sarvavi- śeṣaviśiṣṭe parika[lpita]viśeṣaṇaviśeṣyabheda ekasminn arthe varttata iti | tasya śaktim apoddhṛtya vyāvahāriko bhāgo nugamyata iti | tathā ca saṃpras[āraṇasaṃ]jñāyāṃ vākyārthaḥ saṃjñī <66> varṇaś ceti śaktyapoddhāreṇa vākyārthavibhāgoddeśenaiva vyā- khyāyate | tathā caikavākyātmā jñā[nasvarūpe]ṇāṃtara eva | pṛthakkriyamāṇo bāhyārthasadbhāve satya itarathā tv asatya iti pra- vibhajyata iti | vastutas tv itara eva bahi[r arthe] tasya [tādā- tmyam i]ti | tathā cāṃtarasyaiva tasya yadi bāhyo rtho sti tadāsau bāhyo no ced āṃtara eveti || cha || [66,7] athedaṃ nirūpyate [bahuṣu ti]ṅaṃteṣu sākāṃkṣeṣu vākya- bheda ekavākyatā veti || tatra sūtrakārasyātiṅgrahaṇaṃ kurvato bhi- prāya ekavākyateti || vārtti[kakā]rasya tu []yato bhinna- vākyataiveti || tathā paśya mṛgo dhāvatītyādau mṛgo dhāvatīty ekaṃ vākyaṃ tato vibhaktivipari[ṇāmena] dhāvaṃtaṃ paśyeti dvitīyam iti kecit | anye tv āhuḥ | mṛgo dhāvati« »paśyety atra paśyatīty ekaiva kriyā mṛgo dhāvatīti[kriyā]rthakarmeti || tathā ca mṛgakartṛkaṃ dhāvanaṃ paśyety eka eva vākyārtha iti || yatrārthāt kārakāṃtarāvagatau satyāṃ kriyāka[rmapada]mātraśravaṇaṃ tatrāpi tad vākyaṃ samāptārtham eva yathā vrīhayo vahanyaṃtām iti || atra satyām api colūkhalamusal[ādi]sāmagryapekṣāyāṃ tasyā arthaprāpter evākāṃkṣāpūraṇāt tatkarmākāṃkṣāmātre vrīhipadena pūrṇe pūrṇārtham evaitad vākyam i[ty arthaḥ] yatra tv ane- kakaraṇādisaṃbhave karaṇaviśeṣākāṃkṣā tatra viśeṣeṇa padāṃtaropātte- nākāṃkṣāpūrttau saṃpūraṇārthateti [manta]vyaṃ || prayā- <67> jādivākyānām api sāmānyato bhāvyasaṃbaṃdhena samāptārthānāṃ viśeṣākāṃkṣā sanni[hitaphalavaśāt tu] vākyai[kavā]kyata- yaiva pūryate || pradhānavākyānām api sāmānya itikarttavyatayā svārtha- paryava[sān]āt [] [] itase[] {2,452-2,463} [67,5] vākyaikavākyatārthavādināṃ tu [pradhā]nārthe [] [] [] [.. caṃkramaṇasya] | ubhayathāpi jape prayuktatvāc caṃkramasya tādarthye pi śabdād eva [.. [67,8] nivṛ]ttabhedā sarvatra kriyākhyātena gamyate | śruter aśakyā bhedānāṃ pravibhāgaprakalpanā | [67,10] ity udbhidā yajetetyādau yajetety [etatpadene][tara]pra- tīter abhāvān nivṛttabhedaiva sā pratītāpi phaletikarttavyatādibhedād bhinneti tatpadasaṃbaṃdhāvasare pratīyate || [aśva]medhena rājāno yajaṃte satram āsate brāhmaṇā ityādau saty api kartṛbhede nākhyātaśabdāt tadbhedapratītiḥ | arthāt tu pratyekaṃ tasya [sa]- māptiḥ tathā saptadaśa prājāpatyāṃs tūparān ālabhate ityādāv anāvṛttāpi śrutālaṃbhanakriyottarakālam arthāt pratyeka[ṃ samā]pteti pratītiḥ | ākhyātāṃtargatena dhātunā nivṛttabhe- <68> dāyā eva tasyāḥ pratipādanād bhedāsaṃbhavena yathāsaṃkhyānupa- patter iti | tathā[trā]pi devadattayajñadattaviṣṇumitrā bho- jyaṃtām iti bhujiḥ pratyekam avatiṣṭhate | pratitaṃtraṃ« »vākyaṃ vā bhedena pravibhajyate | na ca vācyaṃ katham ekasya [ta]sya bhedena samāptir iti | [68,6] uccāraṇe hi vākyānām anyad rūpaṃ na gṛhyate | pratipattau tu bhinnānām anyad rūpaṃ pratīyate | [68,8] tathā cāsaty apy ākhyāta[bhede] arthaparyālocanena pratyekaṃ samāptir vākyavākyārthayoḥ paryavasyatīti | śāstre pi karttari kṛd iti grahaṇakavākyam eva yady api pratī[yate] tathāpi tat pratyekaṃ prakṛtyupapadopādhibhinneṣu viṣayeṣu saṃbadhya tattallabhyaviṣaye vyāpriyate | anyathā tv ekakṛnmātrasaṃbaṃdhena ca ni[vṛttaṃ] kṛdvākyaṃ nā[nya]kṛdarthaniyāmakaṃ syāt | tasmād [68,15] ekarūpam anekārthaṃ tasmād upanibaṃdhanaṃ | yonir vibhāgavākyānāṃ tebhyo nanyad iva sthi[tam [||] [68,17] i]-ti | ākhyātāt kriyājātimātrapratītāv api bādhavikalpa- samuccayātiśayakriyāsamabhihārādau kriyā vyaktibhāgair eva saṃ- [badhyaṃte] jātisamāśrayaṇe teṣām anupapatteḥ | anyatra tu pacaty apākṣīt pakṣyatītyādāv uṣṭrāsikā āsyaṃte hariṇaśāyikāḥ śayyaṃte ity[ādau] kriyāsaṃbaṃdhaḥ sāmānyenaiva <69> tathā deśakālasādhanabhede pi [na] śabdabhedas tatra sāmā- nyopakramād iti || || {2,464-2,468} [69,3] iha yad akṣā bhajyaṃtāṃ bhujyaṃtāṃ [divyaṃ]tām iti pratyekaparyavasāyinya eva kriyā ekaśabdopādānena śakaṭavibhitaka- dyūtasādhaneṣu vidhīyaṃte | tatraikoddeśenānekakriyā[vi- śeṣa]vidhāne pi yathāsaṃbhavaṃ kriyāṇāṃ saṃbaṃdhaḥ nanv abhinnaśabdenābhedenopādānāt karmaṇāṃ kathaṃ pratyekaṃ saṃ- baṃdhaḥ | [taṃtrya]bhinnaśabdenāpi bhinnānām eva te- ṣām upādānāt | dvedhā hi śabdenārthapratipādanaṃ krameṇa taṃtra- nyāyāśrayaṇena yaugapadyena vā dve tv ete tasya śaktī pratipādite kramo yaugapadyaṃ ceti | tathā ca yathā krameṇa pratipāditaiḥ pratyekaṃ saṃbaṃdha evam eva yaugapadyenāpi | tathā ca yaugapa- dyena pratipādane pi śabde pi ...