Home
×
Font Size
ā→आ

§ 1

ch.1, u.1

madhyāhnārkamarīcikāsv iva payaḥpūro yad ajñānataḥ, khaṃ vāyur jvalano jalaṃ kṣitir iti trailokyam unmīlati | yat tattvaṃ viduṣāṃ nimīlati punaḥ, sragbhogibhogopamaṃ, sāndrānandam upāsmahe tad amalaṃ svātmāvabodhaṃ mahaḥ || 1.1 ||

api ca —

antarnāḍīniyamitamarullaṅghitabrahmarandhraṃ, svānte śāntipraṇayini samunmīlad ānandasāndram | pratyagjyotir jayati yaminaḥ spaṣṭalālāṭanetra- vyājavyaktīkṛtam iva jagad vyāpi candrārdhamauleḥ || 1.2 ||

(nāndyante tataḥ praviṣati sūtradhāraḥ |)

(nāndyante tataḥ praviṣati sūtradhāraḥ |)

ch.1, u.5

sūtradhāraḥ

alam ativistareṇa! ādiṣṭo 'smi — sakalasāmantacakracūḍāmaṇimarīcimañjarīnīrājitacaraṇakamalena; balavadarinivahavakṣaḥsthalakavāṭapāṭanaprakaṭitanṛsiṃharūpeṇa; prabalataranarapatikulapralayamahārṇavanimagnamedinīsamuddharaṇopanītamahāvarāharūpeṇa; sakaladigvilāsinīkarṇapūrīkṛtakīrtilatāpallavena; samastāśāstamberamakarṇatālāsphālanabahalapavanasampātapravardhitapratāpānalena — śrīmatā gopalena, yathā khalv — “asya sahajasuhṛdo rājñaḥ kīrtivarmadevasya digvijayavyāpārāntaritaparabrahmānandair asmābhiḥ samunmīlitavividhaviṣamaviṣayarasāsvādadūṣitā ivātivāhitā divasāḥ | idānīṃ tu kṛtakṛtyā vayam | yataḥ —

tad vayaṃ śāntarasaprayogābhinayenātmānaṃ vinodayitum icchāmaḥ | tad yat pūrvam asmadgurubhis, tatrabhavadbhiḥ śrīkṛṣṇamiśraiḥ prabodhacandrodayaṃ nāma nāṭakaṃ nirmāya bhavataḥ samarpitam āsīt tad adya rājñaḥ śrīkīrtivarmaṇaḥ purastād abhinetavyaṃ bhavatā | asti cāsya bhūpateḥ sapariṣadas tadavalokane kutūhalam” iti | tad bhavatu | gṛhaṃ gatvā, gṛhiṇīm āhūya, saṅgītakam anutiṣṭhāmi | (parikramya, nepathyābhimukham avalokya |) ārye! itas tāvat!

sūtradhāraḥ — alam ativistareṇa! ādiṣṭo 'smi — sakalasāmantacakracūḍāmaṇimarīcimañjarīnīrājitacaraṇakamalena; balavadarinivahavakṣaḥsthalakavāṭapāṭanaprakaṭitanṛsiṃharūpeṇa; prabalataranarapatikulapralayamahārṇavanimagnamedinīsamuddharaṇopanītamahāvarāharūpeṇa; sakaladigvilāsinīkarṇapūrīkṛtakīrtilatāpallavena; samastāśāstamberamakarṇatālāsphālanabahalapavanasampātapravardhitapratāpānalena — śrīmatā gopalena, yathā khalv — “asya sahajasuhṛdo rājñaḥ kīrtivarmadevasya digvijayavyāpārāntaritaparabrahmānandair asmābhiḥ samunmīlitavividhaviṣamaviṣayarasāsvādadūṣitā ivātivāhitā divasāḥ | idānīṃ tu kṛtakṛtyā vayam | yataḥ —

nītāḥ kṣayaṃ kṣitibhujo nṛpater vipakṣā; rakṣāvatī kṣitir abhūt prathitair amātyaiḥ | sāmrājyam asya vihitaṃ kṣitipālamauli- mālārpitaṃ bhuvi payonidhimekhalāyām || 1.3 ||

tad vayaṃ śāntarasaprayogābhinayenātmānaṃ vinodayitum icchāmaḥ | tad yat pūrvam asmadgurubhis, tatrabhavadbhiḥ śrīkṛṣṇamiśraiḥ prabodhacandrodayaṃ nāma nāṭakaṃ nirmāya bhavataḥ samarpitam āsīt tad adya rājñaḥ śrīkīrtivarmaṇaḥ purastād abhinetavyaṃ bhavatā | asti cāsya bhūpateḥ sapariṣadas tadavalokane kutūhalam” iti | tad bhavatu | gṛhaṃ gatvā, gṛhiṇīm āhūya, saṅgītakam anutiṣṭhāmi | (parikramya, nepathyābhimukham avalokya |) ārye! itas tāvat!

ch.1, u.8

(praviśya |)

(praviśya |)

ch.1, u.9

naṭī

esa mhi | āṇavedu, ayyaütto, ko ṇioo aṇuciṭṭhīyadu tti |eṣāsmi | ājñāpayatv āryaputraḥ ko niyogo 'nuṣṭhīyatām iti |

naṭī — esa mhi | āṇavedu, ayyaütto, ko ṇioo aṇuciṭṭhīyadu tti | (eṣāsmi | ājñāpayatv āryaputraḥ ko niyogo 'nuṣṭhīyatām iti |)

ch.1, u.10

sūtradhāraḥ

ārye viditam eva bhavatyā —

tena ca śāntapathaprasthitenātmano vinodārthaṃ prabodhacandrodayābhidhānaṃ nāṭakam abhinetum ādiṣṭo 'smi | tad ādiśyantāṃ bharatā varṇikāparigrahāya!

sūtradhāraḥ — ārye viditam eva bhavatyā —

asti pratyarthipṛthvīpativipulabalāraṇyamūrcchatpratāpa- jyotirjvālāvalīḍhatribhuvanavivaro viśvaviśrāntakīrtiḥ | gopālo bhūmipālān prasabham asilatāmitramātreṇa jitvā; sāmrājye kīrtivarmā narapatitilako yena bhūyo 'bhyaṣeci || 1.4 ||

api ca —

adyāpy unmadayātudhānataruṇīcañcatkarāsphālana- vyāvalgannṛkapālatālaraṇitair nṛtyatpiśācāṅganāḥ | udgāyanti yaśāṃsi yasya vitatair nādaiḥ pracaṇḍānila- prakṣubhyatkarikumbhakūṭakuharavyaktai raṇakṣoṇayaḥ || 1.5 ||

tena ca śāntapathaprasthitenātmano vinodārthaṃ prabodhacandrodayābhidhānaṃ nāṭakam abhinetum ādiṣṭo 'smi | tad ādiśyantāṃ bharatā varṇikāparigrahāya!

ch.1, u.15

naṭī

(p.3)(savismayam) accariaṃ accariaṃ | jeṇa taha ṇiabhuabalavikkamekkaṇibbhacchiasaalarāamaṇḍaleṇa ākaṇṇākiṭṭhakaṭhiṇakoaṇḍadaṇḍabahalaghaṇavarisantasantaasaradhārāṇiarajajjarijjantaturaṃgataraṃgamālaṃ, ṇirantaraṇivaḍantatikkhakhaggavikkhittasahatthasatthapaliattottuṅgamāaṅgamahāmahīharasahassaṃ, bhamantabhuadaṇḍamandalāhihādaghuṇṇantasaalapattisalilasa≤ṇghā≥«ṃghā»aṃ, kaṇṇaseṇṇasāaraṃ ṇimmahia | mahumahaṇeṇavva khīrasamuddaṃ āsādiā; samaravijaalacchī | tassa saṃpadaṃ saalamuṇiaṇasilāaṇijjo kahaṃ īriso uvasamo saṃvutto |āścaryam, āścaryam! yena tathā nijabhujabalavikram'aikanirbhartsitasakalarājamaṇḍalenākarṇākṛṣṭakaṭhinakodaṇḍadaṇḍabahalaghanavarṣatsantataśaradhārānikarajarjaratturaṅgataraṅgamālaṃ nirantaranipatattīkṣṇakhadgavikṣiptasvahastaśastraparyastottuṅgamātaṅgamahāmahīdharasahasram bhramadbhujadaṇḍamandarābhighātaghūrṇamānasakalapattisalilasaṃghātaṃ karṇasainyasāgaraṃ nirmathya madhumathaneneva kṣīrasamudram āsāditā samaravijayalakṣmīḥ | tasya sāmprataṃ sakalamunijanaślāghanīyaḥ katham īdṛśa upaśamaḥ saṃvṛttaḥ |

naṭī — (savismayam) accariaṃ accariaṃ | jeṇa taha ṇiabhuabalavikkamekkaṇibbhacchiasaalarāamaṇḍaleṇa ākaṇṇākiṭṭhakaṭhiṇakoaṇḍadaṇḍabahalaghaṇavarisantasantaasaradhārāṇiarajajjarijjantaturaṃgataraṃgamālaṃ, ṇirantaraṇivaḍantatikkhakhaggavikkhittasahatthasatthapaliattottuṅgamāaṅgamahāmahīharasahassaṃ, bhamantabhuadaṇḍamandalāhihādaghuṇṇantasaalapattisalilasa≤ṇghā≥«ṃghā»aṃ, kaṇṇaseṇṇasāaraṃ ṇimmahia | mahumahaṇeṇavva khīrasamuddaṃ āsādiā; samaravijaalacchī | tassa saṃpadaṃ saalamuṇiaṇasilāaṇijjo kahaṃ īriso uvasamo saṃvutto | (āścaryam, āścaryam! yena tathā nijabhujabalavikram'aikanirbhartsitasakalarājamaṇḍalenākarṇākṛṣṭakaṭhinakodaṇḍadaṇḍabahalaghanavarṣatsantataśaradhārānikarajarjaratturaṅgataraṅgamālaṃ nirantaranipatattīkṣṇakhadgavikṣiptasvahastaśastraparyastottuṅgamātaṅgamahāmahīdharasahasram bhramadbhujadaṇḍamandarābhighātaghūrṇamānasakalapattisalilasaṃghātaṃ karṇasainyasāgaraṃ nirmathya madhumathaneneva kṣīrasamudram āsāditā samaravijayalakṣmīḥ | tasya sāmprataṃ sakalamunijanaślāghanīyaḥ katham īdṛśa upaśamaḥ saṃvṛttaḥ |)

ch.1, u.16

sūtradhāraḥ

ārye nisargasaumyam eva brāhmaṃ jyotiḥ, kuto 'pi kāraṇāt prāptavikriyam api, punaḥ svabhāva evāvatiṣṭhate | yataḥ sakalabhūpālakulapralayakālāgnirudreṇa cedipatinā samunmūlitaṃ candrānvayapārthivānāṃ pṛthivyām ādhipatyaṃ sthirīkartum ayam asya saṃrambhaḥ | paśya tathā —

api ca, bhagavannārāyaṇāṃśasaṃbhūtā bhūtahitāya tathāvidhapauruṣabhūṣaṇāḥ puruṣāḥ kṣitim avatīrya, niṣpāditakṛtyāḥ punaḥ śāntim eva prapadyante | tathā hi paraśurāmam evākalayatu bhavatī tāvat —

tathāyam api kṛtakartavyaḥ saṃprati parāṃ śāntiṃ prapannaḥ | yena ca —

sūtradhāraḥ — ārye nisargasaumyam eva brāhmaṃ jyotiḥ, kuto 'pi kāraṇāt prāptavikriyam api, punaḥ svabhāva evāvatiṣṭhate | yataḥ sakalabhūpālakulapralayakālāgnirudreṇa cedipatinā samunmūlitaṃ candrānvayapārthivānāṃ pṛthivyām ādhipatyaṃ sthirīkartum ayam asya saṃrambhaḥ | paśya tathā —

kalpāntavātasaṃkṣobhalaṅghitāśeṣabhūbhṛtaḥ | dhairyaprasādamaryādās tā eva hi mahodadheḥ || 1.6 ||

api ca, bhagavannārāyaṇāṃśasaṃbhūtā bhūtahitāya tathāvidhapauruṣabhūṣaṇāḥ puruṣāḥ kṣitim avatīrya, niṣpāditakṛtyāḥ punaḥ śāntim eva prapadyante | tathā hi paraśurāmam evākalayatu bhavatī tāvat —

yena triḥsaptakṛtvo nṛpabahulavasāmāṃsamastiṣkapaṅka- prāgbhāre 'kāri bhūricyutarudhirasaridvāripūre 'bhiṣekaḥ | yasya strībālavṛddhāvadhinidhanavidhau nirdayo viśruto 'sau rājanyoccāṃsakūṭatruṭanapaṭuraṭadghoradhāraḥ kuṭhāraḥ || 1.7 ||
so 'pi svavīryād avatārya bhūmer bhāraṃ samutkhāya kulaṃ nṛpāṇām | praśāntakopajvalanas tapobhiḥ śrīmān punaḥ śāmyati jāmadagnyaḥ || 1.8 ||

tathāyam api kṛtakartavyaḥ saṃprati parāṃ śāntiṃ prapannaḥ | yena ca —

vivekeneva nirjitya karṇaṃ moham ivorjitam | śrīkīrtivarmanṛpater bodhasyevodayaḥ kṛtaḥ || 1.9 ||

ch.1, u.23

(nepathye)

āḥ pāpa śailūṣādhama! katham, asmāsu jīvatsu, svāmino mahāmohasya vivekasakāśāt parājayam udāharasi?

(nepathye) — āḥ pāpa śailūṣādhama! katham, asmāsu jīvatsu, svāmino mahāmohasya vivekasakāśāt parājayam udāharasi?

ch.1, u.24

sūtradhāraḥ

(sasaṃbhramaṃ vilokya) ārye itas tāvat |

madvacanāc cāyam upajātakrodha iva lakṣyate | tad apasaraṇam evāsmākam itaḥ śreyaḥ |

sūtradhāraḥ — (sasaṃbhramaṃ vilokya) ārye itas tāvat |

uttuṅgapīvarakucadvayapīḍitāṅgam, āliṅgitaḥ pulakitena bhujena ratyā | śrīmāñ jaganti madayan nayanābhirāmaḥ, kāmo 'yam eti madaghūrṇitanetrapadmaḥ || 1.10 ||

madvacanāc cāyam upajātakrodha iva lakṣyate | tad apasaraṇam evāsmākam itaḥ śreyaḥ |

ch.1, u.27

(niṣkrāntau |) prastāvanā |

(niṣkrāntau |) prastāvanā |

ch.1, u.29

(p.5) (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ kāmo ratiś ca |)

(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ kāmo ratiś ca |)

ch.1, u.30

kāmaḥ

(sakrodham, āḥ pāpeti pūrvoktam eva paṭhitvā) nanu re re bharatādhama!

kāmaḥ — (sakrodham, āḥ pāpeti pūrvoktam eva paṭhitvā) nanu re re bharatādhama!

prabhavati manasi viveko viduṣām api śāstrasaṃbhavas tāvat | nipatanti dṛṣṭiviśikhā yāvan nendīvarākṣīṇām || 1.11 ||

api ca —

ramyaṃ harmyatalaṃ, navāḥ sunayanā, guñjaddvirephā latāḥ, pronmīlannavamallikā, surabhayo vātāḥ, sacandrāḥ kṣapāḥ | ity etāni jayanti hanta paritaḥ śastrāṇy amoghāni me, tad bhoḥ kīdṛg asau vivekavibhavaḥ, kīdṛg prabodhodayaḥ? || 1.12 ||

ch.1, u.34

ratiḥ

ajjaütta! garuo kkhu mahāraamahāmohassa paḍivakkho viveo tti takkemi |āryaputra! garīyān khalu mahārājamahāmohasya pratipakṣo viveka iti tarkayāmi |

ratiḥ — ajjaütta! garuo kkhu mahāraamahāmohassa paḍivakkho viveo tti takkemi | (āryaputra! garīyān khalu mahārājamahāmohasya pratipakṣo viveka iti tarkayāmi |)

ch.1, u.35

kāmaḥ

priye, kutas tavedaṃ strīsvabhāvasulabhaṃ vivekād bhayam utpannam? paśya —

kāmaḥ — priye, kutas tavedaṃ strīsvabhāvasulabhaṃ vivekād bhayam utpannam? paśya —

api yadi viśikhāḥ śarāsanaṃ vā kusumam ayaṃ sasurāsuraṃ tathāpi | mama jagad akhilaṃ, varoru! nājñām idam atilaṅghya dhṛtiṃ muhūrtam eti || 1.13 ||

tathā hi —

ahalyāyā jāraḥ surapatir abhūd, ātmatanayāṃ prajānātho 'yāsīd, abhajata guror indur abalām | iti prāyaḥ ko vā na padam apade 'kāryata mayā? śramo madbāṇānāṃ ka iva bhuvanonmāthavidhiṣu? || 1.14 ||

ch.1, u.39

ratiḥ

ajjaütta evvaṃ edaṃ | taha vi mahāsahāasaṃpaṇṇo saṅgidavvo arādī | jado 'ssa jamaṇiamappamuhā amaccā mahābalā suṇīandi |āryaputra, evaṃ etat | tathāpi mahāsahāyasaṃpannaḥ śaṅkitavyo 'rātiḥ | yato 'sya yaminiyamapramukhā amātyā mahābalāḥ śrūyante |

ratiḥ — ajjaütta evvaṃ edaṃ | taha vi mahāsahāasaṃpaṇṇo saṅgidavvo arādī | jado 'ssa jamaṇiamappamuhā amaccā mahābalā suṇīandi | (āryaputra, evaṃ etat | tathāpi mahāsahāyasaṃpannaḥ śaṅkitavyo 'rātiḥ | yato 'sya yaminiyamapramukhā amātyā mahābalāḥ śrūyante |)

ch.1, u.40

kāmaḥ

priye, yān etān rājño vivekasya balavato yamādīn aṣṭāv amātyān paśyasi ta ete niyatam asmābhir abhiyuktamātrād drāg eva vighaṭiṣyante | tathā hi —

yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhayas tu, nirvikāracittaikasādhyatvād, īṣatkarasamunmūlanā eva | api ca striya evāmīṣāṃ kṛtyās tenaite 'smadgocarā eva na vartante | yataḥ —

viśeṣataś caite madamānamātsaryadambhastambhalobhādibhir asmatsvāmivallabhair abhiyujyamānā narapatimantriṇo 'dharmam evāśrayiṣyante |

kāmaḥ — priye, yān etān rājño vivekasya balavato yamādīn aṣṭāv amātyān paśyasi ta ete niyatam asmābhir abhiyuktamātrād drāg eva vighaṭiṣyante | tathā hi —

ahiṃsā kaiva kopasya? brahmacaryādayo mama? | lobhasya purataḥ ke 'mī — satyāsteyāparigrahāḥ? || 1.15 ||

yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhayas tu, nirvikāracittaikasādhyatvād, īṣatkarasamunmūlanā eva | api ca striya evāmīṣāṃ kṛtyās tenaite 'smadgocarā eva na vartante | yataḥ —

santu vilokanabhāṣaṇavilāsaparihāsakeliparirambhāḥ! | smaraṇam api kāminīnām alam iha manaso vikārāya || 1.16 ||

viśeṣataś caite madamānamātsaryadambhastambhalobhādibhir asmatsvāmivallabhair abhiyujyamānā narapatimantriṇo 'dharmam evāśrayiṣyante |

ch.1, u.45

ratiḥ

sudaṃ mae tumhāṇaṃ samadamaviveappahudīṇaṃ ca ekkaṃ uppattitthāṇaṃ ti |śrutaṃ mayā yuṣmākaṃ śamadamavivekaprabhṛtīnāṃ caikam utpattisthānam iti |

ratiḥ — sudaṃ mae tumhāṇaṃ samadamaviveappahudīṇaṃ ca ekkaṃ uppattitthāṇaṃ ti | (śrutaṃ mayā yuṣmākaṃ śamadamavivekaprabhṛtīnāṃ caikam utpattisthānam iti |)

ch.1, u.46

kāmaḥ

āḥ, priye, kim ucyata “ekam utpattisthānam” iti, nanu janaka evāsmākam abhinnaḥ | tathā hi —

tasya ca pravṛttinivṛttī dve dharmapatnyau | tayoḥ pravṛttyāṃ samutpannaṃ mahāmohapradhānam ekaṃ kulam | nivṛttyāṃ ca dvitīyaṃ vivekapradhānam iti |

kāmaḥ — āḥ, priye, kim ucyata “ekam utpattisthānam” iti, nanu janaka evāsmākam abhinnaḥ | tathā hi —

saṃbhūtaḥ prathamamaheśvarasya saṅgān māyāyāṃ mana iti viśrutas tanūjaḥ | trailokyaṃ sakalam idaṃ visṛjya bhūyas tenātho janitam idam kuladvayaṃ naḥ || 1.17 ||

tasya ca pravṛttinivṛttī dve dharmapatnyau | tayoḥ pravṛttyāṃ samutpannaṃ mahāmohapradhānam ekaṃ kulam | nivṛttyāṃ ca dvitīyaṃ vivekapradhānam iti |

ch.1, u.49

ratiḥ

ajjaütta jaï evvaṃ, tā kiṃ ṇimittaṃ tumhāṇaṃ soarāṇaṃ vi īrisaṃ veram?āryaputra, yady evaṃ, tat kinnimittaṃ yuṣmākaṃ sodarāṇām api īdṛśaṃ vairam?

ratiḥ — ajjaütta jaï evvaṃ, tā kiṃ ṇimittaṃ tumhāṇaṃ soarāṇaṃ vi īrisaṃ veram? (āryaputra, yady evaṃ, tat kinnimittaṃ yuṣmākaṃ sodarāṇām api īdṛśaṃ vairam?)

ch.1, u.50

kāmaḥ

sarvam evaitaj jagad asmākaṃ pitryam upārjanaṃ, tac cāsmābhis tātavallabhatayā sarvam evākrāntam, teṣāṃ tu viralaḥ pracāraḥ | tenaite pāpāḥ sāṃprataṃ pitaram asmāṃś conmūlayitum udyatāḥ!

priye,

ekāmiṣaprabhavam eva mahīpatīnām ujjṛmbhate jagati vairam iti prasiddham | pṛthvīnimittam abhavat kurupāṇḍavānāṃ tīvras tathā hi bhuvanakṣayakṛdvirodhaḥ || 1.18 ||

kāmaḥ — sarvam evaitaj jagad asmākaṃ pitryam upārjanaṃ, tac cāsmābhis tātavallabhatayā sarvam evākrāntam, teṣāṃ tu viralaḥ pracāraḥ | tenaite pāpāḥ sāṃprataṃ pitaram asmāṃś conmūlayitum udyatāḥ!

ch.1, u.53

ratiḥ

sāntaṃ pāvaṃ sāntaṃ pāvaṃ | ajjaütta kiṃ edaṃ pāvaṃ viddesamatteṇa tehiṃ āraddhaṃ? ahavā uvāo vi ko vi ettha mantido?śāntaṃ pāpaṃ, śāntaṃ pāpam! āryaputra, kiṃ etat pāpaṃ vidveṣamātreṇa tair ārabdham? athavā upāyo 'pi ko 'py atra mantritaḥ?

ratiḥ — sāntaṃ pāvaṃ sāntaṃ pāvaṃ | ajjaütta kiṃ edaṃ pāvaṃ viddesamatteṇa tehiṃ āraddhaṃ? ahavā uvāo vi ko vi ettha mantido? (śāntaṃ pāpaṃ, śāntaṃ pāpam! āryaputra, kiṃ etat pāpaṃ vidveṣamātreṇa tair ārabdham? athavā upāyo 'pi ko 'py atra mantritaḥ?)

ch.1, u.54

kāmaḥ

priye, asty atra kiṃcin niguḍhaṃ bījam |

kāmaḥ — priye, asty atra kiṃcin niguḍhaṃ bījam |

ch.1, u.55

ratiḥ

ajjaütta tā kiṃ ṇa ugghāḍīadi?āryaputra, tat kiṃ nodghāṭyate?

ratiḥ — ajjaütta tā kiṃ ṇa ugghāḍīadi? (āryaputra, tat kiṃ nodghāṭyate?)

ch.1, u.56

kāmaḥ

priye, bhavatī strīsvabhāvād bhīrur iti, na dāruṇakarma pāpīyasām udāhriyate!

kāmaḥ — priye, bhavatī strīsvabhāvād bhīrur iti, na dāruṇakarma pāpīyasām udāhriyate!

ch.1, u.57

ratiḥ

(p.8)(sabhayam) ajjaütta kerisaṃ tam?āryaputra, kīdṛśaṃ tat?

ratiḥ — (sabhayam) ajjaütta kerisaṃ tam? (āryaputra, kīdṛśaṃ tat?)

ch.1, u.58

kāmaḥ

priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | hatāśānāṃ manorathamātram evaitat | asti kilaiṣā kiṃvadantī — “asmākaṃ kule kālarātrikalpā vidyā nāma rākṣasī samutpatsyata” iti |

kāmaḥ — priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | hatāśānāṃ manorathamātram evaitat | asti kilaiṣā kiṃvadantī — “asmākaṃ kule kālarātrikalpā vidyā nāma rākṣasī samutpatsyata” iti |

ch.1, u.59

ratiḥ

(sabhayam) haddhi! kadhaṃ uṇa amhāṇaṃ kule rakkhasi? tti vevadi me hiaam |hā dhik! katham punar asmākaṃ kule rākṣasīti? vepate me hṛdayam |

ratiḥ — (sabhayam) haddhi! kadhaṃ uṇa amhāṇaṃ kule rakkhasi? tti vevadi me hiaam | (hā dhik! katham punar asmākaṃ kule rākṣasīti? vepate me hṛdayam |)

ch.1, u.60

kāmaḥ

priye, na bhetavyaṃ, ne bhetavyaṃ | kiṃvadantīmātram etat |

kāmaḥ — priye, na bhetavyaṃ, ne bhetavyaṃ | kiṃvadantīmātram etat |

ch.1, u.61

ratiḥ

aha tāe rakkhasīe kiṃ kādavvam?atha tayā rākṣasyā kiṃ kartavyam?

ratiḥ — aha tāe rakkhasīe kiṃ kādavvam? (atha tayā rākṣasyā kiṃ kartavyam?)

ch.1, u.62

kāmaḥ

priye asti kilaiṣā prājāpatyā sarasvatī —

kāmaḥ — priye asti kilaiṣā prājāpatyā sarasvatī —

puṃsaḥ saṅgasamujjhitasya gṛhiṇī māyeti tenāpy asāv aspṛṣṭāpi manaḥ prasūya tanayaṃ; lokān asūta kramāt | tasmād eva janiṣyate punar asau vidyeti kanyā yayā tātas te ca sahodarāś ca jananī sarvaṃ ca bhakṣyaṃ kulam || 1.19 ||

ch.1, u.64

ratiḥ

(satrāsotkampam) ajjaütta! parittāāhi, parittāāhi!āryaputra! paritrāyasva, paritrāyasva! (iti bhartāram āliṅgati |)

ratiḥ — (satrāsotkampam) ajjaütta! parittāāhi, parittāāhi! (āryaputra! paritrāyasva, paritrāyasva!)(iti bhartāram āliṅgati |)

ch.1, u.65

kāmaḥ

(sparśasukham abhinīya | svagatam |)

(prakāśam | dṛḍhaṃ pariṣvajya |) priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | asmāsu jīvatsu kuto vidyotpattiḥ?

kāmaḥ — (sparśasukham abhinīya | svagatam |)

sphuradromodbhedas taralataratārākuladṛśo, bhayotkampottuṅgastanayugabharāsaṅgasubhagaḥ | adhīrākṣyā guñjanmaṇivalayadorvalliracitaḥ; parīrambho modaṃ janayati ca saṃmohayati ca || 1.20 ||

(prakāśam | dṛḍhaṃ pariṣvajya |) priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | asmāsu jīvatsu kuto vidyotpattiḥ?

ch.1, u.68

ratiḥ

ajjaütta kiṃ tāe rakkhassīe uppattī amhāṇaṃ paḍivakkhāṇaṃ sammadā?āryaputra, kiṃ tasyā rākṣasyā utpattir asmākaṃ pratipakṣāṇāṃ sammatā?

ratiḥ — ajjaütta kiṃ tāe rakkhassīe uppattī amhāṇaṃ paḍivakkhāṇaṃ sammadā? (āryaputra, kiṃ tasyā rākṣasyā utpattir asmākaṃ pratipakṣāṇāṃ sammatā?)

ch.1, u.69

kāmaḥ

(p.9)bāḍham! sā khalu vivekenopaniṣaddevyāṃ prabodhacandreṇa bhrātrā samaṃ janayitavyā | tatra sarva evaite śamadamādayaḥ pratipannodyogāḥ |

kāmaḥ — bāḍham! sā khalu vivekenopaniṣaddevyāṃ prabodhacandreṇa bhrātrā samaṃ janayitavyā | tatra sarva evaite śamadamādayaḥ pratipannodyogāḥ |

ch.1, u.70

ratiḥ

kahaṃ puṇa appaṇo viṇāsakāriṇīe vijjāe uppattī tehiṃ duvviṇīdehiṃ silāhijjaï?katham punar ātmano vināśakāriṇyā vidyāyā utpattir tair durvinītaiḥ slāghyate?

ratiḥ — kahaṃ puṇa appaṇo viṇāsakāriṇīe vijjāe uppattī tehiṃ duvviṇīdehiṃ silāhijjaï? (katham punar ātmano vināśakāriṇyā vidyāyā utpattir tair durvinītaiḥ slāghyate?)

ch.1, u.71

kāmaḥ

priye, kulakṣayapravṛttānāṃ pāpakāriṇāṃ kutaḥ svaparapratyavāyagaṇanā? paśya —

kāmaḥ — priye, kulakṣayapravṛttānāṃ pāpakāriṇāṃ kutaḥ svaparapratyavāyagaṇanā? paśya —

sahajamalinavakrabhāvabhājāṃ bhavati bhavaḥ prabhavātmanāśahetuḥ | jaladharapadavīm avāpya dhūmo jvalanavināśam anuprayāti nāśam || 1.21 ||

ch.1, u.73

(nepathye)

āḥ pāpa! durātman! katham asmān eva “pāpakāriṇa” ity ākṣipasi | nanu re!

iti paurāṇikīṃ gāthāṃ purāṇavida udāharanti! anena cāsmākaṃ janakenāhaṅkārānuvartinā jagatpatiḥ pitaiva tāvad baddhaḥ! mohādibhiś ca sa eva bandhaḥ sudṛḍhatāṃ nītaḥ |

(nepathye) — āḥ pāpa! durātman! katham asmān eva “pāpakāriṇa” ity ākṣipasi | nanu re!

guror apy avaliptasya, kāryākāryam ajānataḥ | utpathaṃ pratipannasya, parityāgo vidhīyate || 1.22 ||

iti paurāṇikīṃ gāthāṃ purāṇavida udāharanti! anena cāsmākaṃ janakenāhaṅkārānuvartinā jagatpatiḥ pitaiva tāvad baddhaḥ! mohādibhiś ca sa eva bandhaḥ sudṛḍhatāṃ nītaḥ |

ch.1, u.76

kāmaḥ

(samantād avalokya) priye, ayam asmākaṃ kule jyāyān matyā devyā saha viveka ita evābhivartate | ya eṣaḥ —

tan na yuktam ihāsmākam avasthātum |

kāmaḥ — (samantād avalokya) priye, ayam asmākaṃ kule jyāyān matyā devyā saha viveka ita evābhivartate | ya eṣaḥ —

rāgādibhiḥ svarasacāribhir āttakāntir nirbhartsyamāna iva mānadhanaḥ kṛśāṅgaḥ | matyā nitāntakaluṣīkṛtayā śaśaṅkaḥ kāntyeva sāndratuhināntarito vibhāti || 1.23 ||

tan na yuktam ihāsmākam avasthātum |

ch.1, u.79

(iti niṣkrāntau) viṣkambhaḥ

(iti niṣkrāntau) viṣkambhaḥ

ch.1, u.81

(tataḥ praviśati rājā viveko matiś ca)

(tataḥ praviśati rājā viveko matiś ca)

ch.1, u.82

rājā

(vicintya) priye, śrutaṃ tvayāsya durvinītasya kāmabaṭor madavisphūrjitaṃ vaco yad asmān eva pāpakāriṇa ity ākṣipati?

rājā — (vicintya) priye, śrutaṃ tvayāsya durvinītasya kāmabaṭor madavisphūrjitaṃ vaco yad asmān eva pāpakāriṇa ity ākṣipati?

ch.1, u.83

matiḥ

ajjaütta kiṃ appaṇo dosaṃ loo viāṇādi?āryaputra, kim ātmano doṣaṃ loko vijānāti?

matiḥ — ajjaütta kiṃ appaṇo dosaṃ loo viāṇādi? (āryaputra, kim ātmano doṣaṃ loko vijānāti?)

ch.1, u.84

rājā

ta ete puṇyakāriṇo vayaṃ tu tanmuktaye pravṛttāḥ pāpakāriṇa! ity aho jitaṃ durātmabhiḥ!

paśya —

asāv ahaṅkāraparair durātmabhir nibadhya taiḥ pāpaśaṭhair madādibhiḥ | ciraṃ cidānandamayo nirañjano jagatpatir dīnadaśām anīyata || 1.24 ||

rājā — ta ete puṇyakāriṇo vayaṃ tu tanmuktaye pravṛttāḥ pāpakāriṇa! ity aho jitaṃ durātmabhiḥ!

ch.1, u.87

matiḥ

ajjaütta, jado so sahaāṇandasundarasahāvo ṇiccappaāsapphurantasaalattihuaṇappaāro paramessaro suṇīadi | tā kahaṃ edehiṃ duvviaḍḍhehiṃ baṃdhia mahāmohasāare ṇikkhitto?āryaputra, yato 'sau sahajānandasundarasvabhāvo nityaprakāśasphuratsakalatribhuvanapracāraḥ parameśvaraḥ śrūyate | tasmāt katham etair dirvidagdhair bandhitvā mahāmohasāgare nikṣiptaḥ |

matiḥ — ajjaütta, jado so sahaāṇandasundarasahāvo ṇiccappaāsapphurantasaalattihuaṇappaāro paramessaro suṇīadi | tā kahaṃ edehiṃ duvviaḍḍhehiṃ baṃdhia mahāmohasāare ṇikkhitto? (āryaputra, yato 'sau sahajānandasundarasvabhāvo nityaprakāśasphuratsakalatribhuvanapracāraḥ parameśvaraḥ śrūyate | tasmāt katham etair dirvidagdhair bandhitvā mahāmohasāgare nikṣiptaḥ |)

ch.1, u.88

rājā

priye,

satatadhṛtir apy uccaiḥ śānto 'py avāptamahodayo 'py adhigatanayo 'py antaḥsvaccho 'py udīritadhīr api | tyajati sahajaṃ dhairyaṃ strībhiḥ pratāritamānasaḥ. svam api yad ayaṃ māyāsaṅgāt pumān iti vismṛtaḥ? || 1.25 ||

ch.1, u.90

matiḥ

ajjaütta, ṇaṃ andhakāralehāe sahassarassiṇo tirakkāro jaṃ māāe taha papphurantamahappaāsasāarassa devassa vi ahihavo |āryaputra, nanu andhakāralekhayā sahasraraśmes tiraskāro yan māyayā tathā prasphuranmahāprakāśasāgarasya devasyāpy abhibhavaḥ |

matiḥ — ajjaütta, ṇaṃ andhakāralehāe sahassarassiṇo tirakkāro jaṃ māāe taha papphurantamahappaāsasāarassa devassa vi ahihavo | (āryaputra, nanu andhakāralekhayā sahasraraśmes tiraskāro yan māyayā tathā prasphuranmahāprakāśasāgarasya devasyāpy abhibhavaḥ |)

ch.1, u.91

rājā

priye, avicārasiddheyaṃ veśyāvilāsinīva māyā asato 'pi bhāvānupadarśayantī puruṣaṃ vañcayati | paśya —

rājā — priye, avicārasiddheyaṃ veśyāvilāsinīva māyā asato 'pi bhāvānupadarśayantī puruṣaṃ vañcayati | paśya —

sphaṭikamaṇivad bhāsvān devaḥ pragāḍham anāryayā vikṛtim anayā nītaḥ kām apy asaṅgatavikriyaḥ | na khalu tad upaśleṣād asya vyapaiti rucir manāk, prabhavati tathāpy eṣā puṃso vidhātum adhīratām || 1.26 ||

ch.1, u.93

matiḥ

ajjaütta, kiṃ puṇa kālaṇaṃ jeṇa taha udāracaridaṃ duvvaḍḍhā paāredi?āryaputra, kiṃ punaḥ kāraṇaṃ yena sā tathodāracaritaṃ durvidagdhā pratārayati?

matiḥ — ajjaütta, kiṃ puṇa kālaṇaṃ jeṇa taha udāracaridaṃ duvvaḍḍhā paāredi? (āryaputra, kiṃ punaḥ kāraṇaṃ yena sā tathodāracaritaṃ durvidagdhā pratārayati?)

ch.1, u.94

rājā

na khalu prayojanaṃ kāraṇaṃ vā vilokya māyā pravartate | svabhāvaḥ khalv asau strīpiśācīnāṃ | paśya —

asti cāparam api kāraṇam |

rājā — na khalu prayojanaṃ kāraṇaṃ vā vilokya māyā pravartate | svabhāvaḥ khalv asau strīpiśācīnāṃ | paśya —

saṃmohayanti, madayanti, viḍambayanti; nirbhartsayanti, ramayanti, viṣādayanti | etāḥ praviśya sadayaṃ hṛdayaṃ narāṇāṃ, kiṃ nāma vāmanayanā na samācaranti? || 1.27 ||

asti cāparam api kāraṇam |

ch.1, u.97

matiḥ

ajjaütta, kiṃ ṇāma taṃ kālaṇam?āryaputra, kiṃ nāma tat kāraṇam |

matiḥ — ajjaütta, kiṃ ṇāma taṃ kālaṇam? (āryaputra, kiṃ nāma tat kāraṇam |)

ch.1, u.98

rājā

evam anayā durācārayā vicintitaṃ yad “ahaṃ tāvad gatayauvanā varṣīyasījātā | ayaṃ ca purāṇapuruṣaḥ svabhāvād eva viṣayarasavimukhaḥ | tataḥ svatanayam eva pārameśvarapade niveśayāmī”ti tam eva mātur abhiprāyam āsādya nitāntatatpratyāsannatayā tadrūpatām ivāpannena manasā navadvārāṇi purāṇi racayitvā |

rājā — evam anayā durācārayā vicintitaṃ yad “ahaṃ tāvad gatayauvanā varṣīyasījātā | ayaṃ ca purāṇapuruṣaḥ svabhāvād eva viṣayarasavimukhaḥ | tataḥ svatanayam eva pārameśvarapade niveśayāmī”ti tam eva mātur abhiprāyam āsādya nitāntatatpratyāsannatayā tadrūpatām ivāpannena manasā navadvārāṇi purāṇi racayitvā |

eko 'pi bahudhā teṣu vicchidyeva niveśitaḥ | svaceṣṭitam atho tasmin nidadhāti maṇāv iva || 1.28 ||

ch.1, u.100

matiḥ

(vicintya) jārisī mādā putto vi tāriso jevva jādo |yādṛśī mātā putro 'pi tāḍṛśa eva jātaḥ |

matiḥ — (vicintya) jārisī mādā putto vi tāriso jevva jādo | (yādṛśī mātā putro 'pi tāḍṛśa eva jātaḥ |)

ch.1, u.101

rājā

tato 'sāv ahaṃkāreṇa cittasya jyeṣṭhaputreṇa naptrā pariṣvaktaḥ | tataś cāsāv īśvaraḥ —

rājā — tato 'sāv ahaṃkāreṇa cittasya jyeṣṭhaputreṇa naptrā pariṣvaktaḥ | tataś cāsāv īśvaraḥ —

“jāto 'haṃ janako mamaiṣa jananī kṣetraṃ kalatraṃ kulaṃ putrā mitram arātayo vasu balaṃ vidyā suhṛd bāndhavāḥ” | cittaspanditakalpanām anubhavan vidvān avidyāmayīṃ nidrām etya vighūrṇito bahuvidhān svapnān imān paśyati || 1.29 ||

ch.1, u.103

matiḥ

ajjaütta evvaṃ dīhadīhataraṇiddāviddāviappabohe paramessare kahaṃ pabohuppattī bhavissadi?āryaputra, evaṃ dīrghadīrghataranidrāvidrāvitaprabodhe parameśvare kathaṃ prabodhotpattir bhaviṣyati |

matiḥ — ajjaütta evvaṃ dīhadīhataraṇiddāviddāviappabohe paramessare kahaṃ pabohuppattī bhavissadi? (āryaputra, evaṃ dīrghadīrghataranidrāvidrāvitaprabodhe parameśvare kathaṃ prabodhotpattir bhaviṣyati |)

ch.1, u.104

rājā

(salajjam adhomukhas tiṣṭhati |)

rājā — (salajjam adhomukhas tiṣṭhati |)

ch.1, u.105

matiḥ

kitti guruaralajjābharaṇamidaseharo tūṇhīṃbhūdo 'si?kimiti gurutaralajjābharanamitaśekharas tūṣṇīṃbhūto 'si |

matiḥ — kitti guruaralajjābharaṇamidaseharo tūṇhīṃbhūdo 'si? (kimiti gurutaralajjābharanamitaśekharas tūṣṇīṃbhūto 'si |)

ch.1, u.106

rājā

(p.13)priye, serṣyaṃ prāyeṇa yoṣitāṃ bhavati hṛdayam | tena sāparādham ivātmānaṃ śaṅke |

rājā — priye, serṣyaṃ prāyeṇa yoṣitāṃ bhavati hṛdayam | tena sāparādham ivātmānaṃ śaṅke |

ch.1, u.107

matiḥ

aṇṇāo tāo itthiāo, jāo sarasappaüttassa vā dhammapahavāvārappavuttassa vā bhattuṇo hiaadiaṃ vihaṇandi |anyās tāḥ striyo, yāḥ svarasapravṛttasya vā dharmapathavyāpārapravṛttasya vā bhartur hṛdayepsitaṃ vighnanti |

matiḥ — aṇṇāo tāo itthiāo, jāo sarasappaüttassa vā dhammapahavāvārappavuttassa vā bhattuṇo hiaadiaṃ vihaṇandi | (anyās tāḥ striyo, yāḥ svarasapravṛttasya vā dharmapathavyāpārapravṛttasya vā bhartur hṛdayepsitaṃ vighnanti |)

ch.1, u.108

rājā

priye —

māninyāś ciraviprayogajanitāsūyākulāyā bhavec chāntyāder anukūlanād upaniṣaddevyā mayā saṃgamaḥ | tūṣṇīṃ ced viṣayānapāsya bhavatī tiṣṭhen muhūrtaṃ tato jāgratsvapnasuṣuptidhāmavirahāt prāptaḥ prabodhodayaḥ || 1.30 ||

ch.1, u.110

matiḥ

ajjaütta, jadi evaṃ kulappahuṇo diḍhagaṃthiṇiṭṭhāvia bandhamokkho bhodi tado tāe ṇiccāṇubaddho jevva ajjaütto bhodu! suṭṭhu me piam |āryaputra, yady evaṃ kulaprabhor dṛḍhagranthiniṣṭhāpita bandhamokṣo bhavati tatas tayā nityānubaddha evāryaputro bhavatu | suṣṭhu me priyam |

matiḥ — ajjaütta, jadi evaṃ kulappahuṇo diḍhagaṃthiṇiṭṭhāvia bandhamokkho bhodi tado tāe ṇiccāṇubaddho jevva ajjaütto bhodu! suṭṭhu me piam | (āryaputra, yady evaṃ kulaprabhor dṛḍhagranthiniṣṭhāpita bandhamokṣo bhavati tatas tayā nityānubaddha evāryaputro bhavatu | suṣṭhu me priyam |)

ch.1, u.111

rājā

yady evaṃ prasannāsi siddhās tarhy asmākaṃ manorathāḥ | tathā hi —

tad bhavatu | prastutavidhānāya śamādīn udyojayāmaḥ |

rājā — yady evaṃ prasannāsi siddhās tarhy asmākaṃ manorathāḥ | tathā hi —

baddhvaiko bahudhā vibhajya jagatām ādiḥ prabhuḥ śāśvataḥ kṣiptvā yaiḥ puruṣaḥ pureṣu paramo mṛtyoḥ padaṃ prāpitaḥ | teṣāṃ brahmabhidāṃ vidhāya vidhivat prāṇāntikaṃ vidyayā prāyaścittam idaṃ mayā punar asau brahmaikatāṃ nīyate || 1.31 ||

tad bhavatu | prastutavidhānāya śamādīn udyojayāmaḥ |

ch.1, u.114

(niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśrayatiracite prabodhacandrodaye māyāvilasitaṃ nāma prathamo 'ṅkaḥ |

(niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśrayatiracite prabodhacandrodaye māyāvilasitaṃ nāma prathamo 'ṅkaḥ |

§ 2

ch.2, u.1

(p.14) (tataḥ praviśati dambhaḥ |)

(tataḥ praviśati dambhaḥ |)

ch.2, u.2

dambhaḥ

ādiṣṭo 'smi mahārājamahāmohena yathā — “vatsa dambha pratijñātaṃ sāmātyena vivekena prabodhodayāya, preṣitāś ca teṣu teṣu tīrtheṣu śamadamādayaḥ | sa cāyam asmākam upasthitaḥ kulakṣayo, bhavadbhir avahitaiḥ pratikartavyaḥ | tatra pṛthivyāṃ paramaṃ muktikṣetraṃ vārāṇasī nāma nagarī | tad bhavāṃs tatra gatvā caturṇām apy āśramāṇāṃ niḥśreyasavighnāya prayatatām” iti | tad idānīṃ vaśīkṛtabhūyiṣṭhā mayā vārāṇasī saṃpāditaś ca svāmino yathānirdiṣṭa ādeśaḥ | tathā hi madadhiṣṭhitair idānīm —

(vilokya) ko 'py ayaṃ pāntho bhāgīrathīm uttīrya sāṃpratam ita evābhivartate? yathā cāyaṃ —

tathā tarkayāmi | nūnam ayaṃ dakṣiṇarāḍhāpradeśād āgataḥ | tad asmād āryasyāhaṃkārasya vṛttāntam avagacchāmi | (iti parikrāmati |)

dambhaḥ — ādiṣṭo 'smi mahārājamahāmohena yathā — “vatsa dambha pratijñātaṃ sāmātyena vivekena prabodhodayāya, preṣitāś ca teṣu teṣu tīrtheṣu śamadamādayaḥ | sa cāyam asmākam upasthitaḥ kulakṣayo, bhavadbhir avahitaiḥ pratikartavyaḥ | tatra pṛthivyāṃ paramaṃ muktikṣetraṃ vārāṇasī nāma nagarī | tad bhavāṃs tatra gatvā caturṇām apy āśramāṇāṃ niḥśreyasavighnāya prayatatām” iti | tad idānīṃ vaśīkṛtabhūyiṣṭhā mayā vārāṇasī saṃpāditaś ca svāmino yathānirdiṣṭa ādeśaḥ | tathā hi madadhiṣṭhitair idānīm —

veśyāveśmasu sīdhugandhilalanāvaktrāsavāmoditair nītvā nirbharamanmathotsavarasair unnidracandrāḥ kṣapāḥ | sarvajñā iti dīkṣitā iti cirāt prāptāgnihotrā iti brahmajñā iti tāpasā iti divā dhūrtair jagad vañcyate || 2.1 ||

(vilokya) ko 'py ayaṃ pāntho bhāgīrathīm uttīrya sāṃpratam ita evābhivartate? yathā cāyaṃ —

jvalann ivābhimānena, grasann iva jagattrayīm | bhartsayann iva vāgjālaiḥ, prajñayopahasann iva || 2.2 ||

tathā tarkayāmi | nūnam ayaṃ dakṣiṇarāḍhāpradeśād āgataḥ | tad asmād āryasyāhaṃkārasya vṛttāntam avagacchāmi | (iti parikrāmati |)

ch.2, u.7

(tataḥ praviśaty ahaṅkāro yathānirdiṣṭaḥ |)

(tataḥ praviśaty ahaṅkāro yathānirdiṣṭaḥ |)

ch.2, u.8

ahaṅkāraḥ

aho! mūrkhabahulaṃ jagat! tathā hi —

(vilokya) ete tāvad arthāvadhāraṇavidhurāḥ; svādhyāyādhyayanamātraniratā vedaviplāvakā eva | (punar anyato gatvā |) ete ca bhikṣāmātraṃ gṛhītayativratā, muṇḍitamuṇḍāḥ paṇḍitammanyā vedāntaśāstraṃ vyākulayanti | (vihasya)

tad etad vāṅmātraśravaṇam api gurutaraduritodayāya! (punar anyato gatvā |) ete ca śaivapāśupatādayo durabhyastākṣapādamatāḥ paśavaḥ pāṣaṇḍāḥ! amīṣāṃ saṃbhāṣaṇād api narā narakaṃ yānti | tad ete darśanapathād dūrataḥ pariharaṇīyāḥ | (punar anyato gatvā |) ete ca —

(anyato gatvā vilokya |) ete tridaṇḍavyapadeśajīvino dvaitādvaitamārgaparibhraṣṭā eva! aye! kasyaitad dvāropāntanikhātātiprāṃśuvaṃśakāṇḍatāṇḍavitadhautasitasūkṣmāmbarasahasram, itas tato vinyastakṛṣṇājinadṛṣadupalasamiccaṣālolūkhalamusalam, anavaratahutājyagandhidhūmaśyāmalitagaganamaṇḍalam amarasarito nātidūre vibhāty āśramamaṇḍalam? nūnam idaṃ kasyāpi gṛhamedhino gṛhaṃ bhaviṣyati | bhavatu, yuktam asmākam atipavitram etad dvitridivasanivāsasthānam | (praveśaṃ nāṭayati vilokya ca |) aye!

bhavatūpasarpāmy enam | (upasṛtya |) kalyāṇam bhavatu, bhavatām!

ahaṅkāraḥ — aho! mūrkhabahulaṃ jagat! tathā hi —

naivāśrāvi guror mataṃ, na viditaṃ kaumārilaṃ darśanaṃ, tattvajñānam aho na śālikagirāṃ vācaspateḥ kā kathā? | sūktaṃ nāpi mahodadher adhigataṃ, māhāvratī nekṣitā, sūkṣmā vastuvicāraṇā, nṛpaśubhiḥ svasthaiḥ kathaṃ sthīyate || 2.3 ||

(vilokya) ete tāvad arthāvadhāraṇavidhurāḥ; svādhyāyādhyayanamātraniratā vedaviplāvakā eva | (punar anyato gatvā |) ete ca bhikṣāmātraṃ gṛhītayativratā, muṇḍitamuṇḍāḥ paṇḍitammanyā vedāntaśāstraṃ vyākulayanti | (vihasya)

pratyakṣādipramāsiddhaviruddhārthābhidhāyinaḥ | vedāntā yadi śāstrāṇi bauddhaiḥ kim aparādhyate? || 2.4 ||

tad etad vāṅmātraśravaṇam api gurutaraduritodayāya! (punar anyato gatvā |) ete ca śaivapāśupatādayo durabhyastākṣapādamatāḥ paśavaḥ pāṣaṇḍāḥ! amīṣāṃ saṃbhāṣaṇād api narā narakaṃ yānti | tad ete darśanapathād dūrataḥ pariharaṇīyāḥ | (punar anyato gatvā |) ete ca —

gaṅgātīrataraṅgaśītalaśilāvinyastabhāsvadbṛsī- saṃviṣṭāḥ, kuśamuṣṭimaṇḍitamahādaṇḍāḥ karaṇḍojjvalāḥ | paryāyagrathitākṣasūtravalayapratyekabījagraha- vyagrāgrāṅgulayo haranti dhanināṃ vittāny, aho dāmbhikāḥ! || 2.5 ||

(anyato gatvā vilokya |) ete tridaṇḍavyapadeśajīvino dvaitādvaitamārgaparibhraṣṭā eva! aye! kasyaitad dvāropāntanikhātātiprāṃśuvaṃśakāṇḍatāṇḍavitadhautasitasūkṣmāmbarasahasram, itas tato vinyastakṛṣṇājinadṛṣadupalasamiccaṣālolūkhalamusalam, anavaratahutājyagandhidhūmaśyāmalitagaganamaṇḍalam amarasarito nātidūre vibhāty āśramamaṇḍalam? nūnam idaṃ kasyāpi gṛhamedhino gṛhaṃ bhaviṣyati | bhavatu, yuktam asmākam atipavitram etad dvitridivasanivāsasthānam | (praveśaṃ nāṭayati vilokya ca |) aye!

mṛdbindulāñchitalalāṭabhujodaroraḥ- kāṇṭhoṣṭhapṛṣṭhacibukorukapolajānuḥ | cūḍāgrakarṇakaṭipāṇivirājamāna- darbhāṅkuraḥ — sphurati! mūrta ivaiṣa dambhaḥ || 2.6 ||

bhavatūpasarpāmy enam | (upasṛtya |) kalyāṇam bhavatu, bhavatām!

ch.2, u.17

(dambho huṃkāreṇa nivārayati |) (praviśati baṭuḥ |)

(dambho huṃkāreṇa nivārayati |) (praviśati baṭuḥ |)

ch.2, u.19

baṭuḥ

(sasaṃbhramam |) brahman, dūrata eva sthīyatām! yataḥ pādau prakṣālya etad āśramapadaṃ praveṣṭavyam!

baṭuḥ — (sasaṃbhramam |) brahman, dūrata eva sthīyatām! yataḥ pādau prakṣālya etad āśramapadaṃ praveṣṭavyam!

ch.2, u.20

ahaṅkāraḥ

(sakrodham) āḥ pāpa! turuṣkadeśaṃ prāptāḥ smaḥ, yatra śrotriyān atithīn āsanapādyādibhir api gṛhiṇo nopatiṣṭhanti!

ahaṅkāraḥ — (sakrodham) āḥ pāpa! turuṣkadeśaṃ prāptāḥ smaḥ, yatra śrotriyān atithīn āsanapādyādibhir api gṛhiṇo nopatiṣṭhanti!

ch.2, u.21

dambhaḥ

(hastasaṃjñayā samāśvāsayati |)

dambhaḥ — (hastasaṃjñayā samāśvāsayati |)

ch.2, u.22

baṭuḥ

evam ārādhyapādā ājñāpayanti dūradeśād āgatasyāryasya kulaśīlādikaṃ na samyag asmābhir viditam |

baṭuḥ — evam ārādhyapādā ājñāpayanti dūradeśād āgatasyāryasya kulaśīlādikaṃ na samyag asmābhir viditam |

ch.2, u.23

ahaṅkāraḥ

āḥ! katham asmākam api kulaśīlādikam idānīṃ parīkṣitavyam? śrūyatām!

ahaṅkāraḥ — āḥ! katham asmākam api kulaśīlādikam idānīṃ parīkṣitavyam? śrūyatām!

gauḍaṃ rāṣṭram anuttamaṃ, nirupamā tatrāpi rāḍhāpurī, bhūriśreṣṭhikanāma dhāma paramaṃ tatrottamo naḥ pitā | tatputrāś ca mahākulā na viditāḥ kasyātra teṣām api, prajñāśīlavivekadhairyavinayācārair ahaṃ cottamaḥ || 2.7 ||

ch.2, u.25

(dambho baṭuṃ paśyati |)

(dambho baṭuṃ paśyati |)

ch.2, u.26

baṭuḥ

(tāmraghaṭīṃ gṛhītvā |) brahman! pādaśaucaṃ vidhīyatām!

baṭuḥ — (tāmraghaṭīṃ gṛhītvā |) brahman! pādaśaucaṃ vidhīyatām!

ch.2, u.27

ahaṅkāraḥ

bhavatu | ko 'tra virodhaḥ? evaṃ kriyate | (tathā kṛtvopasarpati)

ahaṅkāraḥ — bhavatu | ko 'tra virodhaḥ? evaṃ kriyate | (tathā kṛtvopasarpati)

ch.2, u.28

(dambho dantān saṃpīḍya baṭuṃ paśyati)

(dambho dantān saṃpīḍya baṭuṃ paśyati)

ch.2, u.29

baṭuḥ

dūre tāvat sthīyatām! vātāhatāḥ prasvedakaṇikāḥ prasaranti!

baṭuḥ — dūre tāvat sthīyatām! vātāhatāḥ prasvedakaṇikāḥ prasaranti!

ch.2, u.30

ahaṅkāraḥ

aho! apūrvaṃ idaṃ brāhmaṇyam!

ahaṅkāraḥ — aho! apūrvaṃ idaṃ brāhmaṇyam!

ch.2, u.31

baṭuḥ

brahman evam etat! tathā hi —

baṭuḥ — brahman evam etat! tathā hi —

aspṛṣṭacaraṇā hy asya cūḍāmaṇimarīcibhiḥ | nīrājayanti bhūpālāḥ pādapīṭhāntabhūtalam || 2.8 ||

ch.2, u.33

ahaṅkāraḥ

(svagatam |) aye! dambhagrāhyo 'yaṃ deśaḥ! (prakāśam) bhavatu | asminn āsane upaviśāmi! (tathā kartum icchati |)

ahaṅkāraḥ — (svagatam |) aye! dambhagrāhyo 'yaṃ deśaḥ! (prakāśam) bhavatu | asminn āsane upaviśāmi! (tathā kartum icchati |)

ch.2, u.34

baṭuḥ

maivam! nārādhyapādānām anyair āsanam ākramyate!

baṭuḥ — maivam! nārādhyapādānām anyair āsanam ākramyate!

ch.2, u.35

ahaṅkāraḥ

āḥ pāpa! asmābhir api dakṣiṇarāḍhāpradeśaprasiddhaviśuddhibhir nākramaṇīyam idam āsanam! śṛṇu re mūrkha —

ahaṅkāraḥ — āḥ pāpa! asmābhir api dakṣiṇarāḍhāpradeśaprasiddhaviśuddhibhir nākramaṇīyam idam āsanam! śṛṇu re mūrkha —

nāsmākaṃ jananī tathojjvalakulā, sacchrotriyāṇāṃ punar vyūḍhā kācana kanyakā khalu mayā tenāsmi tātādhikaḥ | asmatsyālakabhāgineyadayitā mithyābhiśastā, yatas tatsaṃparkavaśān mayā svagṛhiṇī preyasy api projjhitā || 2.9 ||

ch.2, u.37

dambhaḥ

brahman, yady apy evaṃ, tathāpy aviditāsmadvṛttānto bhavān | tathā hi —

dambhaḥ — brahman, yady apy evaṃ, tathāpy aviditāsmadvṛttānto bhavān | tathā hi —

sadanam upagato 'haṃ pūrvam ambhojayoneḥ, sapadi munibhir uccair āsaneṣūjjhiteṣu | saśapatham anunīya brahmaṇā gomayāmbhaḥ- parimṛjitanijorāv āśu saṃveśito 'smi || 2.10 ||

ch.2, u.39

ahaṅkāraḥ

(svagatam) aho! dāmbhikasya brāḥmaṇasyātyuktiḥ! (vicintya) athavā ... dambhasyaiva! bhavatv evaṃ tāvat! (prakāśam) āḥ, kim evaṃ garvāyase? (sakrodham)

ahaṅkāraḥ — (svagatam) aho! dāmbhikasya brāhmaṇasyātyuktiḥ! (vicintya) athavā ... dambhasyaiva! bhavatv evaṃ tāvat! (prakāśam) āḥ, kim evaṃ garvāyase? (sakrodham)

are! ka iva vāsavaḥ? kathaya ko nu padmodbhavo? vada prabhavabhūmayo jagati kā ṛṣīṇām api? | avehi tapaso balaṃ mama purandarāṇāṃ śataṃ śataṃ ca parameṣṭhināṃ patatu vā munīnāṃ śatam || 2.11 ||

ch.2, u.41

dambhaḥ

(vilokya sānandam |) aye! āryaḥ pitāmaho 'asmākam ahaṅkāraḥ! ārya! dambho lobhātmajo 'haṃ bho abhivādaye!

dambhaḥ — (vilokya sānandam |) aye! āryaḥ pitāmaho 'asmākam ahaṅkāraḥ! ārya! dambho lobhātmajo 'haṃ bho abhivādaye!

ch.2, u.42

ahaṅkāraḥ

vatsa, āyuṣmān bhava! bālaḥ khalv asi mayā dvāparānte dṛṣṭaḥ! saṃprati cirakālaviprakarṣād vārdhakyagrastatayā ca na samyak pratyabhijānāmi! api tvatkumārasyānṛtasya kuśalam?

ahaṅkāraḥ — vatsa, āyuṣmān bhava! bālaḥ khalv asi mayā dvāparānte dṛṣṭaḥ! saṃprati cirakālaviprakarṣād vārdhakyagrastatayā ca na samyak pratyabhijānāmi! api tvatkumārasyānṛtasya kuśalam?

ch.2, u.43

dambhaḥ

atha kim? so 'py atraiva, mahāmohasyājñayā vartate | na hi tena vinā mūhurtam apy ahaṃ prabhavāmi |

dambhaḥ — atha kim? so 'py atraiva, mahāmohasyājñayā vartate | na hi tena vinā mūhurtam apy ahaṃ prabhavāmi |

ch.2, u.44

ahaṅkāraḥ

atha tava mātāpitarau tṛṣṇālobhāv api kuśalau?

ahaṅkāraḥ — atha tava mātāpitarau tṛṣṇālobhāv api kuśalau?

ch.2, u.45

dambhaḥ

(p.19)tāv api rājño mahāmohasyājñayātraiva vartete | tayor vinā, kṣaṇam api na tiṣṭhāmi | āryamiśraiḥ punaḥ kena prayojanenātra prasādaḥ kṛtaḥ?

dambhaḥ — tāv api rājño mahāmohasyājñayātraiva vartete | tayor vinā, kṣaṇam api na tiṣṭhāmi | āryamiśraiḥ punaḥ kena prayojanenātra prasādaḥ kṛtaḥ?

ch.2, u.46

ahaṅkāraḥ

vatsa, mayā mahāmohasya vivekasakāśād atyāhitaṃ śrutam | tena tad vṛttāntaṃ pratyetum āgato 'smi |

ahaṅkāraḥ — vatsa, mayā mahāmohasya vivekasakāśād atyāhitaṃ śrutam | tena tad vṛttāntaṃ pratyetum āgato 'smi |

ch.2, u.47

dambhaḥ

tarhi svāgatam evāryasya | yato mahārājasyāpīndralokād atrāgamanaṃ śrūyate | asti ca kiṃvadantī yad devena vārāṇasī rājadhānī vastuṃ nirūpiteti |

dambhaḥ — tarhi svāgatam evāryasya | yato mahārājasyāpīndralokād atrāgamanaṃ śrūyate | asti ca kiṃvadantī yad devena vārāṇasī rājadhānī vastuṃ nirūpiteti |

ch.2, u.48

ahaṅkāraḥ

kiṃ punar vārāṇasyāṃ sarvātmanā mohasyāvasthānakāraṇam iti?

ahaṅkāraḥ — kiṃ punar vārāṇasyāṃ sarvātmanā mohasyāvasthānakāraṇam iti?

ch.2, u.49

dambhaḥ

ārya, nanu vivekoparodha eva | tathā hi —

dambhaḥ — ārya, nanu vivekoparodha eva | tathā hi —

vidyāprabodhodayajanmabhūmir, vārāṇasī brahmapurī duratyayā | asau kulocchedavidhiṃ cikitsur, nirvastum atrecchati nityam eva || 2.12 ||

ch.2, u.51

ahaṅkāraḥ

(sabhayam) yady evam, aśakyapratīkāra evāyam arthaḥ | yataḥ —

ahaṅkāraḥ — (sabhayam) yady evam, aśakyapratīkāra evāyam arthaḥ | yataḥ —

paramam aviduṣāṃ padaṃ narāṇāṃ puravijayī karuṇāvidheyacetāḥ | kathayati bhagavān ihāntakāle, bhavabhayakātaratārakaṃ prabodham || 2.13 ||

ch.2, u.53

dambhaḥ

satyam etat, tathāpi naitat kāmakrodhābhibhūtānāṃ sambhāvyate! tathā hy udāharanti tairthikāḥ —

dambhaḥ — satyam etat, tathāpi naitat kāmakrodhābhibhūtānāṃ sambhāvyate! tathā hy udāharanti tairthikāḥ —

“yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam | vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute” || 2.14 || iti |

ch.2, u.55

(nepathye)

bho bhoḥ! paurāḥ! eṣa khalu saṃprāpto devo mahāmohaḥ! tena —

(nepathye) — bho bhoḥ! paurāḥ! eṣa khalu saṃprāpto devo mahāmohaḥ! tena —

niṣyandaiś candanānāṃ sphaṭikamaṇiśilāvedikāḥ saṃskriyantāṃ, mucyantāṃ yantramārgāḥ pracaratu parito vāridhārā gṛheṣu! | ucchrīyantāṃ samantāt sphuradurumaṇayaḥ śreṇayas toraṇānāṃ, dhūyantāṃ saudhamūrdhasv amarapatidhanurdhāmacitrāḥ patākāḥ || 2.15 ||

ch.2, u.57

dambhaḥ

ārya! pratyāsanno 'yaṃ mahārājaḥ! tat pratyudgamanena saṃbhāvyatām āryeṇa |

dambhaḥ — ārya! pratyāsanno 'yaṃ mahārājaḥ! tat pratyudgamanena saṃbhāvyatām āryeṇa |

ch.2, u.58

ahaṅkāraḥ

evaṃ bhavatu |

ahaṅkāraḥ — evaṃ bhavatu |

ch.2, u.59

(niṣkrāntau |) viṣkambhakaḥ |

(niṣkrāntau |) viṣkambhakaḥ |

ch.2, u.61

(p.21) (tataḥ praviśati mahāmoho vibhavataś ca parivāraḥ |)

(tataḥ praviśati mahāmoho vibhavataś ca parivāraḥ |)

ch.2, u.62

mahāmohaḥ

(vihasya) aho! niraṅkuśā jaḍadhiyaḥ!

idaṃ ca svakalpanāvinirmitapadārthāvaṣṭambhena jagad eva durvidagdhair vañcyate | tathā hi —

api ca, na kevalaṃ jagad, ātmaiva tāvad amībhir vañcyate! tathā hi —

(vicintya, saślāgham |) sarvathā lokāyatam eva śāstraṃ yatra pratyakśam eva pramāṇaṃ; pṛthivyaptejovāyavas tattvāni; arthakāmau puruṣārthau; bhūtany eva cetayante | nāsti paralokaḥ, mṛtyur evāpavargaḥ | tad etad asmadabhiprāyānubandhinā vācaspatinā praṇīya cārvākāya samarpitam | tena ca śiṣyopaśiṣyadvāreṇāsmiṃl loke bahulīkṛtaṃ tantram |

mahāmohaḥ — (vihasya) aho! niraṅkuśā jaḍadhiyaḥ!

“ātmāsti dehād vyatiriktamūrtir bhoktā sa lokāntaritaḥ phalānām” | āśeyam ākāśataroḥ prasūnāt prathīyasaḥ svāduphalaprasūtau || 2.16 ||

idaṃ ca svakalpanāvinirmitapadārthāvaṣṭambhena jagad eva durvidagdhair vañcyate | tathā hi —

“yan nāsty eva tad asti vastv” iti mṛṣā jalpadbhir evāstikair vācālair bahubhis tu satyavacaso nindyāḥ kṛtā nāstikāḥ | haṃ ho! paśyata! tattvato yadi punaś chinnād ito varṣmaṇo dṛṣṭaḥ kiṃ pariṇāmarūṣitaciter jīvaḥ pṛthak kair api? || 2.17 ||

api ca, na kevalaṃ jagad, ātmaiva tāvad amībhir vañcyate! tathā hi —

tulyatve vapuṣāṃ mukhādyavayavair varṇakramaḥ kīdṛśo? yoṣeyaṃ vasu vā parasya tad amuṃ bhedaṃ na vidmo vayam | hiṃsāyām athavā yatheṣṭagamane, strīṇāṃ parasvagrahe, kāryākāryakathāṃ tathāpi yad amī niṣpauruṣāḥ kurvate || 2.18 ||

(vicintya, saślāgham |) sarvathā lokāyatam eva śāstraṃ yatra pratyakśam eva pramāṇaṃ; pṛthivyaptejovāyavas tattvāni; arthakāmau puruṣārthau; bhūtany eva cetayante | nāsti paralokaḥ, mṛtyur evāpavargaḥ | tad etad asmadabhiprāyānubandhinā vācaspatinā praṇīya cārvākāya samarpitam | tena ca śiṣyopaśiṣyadvāreṇāsmiṃl loke bahulīkṛtaṃ tantram |

ch.2, u.69

(tataḥ praviśati cārvākaḥ śiṣyaś ca)

(tataḥ praviśati cārvākaḥ śiṣyaś ca)

ch.2, u.70

cārvākaḥ

(p.22)vatsa, jānāsi daṇḍanītir eva vidyā! atraiva vārtāntarbhavati | dhūrtapralāpas trayī! svargotpādakatvena viśeṣābhāvāt | paśya —

cārvākaḥ — vatsa, jānāsi daṇḍanītir eva vidyā! atraiva vārtāntarbhavati | dhūrtapralāpas trayī! svargotpādakatvena viśeṣābhāvāt | paśya —

svargaḥ kartṛkriyādravyavināśe yadi yajvanām | tato dāvāgnidagdhānāṃ phalaṃ syad bhūri bhūruhām || 2.19 ||

api ca —

nihatasya paśor yajñe svargaprāptir yadīṣyate | svapitā yajamānena tatra kasmān na hanyate? || 2.20 ||

api ca —

mṛtānām api jantūnāṃ śrāddhaṃ cet tṛptikāraṇam | nirvāṇasya pradīpasya snehaḥ saṃvardhayec chikhāṃ? || 2.21 ||

ch.2, u.76

śiṣyaḥ

ācālia, jai eso evva puluattho jaṃ khajjae pijjaae, tā kitti edehiṃ titthiehiṃ saṃsālasokkhaṃ palihalia appā gholagholehiṃ palāasāṃtavaṇasaṭṭhakālāsaṇappahudihiṃ dukkhehiṃ khavijjadi |ācārya, yady eṣa eva puruṣārtho yat khādyate pīyate ca, tat kimity etais tairthikaiḥ saṃsārasaukhyaṃ parihṛtyātmā ghoraghoraiḥ parākasāntapanaṣaṣṭhakālāśanaprabhṛtibhir duḥkhaiḥ kṣapyate |

śiṣyaḥ — ācālia, jai eso evva puluattho jaṃ khajjae pijjaae, tā kitti edehiṃ titthiehiṃ saṃsālasokkhaṃ palihalia appā gholagholehiṃ palāasāṃtavaṇasaṭṭhakālāsaṇappahudihiṃ dukkhehiṃ khavijjadi | (ācārya, yady eṣa eva puruṣārtho yat khādyate pīyate ca, tat kimity etais tairthikaiḥ saṃsārasaukhyaṃ parihṛtyātmā ghoraghoraiḥ parākasāntapanaṣaṣṭhakālāśanaprabhṛtibhir duḥkhaiḥ kṣapyate |)

ch.2, u.77

cārvākaḥ

dhūrtapraṇītāgamapratāritānām mūrkhāṇām āśāmodakair eveyaṃ tṛptir! paśya paśya —

cārvākaḥ — dhūrtapraṇītāgamapratāritānām mūrkhāṇām āśāmodakair eveyaṃ tṛptir! paśya paśya —

kvāliṅganaṃ bhujanipīḍitabāhumūla- bhagnonnatastanamanoharam āyatākṣyāḥ | bhikṣopavāsaniyamārkamarīcidāhair dehopaśoṣaṇavidhiḥ kudhiyāṃ kva caiṣaḥ? || 2.22 ||

ch.2, u.79

śiṣyaḥ

ācālia, evaṃ khu titthiā ālavanti dukkhamissidaṃ saṃsālasokkhaṃ palihalaṇijjaṃ tti |ācārya, evaṃ khalu tairthikā ālapanti duḥkhamiśritaṃ saṃsārasaukhyaṃ pariharaṇīyam iti |

śiṣyaḥ — ācālia, evaṃ khu titthiā ālavanti dukkhamissidaṃ saṃsālasokkhaṃ palihalaṇijjaṃ tti | (ācārya, evaṃ khalu tairthikā ālapanti duḥkhamiśritaṃ saṃsārasaukhyaṃ pariharaṇīyam iti |)

ch.2, u.80

cārvākaḥ

(vihasya) āḥ! durbuddhivilasitam idaṃ narapaśūnām!

cārvākaḥ — (vihasya) āḥ! durbuddhivilasitam idaṃ narapaśūnām!

“tyājyaṃ sukhaṃ viṣayasaṃgamajanma puṃsāṃ duḥkhopasṛṣṭam” — iti mūrkhavicāraṇaiṣā | vrīhīn jihāsati sitottamataṇḍulāḍhyān ko nāma bhos tuṣakaṇopahitān hitārthī? || 2.23 ||

ch.2, u.82

mahāmohaḥ

aye, cireṇa khalu pramāṇavanti vacanāni karṇasukham upajanayanti! (vilokya sānandam |) hanta! priyasuhṛn me, cārvākaḥ!

mahāmohaḥ — aye, cireṇa khalu pramāṇavanti vacanāni karṇasukham upajanayanti! (vilokya sānandam |) hanta! priyasuhṛn me, cārvākaḥ!

ch.2, u.83

cārvākaḥ

(vilokya) eṣa mahārājamahāmohaḥ! upasarpāmi | (upasṛtya) jayatu jayatu mahārājaḥ! eṣa cārvākaḥ praṇamati |

cārvākaḥ — (vilokya) eṣa mahārājamahāmohaḥ! upasarpāmi | (upasṛtya) jayatu jayatu mahārājaḥ! eṣa cārvākaḥ praṇamati |

ch.2, u.84

mahāmohaḥ

cārvāka, svāgataṃ te! ihopaviśyatām |

mahāmohaḥ — cārvāka, svāgataṃ te! ihopaviśyatām |

ch.2, u.85

cārvākaḥ

(upaviśya) deva! kaler asāv aṣṭāṅgapātaḥ praṇāmaḥ |

cārvākaḥ — (upaviśya) deva! kaler asāv aṣṭāṅgapātaḥ praṇāmaḥ |

ch.2, u.86

mahāmohaḥ

atha kaler bhadram avyāhatam |

mahāmohaḥ — atha kaler bhadram avyāhatam |

ch.2, u.87

cārvākaḥ

devaprasādena kaler bhadram! nirvartitakartavyaśeṣaś ca devapādamūlaṃ draṣṭum icchati | yataḥ —

cārvākaḥ — devaprasādena kaler bhadram! nirvartitakartavyaśeṣaś ca devapādamūlaṃ draṣṭum icchati | yataḥ —

ājñām avāpya mahatīṃ dviṣatāṃ nikhātān nirvartya tāṃ sapadi labdhasukhaprasādaḥ | uccaiḥ pramodam anumoditadarśanaḥ san dhanyo namasyati padāmburuhaṃ prabhūṇām || 2.24 ||

ch.2, u.89

mahāmohaḥ

atha tatra kiyat saṃpannam?

mahāmohaḥ — atha tatra kiyat saṃpannam?

ch.2, u.90

cārvākaḥ

deva —

tatrottarāḥ pathikāḥ pāścātyāś ca trayīm eva tyājitāḥ | śamadamādīnāṃ kaiva kathā? anyatrāpi prāyaśo jīvikāmātraphalaiva trayī | yathāhācāryaḥ —

tena kurukṣetrādiṣu tīrtheṣu tāvad devena svapne'pi vidyāprabodhodayo nāśaṅkanīyaḥ |

cārvākaḥ — deva —

vyatītavedārthapathaḥ prathīyasīṃ, yatheṣṭhaceṣṭhāṃ gamito mahājanaḥ | tad atra hetur na kalir na cāpy ahaṃ, prabhuprasādo hi tanoti pauruṣam || 2.25 ||

tatrottarāḥ pathikāḥ pāścātyāś ca trayīm eva tyājitāḥ | śamadamādīnāṃ kaiva kathā? anyatrāpi prāyaśo jīvikāmātraphalaiva trayī | yathāhācāryaḥ —

agnihotraṃ trayo vedās tridaṇḍaṃ bhasmaguṇṭhanam | buddhipauruṣahīnānāṃ jīviketi bṛhaspatiḥ || 2.26 ||

tena kurukṣetrādiṣu tīrtheṣu tāvad devena svapne'pi vidyāprabodhodayo nāśaṅkanīyaḥ |

ch.2, u.95

mahāmohaḥ

sādhu! saṃpāditam! mahat khalu tat tīrthaṃ vyarthīkṛtam |

mahāmohaḥ — sādhu! saṃpāditam! mahat khalu tat tīrthaṃ vyarthīkṛtam |

ch.2, u.96

cārvākaḥ

deva, anyac ca vijñāpyam asti |

cārvākaḥ — deva, anyac ca vijñāpyam asti |

ch.2, u.97

mahāmohaḥ

kiṃ tat?

mahāmohaḥ — kiṃ tat?

ch.2, u.98

cārvākaḥ

asti viṣṇubhaktir nāma mahāprabhāvā yoginī | sā tu kalinā yady api viralapracārā kṛtā, tathāpi tadanugṛhītān vayam ālokayitum api na prabhavāmaḥ | tad atra devenāvadhātavyam iti |

cārvākaḥ — asti viṣṇubhaktir nāma mahāprabhāvā yoginī | sā tu kalinā yady api viralapracārā kṛtā, tathāpi tadanugṛhītān vayam ālokayitum api na prabhavāmaḥ | tad atra devenāvadhātavyam iti |

ch.2, u.99

mahāmohaḥ

(p.25)(sabhayam ātmagatam |) āḥ! prasiddhamahāprabhāvā sā yoginī, svabhāvād vidveṣiṇī cāsmākaṃ | durucchedā sā | (prakāśam |) bhadra, alam anayā śaṅkayā | kāmakrodhādiṣu pratipakṣeṣu kutreyam udeṣyati? tathāpi laghīyasy api ripau nānavahitena jigīṣuṇā bhavitavyam | yataḥ —

(nepathyābhumukham avalokya) ko 'tra bhoḥ?

mahāmohaḥ — (sabhayam ātmagatam |) āḥ! prasiddhamahāprabhāvā sā yoginī, svabhāvād vidveṣiṇī cāsmākaṃ | durucchedā sā | (prakāśam |) bhadra, alam anayā śaṅkayā | kāmakrodhādiṣu pratipakṣeṣu kutreyam udeṣyati? tathāpi laghīyasy api ripau nānavahitena jigīṣuṇā bhavitavyam | yataḥ —

vipākadāruṇo rājñāṃ ripur alpo 'py aruṃtudaḥ | udvejayati sūkṣmo 'pi caraṇaṃ kaṇṭakāṅkuraḥ || 2.27 ||

(nepathyābhumukham avalokya) ko 'tra bhoḥ?

ch.2, u.102

(praviśya dauvārikaḥ |)

(praviśya dauvārikaḥ |)

ch.2, u.103

dauvārikaḥ

jayatu, jayatu! ājñāpayatu devaḥ!

dauvārikaḥ — jayatu, jayatu! ājñāpayatu devaḥ!

ch.2, u.104

mahāmohaḥ

bho! asatsaṅga! ādiśyantāṃ kāmakrodhalobhamadamātsaryādayo yathā — “yoginī viṣṇubhaktir bhavadbhir evāvahitair vihantavye”ti |

mahāmohaḥ — bho! asatsaṅga! ādiśyantāṃ kāmakrodhalobhamadamātsaryādayo yathā — “yoginī viṣṇubhaktir bhavadbhir evāvahitair vihantavye”ti |

ch.2, u.105

dauvārikaḥ

yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ |)

dauvārikaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ |)

ch.2, u.106

(tataḥ praviśati patrahastaḥ puruṣaḥ)

(tataḥ praviśati patrahastaḥ puruṣaḥ)

ch.2, u.107

puruṣaḥ

ahake ukkaladesādo āado mhi | tattha sāalatīlasaṇṇivese pulisottamasaggidaṃ devadāadaṇam | tassiṃ madamāṇehiṃ bhaṭṭakehiṃ mahālāasaāsaṃ pesido mhi | (vilokya) esā vālāṇasī | edaṃ lāaulam | jāva ppavisāmi | (praviśya) eso bhaṭṭako, cavvākeṇa satthaṃ kiṃvi mantaanto ciṭṭhadi | bhodu uvasappāmi ṇam | (upsṛtya) jedu, jedu, bhaṭṭako! edaṃ pattaṃ ṇilūpañjadu bhaṭṭako |aham utkaladeśād āgato 'smi | tatra sāgaratīrasanniveśe puruṣottamaśabditaṃ devatāyatanam | tasmin madamānābhyāṃ bhaṭṭārakābhyāṃ mahārājasakāśaṃ preṣito 'smi | eṣā vārāṇasī | etad rājakulam | yāvat praviśāmi | eṣa bhaṭṭārakaś cārvākeṇa sārdhaṃ kimapi mantrayaṃs tiṣṭhati | bhavatūpasarpāmy enam | jayatu jayatu bhaṭṭāṛakaḥ | idaṃ patraṃ nirūpayatu bhaṭṭārakaḥ | (iti patram arpayati)

puruṣaḥ — ahake ukkaladesādo āado mhi | tattha sāalatīlasaṇṇivese pulisottamasaggidaṃ devadāadaṇam | tassiṃ madamāṇehiṃ bhaṭṭakehiṃ mahālāasaāsaṃ pesido mhi | (vilokya) esā vālāṇasī | edaṃ lāaulam | jāva ppavisāmi | (praviśya) eso bhaṭṭako, cavvākeṇa satthaṃ kiṃvi mantaanto ciṭṭhadi | bhodu uvasappāmi ṇam | (upsṛtya) jedu, jedu, bhaṭṭako! edaṃ pattaṃ ṇilūpañjadu bhaṭṭako | (aham utkaladeśād āgato 'smi | tatra sāgaratīrasanniveśe puruṣottamaśabditaṃ devatāyatanam | tasmin madamānābhyāṃ bhaṭṭārakābhyāṃ mahārājasakāśaṃ preṣito 'smi | eṣā vārāṇasī | etad rājakulam | yāvat praviśāmi | eṣa bhaṭṭārakaś cārvākeṇa sārdhaṃ kimapi mantrayaṃs tiṣṭhati | bhavatūpasarpāmy enam | jayatu jayatu bhaṭṭāṛakaḥ | idaṃ patraṃ nirūpayatu bhaṭṭārakaḥ |)(iti patram arpayati)

ch.2, u.108

mahāmohaḥ

(patraṃ gṛhītvā) kuto bhavān?

mahāmohaḥ — (patraṃ gṛhītvā) kuto bhavān?

ch.2, u.109

puruṣaḥ

(p.26)bhaṭṭaka! pulisottamādo |bhaṭṭāraka! puruṣottamād |

puruṣaḥ — bhaṭṭaka! pulisottamādo | (bhaṭṭāraka! puruṣottamād |)

ch.2, u.110

mahāmohaḥ

(svāgatam) kāryam atyāhitaṃ bhaviṣyati | (prakāśam) cārvāka! gaccha! kartavyeṣv avahitena bhavatā bhavitavyam |

mahāmohaḥ — (svāgatam) kāryam atyāhitaṃ bhaviṣyati | (prakāśam) cārvāka! gaccha! kartavyeṣv avahitena bhavatā bhavitavyam |

ch.2, u.111

cārvākaḥ

yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

cārvākaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

ch.2, u.112

mahāmohaḥ

(patraṃ vācayati) “svasti! śrīvārāṇasyāṃ mahārājādhirājaparameśvaramahāmohapādān puruṣottamāyatanād madamānau sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamya vijñāpayataḥ | yathā bhadram avyāhatam! anyac ca, devī śāntir mātrā śraddhayā saha, vivekasya dautyam āpannā, vivekasaṃgamāya devīm upaniṣadam ahar niśaṃ pratibodhayati | api ca kāmasahacaro 'pi, dharmo vairāgyādibhir upajapta iva lakṣyate | yataḥ, kāmād vibhidya kutaścin nigūḍhaḥ pracarati | tad etaj jñātvā, tatra devaḥ pramāṇam” iti |

mahāmohaḥ — (patraṃ vācayati) “svasti! śrīvārāṇasyāṃ mahārājādhirājaparameśvaramahāmohapādān puruṣottamāyatanād madamānau sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamya vijñāpayataḥ | yathā bhadram avyāhatam! anyac ca, devī śāntir mātrā śraddhayā saha, vivekasya dautyam āpannā, vivekasaṃgamāya devīm upaniṣadam ahar niśaṃ pratibodhayati | api ca kāmasahacaro 'pi, dharmo vairāgyādibhir upajapta iva lakṣyate | yataḥ, kāmād vibhidya kutaścin nigūḍhaḥ pracarati | tad etaj jñātvā, tatra devaḥ pramāṇam” iti |

ch.2, u.113

mahāmohaḥ

(sakrodham) āḥ! kim evam atimugdhau śānter api bibhītaḥ? kāmādiṣu pratipakṣeṣu kuto 'syāḥ saṃbhavaḥ? tathā hi —

(puruṣaṃ prati vadati) jālma, gaccha! kāmaṃ satvaram upetyādeśam asmākaṃ pratipādaya yathā — “durāśayo dharma ity asmābhir avagatam | tad asmin muhūrtam api na viśvasitavyam | dṛḍhaṃ baddhvā dhārayitavya” iti |

mahāmohaḥ — (sakrodham) āḥ! kim evam atimugdhau śānter api bibhītaḥ? kāmādiṣu pratipakṣeṣu kuto 'syāḥ saṃbhavaḥ? tathā hi —

dhātā viśvavisṛṣṭimātranirato; devo 'pi gaurībhuja- śleṣānandavighūrṇamānanayano dakṣādhvaradhvaṃsanaḥ | daityāriḥ kamalākapolamakarīlekhāṅkitoraḥsthalaḥ śete 'bdhāv. itareṣu jantuṣu punaḥ kā nāma śānteḥ kathā? || 2.28 ||

(puruṣaṃ prati vadati) jālma, gaccha! kāmaṃ satvaram upetyādeśam asmākaṃ pratipādaya yathā — “durāśayo dharma ity asmābhir avagatam | tad asmin muhūrtam api na viśvasitavyam | dṛḍhaṃ baddhvā dhārayitavya” iti |

ch.2, u.116

puruṣaḥ

jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (iti niṣkrāntaḥ)

puruṣaḥ — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(iti niṣkrāntaḥ)

ch.2, u.117

mahāmohaḥ

(p.27)(svagataṃ vicintya) śānteḥ ko 'bhyupāyaḥ? athavā alam upāyāntareṇa! krodhalobhāv eva tāvad atra paryāptau | (prakāśam) kaḥ ko 'tra bhoḥ?

mahāmohaḥ — (svagataṃ vicintya) śānteḥ ko 'bhyupāyaḥ? athavā alam upāyāntareṇa! krodhalobhāv eva tāvad atra paryāptau | (prakāśam) kaḥ ko 'tra bhoḥ?

ch.2, u.118

(praviśya dauvārikaḥ)

(praviśya dauvārikaḥ)

ch.2, u.119

dauvārikaḥ

ājñāpayatu devaḥ |

dauvārikaḥ — ājñāpayatu devaḥ |

ch.2, u.120

mahāmohaḥ

tāvad āhūyatāṃ krodho lobhāś ca |

mahāmohaḥ — tāvad āhūyatāṃ krodho lobhāś ca |

ch.2, u.121

dauvārikaḥ

yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

dauvārikaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

ch.2, u.122

(tataḥ praviśati krodho lobhaś ca)

(tataḥ praviśati krodho lobhaś ca)

ch.2, u.123

krodhaḥ

śrutaṃ mayā śāntiśraddhāviṣṇubhaktayo mahārājasya pratipakṣam ācarantīti | aho! mayi jīvati katham āsām ātmanirapekṣitaṃ ceṣṭitam? tathā hi —

krodhaḥ — śrutaṃ mayā śāntiśraddhāviṣṇubhaktayo mahārājasya pratipakṣam ācarantīti | aho! mayi jīvati katham āsām ātmanirapekṣitaṃ ceṣṭitam? tathā hi —

andhīkaromi bhuvanaṃ, badhirīkaromi. dhīraṃ sacetanam, acetanatāṃ nayāmi | kṛtyaṃ na paśyati, na yena hitaṃ śṛṇoti, dhīmān adhītam api na pratisaṃdadhāti || 2.29 ||

ch.2, u.125

lobhaḥ

are! madupagṛhītā manorathasaritparamparām api tāvan na tariṣyanti kiṃ punaḥ śāntyādīṃś cintayiṣyanti | paśya —

lobhaḥ — are! madupagṛhītā manorathasaritparamparām api tāvan na tariṣyanti kiṃ punaḥ śāntyādīṃś cintayiṣyanti | paśya —

santy ete mama dantino madajalapramlānagaṇḍasthalā. vātavyāyatapātinaś ca turagā — bhūyo 'pi lapsye 'parān! | etal labdham, idaṃ labhe; punar idaṃ labdhvādhikaṃ dhyāyatāṃ cintājarjaracetasāṃ bata nṛṇāṃ, kā nāma śānteḥ kathā? || 2.30 ||

ch.2, u.127

krodhaḥ

sakhe, viditas tvayā matprabhāvaḥ —

krodhaḥ — sakhe, viditas tvayā matprabhāvaḥ —

tvāṣṭraṃ vṛtram aghātayat surapatiś, candrārdhacūḍo 'cchinad devo brahmaśiro, vasiṣṭhatanayān āghātayat kauśikaḥ | vidyāvanty api, kīrtimanty api, sadācārāvadātāny api, proccaiḥ pauruṣabhūṣaṇāny api, kulāny uddhartum īśaḥ kṣaṇāt || 2.31 ||

ch.2, u.131

lobhaḥ

tṛṣṇe, itas tāvat!

lobhaḥ — tṛṣṇe, itas tāvat!

ch.2, u.132

(praviśya tṛṣṇā |)

(praviśya tṛṣṇā |)

ch.2, u.133

tṛṣṇā

ajjaütta āṇavedu!āryaputra ājñāpayatu |

tṛṣṇā — ajjaütta āṇavedu! (āryaputra ājñāpayatu |)

ch.2, u.134

lobhaḥ

priye, śrūyatām —

kṣetragrāmavanādripattanapuradvīpakṣamāmaṇḍala- pratyāśāyatasūtrabaddhamanasāṃ labdhādhikaṃ dhyāyatāṃ | tṛṣṇe devi, yadi prasīdasi, tanoṣy aṅgāni tuṅgāni cet, tad bhoḥ prāṇabhṛtāṃ kutaḥ śamakathā brahmāṇḍalakṣair api? || 2.32 ||

ch.2, u.136

tṛṣṇā

ajjaütta, saaṃ jevva dāva ahaṃ edassiṃ atthe ṇiccaṃ ahijuttā | saṃpadaṃ ajjaüttassa aṇṇāe bamhaṇḍakoḍīhiṃ pi ṇa me udaraṃ pūraïssaṃdi!āryaputra, svayam eva tāvad aham etasminn arthe nityam abhiyuktā | sāṃpratam āryaputrasyājñayā brahmaṇḍakoṭibhir api na me udaraṃ pūrayiṣyate |

tṛṣṇā — ajjaütta, saaṃ jevva dāva ahaṃ edassiṃ atthe ṇiccaṃ ahijuttā | saṃpadaṃ ajjaüttassa aṇṇāe bamhaṇḍakoḍīhiṃ pi ṇa me udaraṃ pūraïssaṃdi! (āryaputra, svayam eva tāvad aham etasminn arthe nityam abhiyuktā | sāṃpratam āryaputrasyājñayā brahmaṇḍakoṭibhir api na me udaraṃ pūrayiṣyate |)

ch.2, u.137

krodhaḥ

hiṃse, itas tāvat!

krodhaḥ — hiṃse, itas tāvat!

ch.2, u.138

(praviśya hiṃsā)

(praviśya hiṃsā)

ch.2, u.139

hiṃsā

(p.29)esa mhi! āṇavedu ajjaütto!eṣāsmi! ājñāpayatv āryaputraḥ!

hiṃsā — esa mhi! āṇavedu ajjaütto! (eṣāsmi! ājñāpayatv āryaputraḥ!)

ch.2, u.140

krodhaḥ

priye, sahadharmacāriṇyā tvayā, mātṛpitṛvadho 'pi mameṣatkara eva! tathā hi —

(hastau niṣpīḍya)

(vilokya) eṣa svāmī! tad upasarpāmaḥ!

krodhaḥ — priye, sahadharmacāriṇyā tvayā, mātṛpitṛvadho 'pi mameṣatkara eva! tathā hi —

keyaṃ mātā? piśācī! ka iva hi janako? bhrātaraḥ ke 'tra? kīṭā! | vandhyo 'yaṃ bandhuvargaḥ kuṭilaviṭasuhṛcceṣṭitā jñātayo 'mī |

(hastau niṣpīḍya)

āgarbhaṃ yāvad eṣāṃ kulam idam akhilaṃ naiva niḥśeṣayāmi | sphurjantaḥ krodhavahner na dadhati viratiṃ tāvad aṅge sphuliṅgāḥ || 2.33 ||

(vilokya) eṣa svāmī! tad upasarpāmaḥ!

ch.2, u.145

sarve

(upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ!

sarve — (upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ!

ch.2, u.146

mahāmohaḥ

śraddhāyās tanayā śāntir asmaddveṣiṇī | sā bhavadbhir avahitair nigrāhyā |

mahāmohaḥ — śraddhāyās tanayā śāntir asmaddveṣiṇī | sā bhavadbhir avahitair nigrāhyā |

ch.2, u.147

sarve

yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)

sarve — yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)

ch.2, u.148

mahāmohaḥ

“śraddhāyās tanayā” — ity upakṣepeṇopāyāntaram api hṛdayam ārūḍham | tathā hi, śānter mātā śraddhā, sā ca paratantrā | tat kenāpy upāyenopaniṣatsakāśāt tāvac chraddhāpakarṣaṇaṃ kartavyam | tato mātṛviyogaduḥkhād atimṛdulatarā śāntir uparatā bhaviṣyati, avasīdantī vā viraṃsyati | śraddhāṃ cākraṣṭuṃ mithyādṛṣṭir eva vilāsinī pragalbheti tasmin viṣaye saiva niyojyā | (pārśvato vilokya |) vibhramāvati! satvaram āhūyatāṃ mithyādṛṣṭivilāsinī!

mahāmohaḥ — “śraddhāyās tanayā” — ity upakṣepeṇopāyāntaram api hṛdayam ārūḍham | tathā hi, śānter mātā śraddhā, sā ca paratantrā | tat kenāpy upāyenopaniṣatsakāśāt tāvac chraddhāpakarṣaṇaṃ kartavyam | tato mātṛviyogaduḥkhād atimṛdulatarā śāntir uparatā bhaviṣyati, avasīdantī vā viraṃsyati | śraddhāṃ cākraṣṭuṃ mithyādṛṣṭir eva vilāsinī pragalbheti tasmin viṣaye saiva niyojyā | (pārśvato vilokya |) vibhramāvati! satvaram āhūyatāṃ mithyādṛṣṭivilāsinī!

ch.2, u.149

vibhramāvatī

(p.30)jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (niṣkramya mithyādṛṣṭyā saha praviśati)

vibhramāvatī — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(niṣkramya mithyādṛṣṭyā saha praviśati)

ch.2, u.150

mithyādṛṣṭiḥ

sahi, ciradiṭṭhassa mahārāassa kahaṃ muhaṃ pekkhissaṃ? ṇaṃ mahārāo maṃ uvālambhissadi |sakhi, ciradṛṣṭasya mahārājasya kathaṃ mukhaṃ prekṣiṣye? nanu mahārājo māṃ upālambhiṣyate |

mithyādṛṣṭiḥ — sahi, ciradiṭṭhassa mahārāassa kahaṃ muhaṃ pekkhissaṃ? ṇaṃ mahārāo maṃ uvālambhissadi | (sakhi, ciradṛṣṭasya mahārājasya kathaṃ mukhaṃ prekṣiṣye? nanu mahārājo māṃ upālambhiṣyate |)

ch.2, u.151

vibhramāvatī

sahi, tuha daṃsaṇe appāṇaṃ pi mahārāo ṇa cedaïssadi, tado kahaṃ uvālambhissadi?sakhi, tvaddarśane ātmānam api mahārājo na cetayiṣyati, tataḥ kathaṃ upālambhiṣyate?

vibhramāvatī — sahi, tuha daṃsaṇe appāṇaṃ pi mahārāo ṇa cedaïssadi, tado kahaṃ uvālambhissadi? (sakhi, tvaddarśane ātmānam api mahārājo na cetayiṣyati, tataḥ kathaṃ upālambhiṣyate?)

ch.2, u.152

mithyādṛṣṭiḥ

kīsa maṃ alīasohaggaṃ saṃbhāvia viḍambesi?kasmān mām alīkasaubhāgyāṃ saṃbhāvya viḍambayasi?

mithyādṛṣṭiḥ — kīsa maṃ alīasohaggaṃ saṃbhāvia viḍambesi? (kasmān mām alīkasaubhāgyāṃ saṃbhāvya viḍambayasi?)

ch.2, u.153

vibhramāvatī

sahi, saṃpadaṃ jevva pekkhissaṃ aliattaṇaṃ sohaggassa | aṇṇaṃ ca ghuṇṇantaṇiddāulaṃ via ppiasahīe loaṇaṃ pekkhāmi | tā kiṃ khu ppiasahīe viṇiddadāe kālaṇam?sakhi, sāṃpratam eva prekṣiṣye 'līkatvaṃ saubhāgyasya | anyac ca ghūrṇamānanidrākulaṃ iva priyasakhyā locanaṃ prekṣye | tat kiṃ khalu priyasakhyā vinidratāyāḥ kāraṇam?

vibhramāvatī — sahi, saṃpadaṃ jevva pekkhissaṃ aliattaṇaṃ sohaggassa | aṇṇaṃ ca ghuṇṇantaṇiddāulaṃ via ppiasahīe loaṇaṃ pekkhāmi | tā kiṃ khu ppiasahīe viṇiddadāe kālaṇam? (sakhi, sāṃpratam eva prekṣiṣye 'līkatvaṃ saubhāgyasya | anyac ca ghūrṇamānanidrākulaṃ iva priyasakhyā locanaṃ prekṣye | tat kiṃ khalu priyasakhyā vinidratāyāḥ kāraṇam?)

ch.2, u.154

mithyādṛṣṭiḥ

ekavallahā vi jā itthiā hoi tāe vi ṇiddā dullahā ṇāma | kiṃ uṇa amhāṇaṃ saalavallahāṇam?sakhi, ekavallabhāpi yā strī bhavati tasyā api nidrā durlabhā nāma | kiṃ punar asmākaṃ sakalavallabhānām?

mithyādṛṣṭiḥ — ekavallahā vi jā itthiā hoi tāe vi ṇiddā dullahā ṇāma | kiṃ uṇa amhāṇaṃ saalavallahāṇam? (sakhi, ekavallabhāpi yā strī bhavati tasyā api nidrā durlabhā nāma | kiṃ punar asmākaṃ sakalavallabhānām?)

ch.2, u.155

vibhramāvatī

ke uṇa piasahīe vallahā?ke punaḥ priyasakhyā vallabhāḥ?

vibhramāvatī — ke uṇa piasahīe vallahā? (ke punaḥ priyasakhyā vallabhāḥ?)

ch.2, u.156

mithyādṛṣṭiḥ

mahārāo, tado uvari kāmo, koho, loho a | ahava alaṃ viseseṇa! ettha ule jo jādo hiaaṇihidae rattidiahāi ahiramaī mae ṇa viṇābālo ṭhaviro juvāṇo a |mahārājaḥ, tata upari kāmaḥ, krodho, lobhaś ca | athavālaṃ viśeṣeṇa! atra kule yo jāto hṛdayanihitayā rātridivasān abhiramate mayā na vinā — bālaḥ sthavīro yuvānaś ca |

mithyādṛṣṭiḥ — mahārāo, tado uvari kāmo, koho, loho a | ahava alaṃ viseseṇa! ettha ule jo jādo hiaaṇihidae rattidiahāi ahiramaī mae ṇa viṇābālo ṭhaviro juvāṇo a | (mahārājaḥ, tata upari kāmaḥ, krodho, lobhaś ca | athavālaṃ viśeṣeṇa! atra kule yo jāto hṛdayanihitayā rātridivasān abhiramate mayā na vinā — bālaḥ sthavīro yuvānaś ca |)

ch.2, u.157

vibhramāvatī

ṇaṃ kāmassa raī, kohassa hiṃsā, lohassa tiṇhā paramappiatti suṇiadi | tāsaṃ kadhaṃ piajaṇaṃ ṇiccaṃ ramaantī issaṃ ṇa jāṇesi?nanu kāmasya ratiḥ, krodhasya hiṃsā, lobhasya tṛṣṇā priyeti śrūyate | tāsāṃ kathaṃ priyajanaṃ nityaṃ ramayantīrṣyāṃ na janayasi?

vibhramāvatī — ṇaṃ kāmassa raī, kohassa hiṃsā, lohassa tiṇhā paramappiatti suṇiadi | tāsaṃ kadhaṃ piajaṇaṃ ṇiccaṃ ramaantī issaṃ ṇa jāṇesi? (nanu kāmasya ratiḥ, krodhasya hiṃsā, lobhasya tṛṣṇā priyeti śrūyate | tāsāṃ kathaṃ priyajanaṃ nityaṃ ramayantīrṣyāṃ na janayasi?)

ch.2, u.158

mithyādṛṣṭiḥ

issatti kiṃ bhaṇiadi? tāo vi mae viṇā muhuttaṃ vi ṇa tussanti!īrṣyeti kiṃ bhaṇyate? tā api mayā vinā muhūrtam api na tuṣyanti!

mithyādṛṣṭiḥ — issatti kiṃ bhaṇiadi? tāo vi mae viṇā muhuttaṃ vi ṇa tussanti! (īrṣyeti kiṃ bhaṇyate? tā api mayā vinā muhūrtam api na tuṣyanti!)

ch.2, u.159

vibhramāvatī

ado jevva bhaṇāmi tuha sarisī suhaā iha puhivīe ṇatthi tti, jāe sohaggaveraggavijariahiaāo savattīo vi sampasādaṃ paḍicchanti | sahi, aṇṇaṃ vi bhaṇāmi | evaṃ
(p.31)ṇiddāulahiaā visaṃṭhulakkhalantacalaṇaneurajhaṃkāramuharāe gadīe mahārāaṃ saṃbhāvaaṃtī saṃkidahiaaṃ karissadi piasahitti takkemi |ata eva bhaṇāmi tava sadṛśī subhagā iha pṛthivyāṃ nāstīti, yasyāḥ saubhāgyavairāgyavijvaritahṛdayāḥ sapatnyo 'pi saṃprasādaṃ pratīcchanti | sakhi, anyad api bhaṇāmi | evaṃ nidrākulahṛdayā visaṃsthulaskhalaccaraṇanūpurajhaṅkāramukharayā gatyā mahārājaṃ saṃbhāvayantī śaṅkitahṛdayaṃ kariṣyati priyasakhīti tarkayāmi |

vibhramāvatī — ado jevva bhaṇāmi tuha sarisī suhaā iha puhivīe ṇatthi tti, jāe sohaggaveraggavijariahiaāo savattīo vi sampasādaṃ paḍicchanti | sahi, aṇṇaṃ vi bhaṇāmi | evaṃ ṇiddāulahiaā visaṃṭhulakkhalantacalaṇaneurajhaṃkāramuharāe gadīe mahārāaṃ saṃbhāvaaṃtī saṃkidahiaaṃ karissadi piasahitti takkemi | (ata eva bhaṇāmi tava sadṛśī subhagā iha pṛthivyāṃ nāstīti, yasyāḥ saubhāgyavairāgyavijvaritahṛdayāḥ sapatnyo 'pi saṃprasādaṃ pratīcchanti | sakhi, anyad api bhaṇāmi | evaṃ nidrākulahṛdayā visaṃsthulaskhalaccaraṇanūpurajhaṅkāramukharayā gatyā mahārājaṃ saṃbhāvayantī śaṅkitahṛdayaṃ kariṣyati priyasakhīti tarkayāmi |)

ch.2, u.160

mithyādṛṣṭiḥ

kiṃ ettha saṃkidavvaṃ? ṇaṃ amhāṇaṃ mahārāaṇiuttāṇaṃ jevva eso aviṇao | avi a, daṃsaṇamattappasādiapurusāṇaṃ juvaīṇaṃ kerisaṃ bhaam?kim atra śaṅkitavyam? nanv asmākaṃ mahārājaniyuktānām evaiṣo 'vinayaḥ | api ca darśanamātraprasāditapuruṣāṇāṃ yuvatīnāṃ kīdṛśaṃ bhayam |

mithyādṛṣṭiḥ — kiṃ ettha saṃkidavvaṃ? ṇaṃ amhāṇaṃ mahārāaṇiuttāṇaṃ jevva eso aviṇao | avi a, daṃsaṇamattappasādiapurusāṇaṃ juvaīṇaṃ kerisaṃ bhaam? (kim atra śaṅkitavyam? nanv asmākaṃ mahārājaniyuktānām evaiṣo 'vinayaḥ | api ca darśanamātraprasāditapuruṣāṇāṃ yuvatīnāṃ kīdṛśaṃ bhayam |)

ch.2, u.161

mahāmohaḥ

(vilokya |) aye! saṃprāpteva priyā me mithyādṛṣṭiḥ | yaiṣā —

mahāmohaḥ — (vilokya |) aye! saṃprāpteva priyā me mithyādṛṣṭiḥ | yaiṣā —

śroṇībhārabharālasā daragalanmālyopavṛtticchalāl līlotkṣiptabhujopadarśitakuconmīlannakhāṅkāvaliḥ | nīlendīvaradāmadīrghatarayā dṛṣṭyā dhayantī mano dorāndolanalolakaṅkaṇajhaṇatkārottaraṃ sarpati || 2.34 ||

ch.2, u.163

vibhramāvatī

eso mahārāo | uvasappadu, piasahī |eṣa mahārājaḥ | upasarpatu priyasakhī |

vibhramāvatī — eso mahārāo | uvasappadu, piasahī | (eṣa mahārājaḥ | upasarpatu priyasakhī |)

ch.2, u.164

mithyādṛṣṭiḥ

(upasṛtya) jaadu, jaadu, mahārāo!jayatu, jayatu, mahārājaḥ!

mithyādṛṣṭiḥ — (upasṛtya) jaadu, jaadu, mahārāo! (jayatu, jayatu, mahārājaḥ!)

ch.2, u.165

mahāmohaḥ

(mithādṛṣṭiḥ sasmitaṃ tathā karoti |)

priye —

dalitakucanakhāṅkam aṅkapālīṃ racaya mamāṅkam upetya pīvaroru | anuhara hariṇākṣi śaṅkarārdha- sthitahimaśailasutāvilāsalakṣmīm || 2.35 ||

mahāmohaḥ — (mithādṛṣṭiḥ sasmitaṃ tathā karoti |)

ch.2, u.168

mahāmohaḥ

(āliṅganasukham abhinīya) aho, priyāyāḥ pariṣvāṅgāt parāvṛttaṃ navayauvanam | tathā hi —

mahāmohaḥ — (āliṅganasukham abhinīya) aho, priyāyāḥ pariṣvāṅgāt parāvṛttaṃ navayauvanam | tathā hi —

yaḥ prāg āsīd abhinavavayovibhramāvāptajanmā, cittonmāthī vigataviṣayopaplavānandasāndraḥ | vṛttīr antas tirayati tavāśleṣajanmā sa ko 'pi prauḍhapremā nava iva punar mānmatho me vikāraḥ || 2.36 ||

ch.2, u.170

mithyādṛṣṭiḥ

mahārāa, ahaṃ vi saṃpadaṃ ṇavajovvaṇā saṃvuttā | ṇa khu bhāvāṇubandho ppemā kāleṇāvi vihaḍaï | āṇavedu, bhaṭṭā, kiṃṇimittaṃ bhaṭṭiṇā sumaridamhi?mahārāja, aham api sāṃprataṃ navayauvanā saṃvṛttā | na khalu bhāvānubandhaḥ premā kālenāpi vighaṭate | ājñāpayatu, bhartā, kin nimittaṃ bhartrā smṛtāsmi?

mithyādṛṣṭiḥ — mahārāa, ahaṃ vi saṃpadaṃ ṇavajovvaṇā saṃvuttā | ṇa khu bhāvāṇubandho ppemā kāleṇāvi vihaḍaï | āṇavedu, bhaṭṭā, kiṃṇimittaṃ bhaṭṭiṇā sumaridamhi? (mahārāja, aham api sāṃprataṃ navayauvanā saṃvṛttā | na khalu bhāvānubandhaḥ premā kālenāpi vighaṭate | ājñāpayatu, bhartā, kin nimittaṃ bhartrā smṛtāsmi?)

ch.2, u.171

mahāmohaḥ

priye —

smaryate sā hi, vāmoru! cyutā yā hṛdayād bahiḥ | maccittabhittau, bhavatī, śālabhañjīva rājate || 2.37 ||

ch.2, u.173

mithyādṛṣṭiḥ

mahappasādo!mahān prasādaḥ!

mithyādṛṣṭiḥ — mahappasādo! (mahān prasādaḥ!)

ch.2, u.174

mahāmohaḥ

yathaiva prakāśitair aṅgaiḥ sarvatra vicarasi, tathaiva pravartitavyam | anyac ca — dāsyāḥ putrī śraddhā vivekena sahopaniṣadaṃ saṃyojayituṃ kuṭṭinībhāvaṃ pratipannā | tataḥ —

mahāmohaḥ — yathaiva prakāśitair aṅgaiḥ sarvatra vicarasi, tathaiva pravartitavyam | anyac ca — dāsyāḥ putrī śraddhā vivekena sahopaniṣadaṃ saṃyojayituṃ kuṭṭinībhāvaṃ pratipannā | tataḥ —

pratikūlām akulajāṃ pāpāṃ pāpānuvartinīm | keśeṣv ākṛṣyatāṃ raṇḍāṃ pāṣaṇḍeṣu niveśaya || 2.38 ||

ch.2, u.176

mithyādṛṣṭiḥ

eddahamettae visae alaṃ bhaṭṭiṇo ahiṇiveseṇa! vaaṇamatteṇa vva bhaṭṭiṇo dāsa vva savvo aṇṇāṃ karissadi | sā khu mae mitthā dhammo, mitthā mokkho, mitthā veamaggo, mitthā suhavigghaarāiṃ, mitthā satthappalavidāiṃ, mitthā saggaphalaṃ ti bhaṇiantī veamaggaṃ jevva parihalissadi, kiṃ uṇa uvaṇisadam | avi a —etāvanmātre viṣaye alaṃ bhartur abhiniveśena! vacanamātreṇaiva bhartur dāsa iva sarva ājñāṃ kariṣyati | sā khalu mayā mithyā dharmo mithyā mokṣō mithyā vedamārgo mithyā sukhavighnakarāṇi mithyā śāstrapralapitāni mithyā svargaphalam iti bhaṇyamāna vedamārgam eva parihariṣyati kiṃ punar upaniṣadam | api ca —

mithyādṛṣṭiḥ — eddahamettae visae alaṃ bhaṭṭiṇo ahiṇiveseṇa! vaaṇamatteṇa vva bhaṭṭiṇo dāsa vva savvo aṇṇāṃ karissadi | sā khu mae mitthā dhammo, mitthā mokkho, mitthā veamaggo, mitthā suhavigghaarāiṃ, mitthā satthappalavidāiṃ, mitthā saggaphalaṃ ti bhaṇiantī veamaggaṃ jevva parihalissadi, kiṃ uṇa uvaṇisadam | avi a — (etāvanmātre viṣaye alaṃ bhartur abhiniveśena! vacanamātreṇaiva bhartur dāsa iva sarva ājñāṃ kariṣyati | sā khalu mayā mithyā dharmo mithyā mokṣō mithyā vedamārgo mithyā sukhavighnakarāṇi mithyā śāstrapralapitāni mithyā svargaphalam iti bhaṇyamāna vedamārgam eva parihariṣyati kiṃ punar upaniṣadam | api ca —)

visaāṇandavimukke mokkhe dosāṇa daṃsaantīe | uvaṇisaā hi virattā jhatti karijjaï mae saddhā || 2.39 ||
viṣayānandavimukte mokṣe doṣān darśayantyā | upaniṣadā hi viraktā jhaṭiti krīyate mayā śraddhā ||

ch.2, u.178

mahārājaḥ

yady evaṃ suṣṭhu priyaṃ me saṃpāditaṃ priyayā | (punar āliṅgya cumbati |)

mahārājaḥ — yady evaṃ suṣṭhu priyaṃ me saṃpāditaṃ priyayā | (punar āliṅgya cumbati |)

ch.2, u.179

mithyādṛṣṭiḥ

hanta! paāse evvaṃ paütteṇa bhattuṇā lajjemi |hanta! prakāśa evaṃ pravṛttena bhartrā lajje |

mithyādṛṣṭiḥ — hanta! paāse evvaṃ paütteṇa bhattuṇā lajjemi | (hanta! prakāśa evaṃ pravṛttena bhartrā lajje |)

ch.2, u.180

mahāmohaḥ

tad bhavatu! svāgāram eva praviśāmaḥ |

mahāmohaḥ — tad bhavatu! svāgāram eva praviśāmaḥ |

ch.2, u.181

(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye mahāmohapradhāno nāma dvitīyo 'aṅkaḥ |

(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye mahāmohapradhāno nāma dvitīyo 'aṅkaḥ |

§ 3

ch.3, u.1

(p.34) (tataḥ praviśati śāntiḥ karuṇā ca)

(tataḥ praviśati śāntiḥ karuṇā ca)

ch.3, u.2

śāntiḥ

(sāsram) mātar, mātaḥ! kvāsi? dehi me prativacanam |

athavālaṃ jīvitasaṃbhāvanayā! yataḥ,

tad vinā śraddhayā muhūrtam api śānter jīvitaṃ viḍambanam eva | tat sakhi, karuṇe, madarthaṃ citām āracaya! yāvad aciram eva hutāśanapraveśena tasyāḥ sahacarī bhavāmi |

śāntiḥ — (sāsram) mātar, mātaḥ! kvāsi? dehi me prativacanam |

muktātaṅkakuraṅgakā vanabhuvaḥ, śailāḥ skhaladvārayaḥ, puṇyāny āyatanāni, santatataponiṣṭhāś ca vaikhānasāḥ | yasyāḥ prītir amīṣu, sādya bhavatī caṇḍālaveśmodaraṃ nītā gauḥ kapileva jīvati kathaṃ pāṣaṇḍahastaṃ gatā? || 3.1 ||

athavālaṃ jīvitasaṃbhāvanayā! yataḥ,

mām anālokya, na snāti, na bhuṅkte, na pibaty apaḥ | na mayā rahitā śraddhā muhūrtam api jīvati || 3.2 ||

tad vinā śraddhayā muhūrtam api śānter jīvitaṃ viḍambanam eva | tat sakhi, karuṇe, madarthaṃ citām āracaya! yāvad aciram eva hutāśanapraveśena tasyāḥ sahacarī bhavāmi |

ch.3, u.7

karuṇā

(sāsram) sahi, evvaṃ visamajjolaṇajjālāvalītikkhāiṃ akkharāiṃ jappantī savvahā viluttajīviaṃ maṃ karesi | tā pasīda muhuttaaṃ dhāredu jīviaṃ, piasahī | jāva ido tado puṇṇesu assamesu muṇiaṇasamāülesu bhāīrahītīresu suṇiuṇaṃ ṇirūvamha | sā kadāi vi mahāmohabhīdā kahaṃ vi pacchaṇṇaṃ ṇivasaï |sakhi, evaṃ viṣamajvalanajvālāvalītīkṣṇāny akṣarāṇi jalpantī sarvathā viluptajīvitāṃ māṃ karoṣi | tasmāt prasīda muhūrtaṃ dhārayatu jīvitaṃ, priyasakhī | yāvad itas tataḥ puṇyeṣv āśraṃeṣu munijanasamākuleṣu bhāgīrathītīreṣu sunipuṇaṃ nirūpayāvaḥ | sā kadācid api mahāmohabhītā katham api pracchannaṃ nivasati |

karuṇā — (sāsram) sahi, evvaṃ visamajjolaṇajjālāvalītikkhāiṃ akkharāiṃ jappantī savvahā viluttajīviaṃ maṃ karesi | tā pasīda muhuttaaṃ dhāredu jīviaṃ, piasahī | jāva ido tado puṇṇesu assamesu muṇiaṇasamāülesu bhāīrahītīresu suṇiuṇaṃ ṇirūvamha | sā kadāi vi mahāmohabhīdā kahaṃ vi pacchaṇṇaṃ ṇivasaï | (sakhi, evaṃ viṣamajvalanajvālāvalītīkṣṇāny akṣarāṇi jalpantī sarvathā viluptajīvitāṃ māṃ karoṣi | tasmāt prasīda muhūrtaṃ dhārayatu jīvitaṃ, priyasakhī | yāvad itas tataḥ puṇyeṣv āśraṃeṣu munijanasamākuleṣu bhāgīrathītīreṣu sunipuṇaṃ nirūpayāvaḥ | sā kadācid api mahāmohabhītā katham api pracchannaṃ nivasati |)

ch.3, u.8

śāntiḥ

(p.35)sakhi, kiyad anviṣyate?

śāntiḥ — sakhi, kiyad anviṣyate?

nīvārāṅkitasaikatāni saritāṃ kūlāni vaikhānasair ākrāntāni samiccaṣālacamasavyāptā gṛhā yajvanām | pratyekaṃ ca nirūpitāḥ pratipadaṃ catvāra evāśramāḥ, śraddhāyāḥ kvacid apy aho sakhi mayā vārtāpi nākarṇitā || 3.3 ||

ch.3, u.10

karuṇā

sahi, evvaṃ bhaṇāmi | jaï saccevva saddhā tado ṇa tāe īrisīṃ duggaïṃ saṃbhāvemi | ṇa khu tārisīo puṇṇamaīo tārisaṃ asaṃbhāvaṇijjaṃ vipattiṃ aṇuhondi |sakhi, evaṃ bhaṇāmi | yadi satyeva śraddhā tato na tasyā īdṛśīṃ durgatiṃ saṃbhāvayāmi | na khalu tādṛśyaḥ puṇyamayyaḥ tādṛśīṃ asaṃbhāvanīyāṃ vipattim anubhavanti |

karuṇā — sahi, evvaṃ bhaṇāmi | jaï saccevva saddhā tado ṇa tāe īrisīṃ duggaïṃ saṃbhāvemi | ṇa khu tārisīo puṇṇamaīo tārisaṃ asaṃbhāvaṇijjaṃ vipattiṃ aṇuhondi | (sakhi, evaṃ bhaṇāmi | yadi satyeva śraddhā tato na tasyā īdṛśīṃ durgatiṃ saṃbhāvayāmi | na khalu tādṛśyaḥ puṇyamayyaḥ tādṛśīṃ asaṃbhāvanīyāṃ vipattim anubhavanti |)

ch.3, u.11

śāntiḥ

sakhi, kin nu pratikūle vidhātari na saṃbhāvyate? tathā hi —

tad bhavatu! pāṣaṇḍālayeṣv eva tāvad anusarāvaḥ |

śāntiḥ — sakhi, kin nu pratikūle vidhātari na saṃbhāvyate? tathā hi —

śrīr devī janakātmajā daśamukhasyāsīd gṛhe rakṣaso nītā caiva; rasātalaṃ bhagavatī pūrvaṃ trayī dānavaiḥ | gandharvasya madālasāṃ ca tanayāṃ pātālaketuś chalād daityendro 'pajahāra — hanta! viṣamā vāmā vidher vṛttayaḥ || 3.4 ||

tad bhavatu! pāṣaṇḍālayeṣv eva tāvad anusarāvaḥ |

ch.3, u.14

karuṇā

sahi, evaṃ hodu |sakhy evaṃ bhavatu |

karuṇā — sahi, evaṃ hodu | (sakhy evaṃ bhavatu |)

ch.3, u.15

(iti parikrāmataḥ |)

(iti parikrāmataḥ |)

ch.3, u.16

karuṇā

(satrāsam) sahi, rakkhaso, rakkhaso!sakhi, rākṣaso, rākṣasaḥ!

karuṇā — (satrāsam) sahi, rakkhaso, rakkhaso! (sakhi, rākṣaso, rākṣasaḥ!)

ch.3, u.17

śāntiḥ

(p.36)kvāsau rākṣasaḥ?

śāntiḥ — kvāsau rākṣasaḥ?

ch.3, u.18

karuṇā

pekkha, pekkha! jo eso galantamalapaṅkapicchilabībhacchaduppekkhedehacchaī! ulluṃchiaciurabharo mukkavasaṇavesaduddaṃsaṇo! sihisihaṇḍapiṃcchiāhattho | ido jevva ahivaṭṭadi |paśya, paśya! ya eṣa galanmalapaṅkapicchilabībhatsaduṣprekṣyadehacchavir ulluñchitacikurabharo muktavasanaveṣadurdarśanaḥ śikhiśikhaṇḍapicchikāhasta ita evābhivartate |

karuṇā — pekkha, pekkha! jo eso galantamalapaṅkapicchilabībhacchaduppekkhedehacchaī! ulluṃchiaciurabharo mukkavasaṇavesaduddaṃsaṇo! sihisihaṇḍapiṃcchiāhattho | ido jevva ahivaṭṭadi | (paśya, paśya! ya eṣa galanmalapaṅkapicchilabībhatsaduṣprekṣyadehacchavir ulluñchitacikurabharo muktavasanaveṣadurdarśanaḥ śikhiśikhaṇḍapicchikāhasta ita evābhivartate |)

ch.3, u.19

śāntiḥ

sakhi, nāyaṃ rākṣasaḥ | nirvīryaḥ khalv ayam |

śāntiḥ — sakhi, nāyaṃ rākṣasaḥ | nirvīryaḥ khalv ayam |

ch.3, u.20

karuṇā

tā ko eso bhavissadi?tarhi ka eṣa bhaviṣyati |

karuṇā — tā ko eso bhavissadi? (tarhi ka eṣa bhaviṣyati |)

ch.3, u.21

śāntiḥ

sakhi, “piśāca” iti śaṅke?

śāntiḥ — sakhi, “piśāca” iti śaṅke?

ch.3, u.22

karuṇā

sahi, evvaṃ papphurantamaūhamālobbhāsiabhuaṇantarāe jalantappacaṇḍamaccaṇḍamaṇḍale diahamuhe kahaṃ pisāāṇaṃ avaāso?sakhi, evaṃ prasphuranmayūkhamālodbhāsitabhuvanāntarāle jvalatpracaṇḍamārtāṇḍamaṇḍale divasamukhe kathaṃ piśācānām avakāśaḥ?

karuṇā — sahi, evvaṃ papphurantamaūhamālobbhāsiabhuaṇantarāe jalantappacaṇḍamaccaṇḍamaṇḍale diahamuhe kahaṃ pisāāṇaṃ avaāso? (sakhi, evaṃ prasphuranmayūkhamālodbhāsitabhuvanāntarāle jvalatpracaṇḍamārtāṇḍamaṇḍale divasamukhe kathaṃ piśācānām avakāśaḥ?)

ch.3, u.23

śāntiḥ

tarhi anantaram eva narakavivarād uttīrṇaḥ ko 'pi nārakī bhaviṣyati! (vilokya vicintya ca) āḥ, jñātam! mahāmohapravartito 'yaṃ digambarasiddhāntaḥ | tat sarvathā dūre pariharaṇīyam asya darśanam | (iti parāṅmukhībhavati )

śāntiḥ — tarhi anantaram eva narakavivarād uttīrṇaḥ ko 'pi nārakī bhaviṣyati! (vilokya vicintya ca) āḥ, jñātam! mahāmohapravartito 'yaṃ digambarasiddhāntaḥ | tat sarvathā dūre pariharaṇīyam asya darśanam | (iti parāṅmukhībhavati )

ch.3, u.24

karuṇā

sahi, muhuttakaṃ ciṭṭha, jāva ido saddhāṃ aṇṇesāmi |sakhi, muhūrtaṃ tiṣṭha | yāvad itaḥ śraddhām anveṣayāmi | (ubhe tathā sthite |)

karuṇā — sahi, muhuttakaṃ ciṭṭha, jāva ido saddhāṃ aṇṇesāmi | (sakhi, muhūrtaṃ tiṣṭha | yāvad itaḥ śraddhām anveṣayāmi |)(ubhe tathā sthite |)

ch.3, u.25

(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo digambarasiddhāntaḥ |)

(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo digambarasiddhāntaḥ |)

ch.3, u.26

digambaraḥ

(p.37)ṇamo aluhantāṇam, aluhantāṇam! ṇavaduvālagharamajjhe appā dīva vva palittae | ese jiṇavalabhāsido palamattho mokkhasukhado dhammo! (iti parikrāmati | ākāśe |) le le sāvaā! suṇāha, suṇāha!namo 'rhadbhyo, 'rhadbhyaḥ! navadvāragṛhamadhye ātmā dīpa iva pradīptaḥ | eṣa jinavarabhāṣitaḥ paramārtho dharmo mokṣasaukhyadaḥ! re re śrāvakāḥ! śṛṇuta, śrṇuta!

kiṃ bhaṇāha, kelisaṃ lisipalicalaṇaṃ ti? taṃ suṇāha!kiṃ bhaṇatha, kīdṛśam ṛṣiparicaraṇam iti? tac chṛṇuta!

(nepathyābhimukham avalokya) saddhe, ido dāva |śraddhe, itas tāvat |

digambaraḥ — ṇamo aluhantāṇam, aluhantāṇam! ṇavaduvālagharamajjhe appā dīva vva palittae | ese jiṇavalabhāsido palamattho mokkhasukhado dhammo! (iti parikrāmati | ākāśe |) le le sāvaā! suṇāha, suṇāha! (namo 'rhadbhyo, 'rhadbhyaḥ! navadvāragṛhamadhye ātmā dīpa iva pradīptaḥ | eṣa jinavarabhāṣitaḥ paramārtho dharmo mokṣasaukhyadaḥ! re re śrāvakāḥ! śṛṇuta, śrṇuta!)

malamaapuggalapiṇḍe saalajalehiṃ vi kelisī suddhī? | appā vimalasahāvo lisipalicalaṇehi jāṇavvo || 3.5 ||
malamayapudgalapiṇḍe sakalajalair api kīdṛśī śuddhiḥ? | ātmā vimalasvabhāva ṛṣiparicaraṇair jñātavyaḥ ||

kiṃ bhaṇāha, kelisaṃ lisipalicalaṇaṃ ti? taṃ suṇāha! (kiṃ bhaṇatha, kīdṛśam ṛṣiparicaraṇam iti? tac chṛṇuta!)

dūle calaṇapaṇāmo, kidasakkālaṃ ca bhoaṇam miṭṭham | issāmalaṃ ṇa kajjaṃ, lisiṇaṃ dālaṃ lamantāṇam || 3.6 ||
dūre caraṇapraṇāmaḥ, kṛtasatkāraṃ ca bhojanaṃ mṛṣṭam, | īrṣyāmalaṃ na kāryam, ṛṣīṇāṃ dārān ramamāṇānām ||

(nepathyābhimukham avalokya) saddhe, ido dāva | (śraddhe, itas tāvat |)

ch.3, u.31

(ubhe sabhayam ālokayataḥ | tataḥ pra≤vśa≥«viśa»ti tadanurūpaveṣā śraddhā)

(ubhe sabhayam ālokayataḥ | tataḥ pra≤vśa≥«viśa»ti tadanurūpaveṣā śraddhā)

ch.3, u.32

śraddhā

kiṃ āṇavei lāaulaṃ?kim ājñāpayati rājakulam? (śāntir mūrcchitā patati)

śraddhā — kiṃ āṇavei lāaulaṃ? (kim ājñāpayati rājakulam?)(śāntir mūrcchitā patati)

ch.3, u.33

digambarasiddhāntaḥ

sāvaāṇaṃ kuḍumbaṃ muhuttaṃ pi mā paliccaa |śrāvakāṇāṃ kuṭumbaṃ muhūrtam api mā parityaja |

digambarasiddhāntaḥ — sāvaāṇaṃ kuḍumbaṃ muhuttaṃ pi mā paliccaa | (śrāvakāṇāṃ kuṭumbaṃ muhūrtam api mā parityaja |)

ch.3, u.34

śraddhā

jaṃ āṇavei lāaülam |yad ājñāpayati rājakulam | (iti niṣkrāntā)

śraddhā — jaṃ āṇavei lāaülam | (yad ājñāpayati rājakulam |)(iti niṣkrāntā)

ch.3, u.35

karuṇā

samassasaü piasahī | ṇahu ṇāmamatteṇa piasahīe bhedavvaṃ | jado sudaṃ mae ahiṃsāe saāsādo jaṃ atthi pāsaṇḍāṇaṃ vi tamassa sudā “saddhe”ti | teṇa esā tāmasī saddhā bhavissadi |samāśvasitu priyasakhī | na khalu nāmamātreṇa priyasakhyā bhetavyam | yataḥ śrutaṃ mayā ahiṃsāyāḥ sakāśād asti pāṣaṇḍānām api tamasaḥ sutā “śraddhe”ti | tenaiṣā tāmasī śraddhā bhaviṣyati |

karuṇā — samassasaü piasahī | ṇahu ṇāmamatteṇa piasahīe bhedavvaṃ | jado sudaṃ mae ahiṃsāe saāsādo jaṃ atthi pāsaṇḍāṇaṃ vi tamassa sudā “saddhe”ti | teṇa esā tāmasī saddhā bhavissadi | (samāśvasitu priyasakhī | na khalu nāmamātreṇa priyasakhyā bhetavyam | yataḥ śrutaṃ mayā ahiṃsāyāḥ sakāśād asti pāṣaṇḍānām api tamasaḥ sutā “śraddhe”ti | tenaiṣā tāmasī śraddhā bhaviṣyati |)

ch.3, u.36

śāntiḥ

(p.38)(samāśvasya |) sakhi, evam evaitat | tathā hi,

tad bhavatu | tāvat saugatālayeṣv apy asāv anviṣyatām | (śāntikaruṇe parikrāmataḥ)

śāntiḥ — (samāśvasya |) sakhi, evam evaitat | tathā hi,

durācārā sadācārāṃ, durdarśā priyadarśanām | ambām anusaraty eṣā durāśā na kathaṃ cana || 3.7 ||

tad bhavatu | tāvat saugatālayeṣv apy asāv anviṣyatām | (śāntikaruṇe parikrāmataḥ)

ch.3, u.39

(tataḥ praviśati pustakahasto bhikṣurūpo buddhāgamaḥ)

(tataḥ praviśati pustakahasto bhikṣurūpo buddhāgamaḥ)

ch.3, u.40

bhikṣuḥ

(vicintya) bho bhoḥ! upāsakāḥ!

(parikramya punaḥ saślāgham |) aho! sādhur ayaṃ saugatadharmo yatra saukhyaṃ mokṣaś ca | tathā hi —

bhikṣuḥ — (vicintya) bho bhoḥ! upāsakāḥ!

sākṣāt kṣaṇakṣayina eva nirātmakāś ca, yatrārpitā bahir iva pratibhānti bhāvāḥ | saivādhunā vigalitākhilavāsanatvād, dhīsantatiḥ sphurati nirviṣayoparāgā || 3.8 ||

(parikramya punaḥ saślāgham |) aho! sādhur ayaṃ saugatadharmo yatra saukhyaṃ mokṣaś ca | tathā hi —

āvāso layanaṃ manoharam, abhiprāyānukūlā vaṇiṅ- nāryo, vāñchitakālam iṣṭam aśanaṃ, śayyā mṛduprastarāḥ | śraddhāpūrvam upāsikāyuvatibhiḥ kḷptāṅgadānotsava- krīḍānandabharair vrajanti vilasajjyotsnāṅkurā rātrayaḥ || 3.9 ||

ch.3, u.44

karuṇā

sahi, ko eso? taruṇataratālatalupallavo lambantakasāapisaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍiamuṇḍaveso ido jevva ahiacchadi |sakhi, ka eṣa? taruṇataratālatarupallavo lambamānakaṣāyapiśaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍitamuṇḍaveṣa ita evābhigacchati

karuṇā — sahi, ko eso? taruṇataratālatalupallavo lambantakasāapisaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍiamuṇḍaveso ido jevva ahiacchadi | (sakhi, ka eṣa? taruṇataratālatarupallavo lambamānakaṣāyapiśaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍitamuṇḍaveṣa ita evābhigacchati)

ch.3, u.45

śāntiḥ

sakhi, buddhāgama eṣaḥ |

śāntiḥ — sakhi, buddhāgama eṣaḥ |

ch.3, u.46

bhikṣuḥ

(ākāśe) bho, bho! upāsakāḥ! bhikṣavaś ca! śrūyatāṃ bhagavataḥ sugatasya vākyāmṛtam! (pustakaṃ vācayati |) paśyāmy ahaṃ divyena cakṣuṣā lokānāṃ sugatiṃ durgatiṃ ca | kṣaṇikāḥ sarve saṃskārāḥ | nāsty ātmā sthāyī | tasmād bhikṣuṣu dārān ākramatsu nerṣitavyam | cittamalaṃ hi tad yad īrṣyānāma | (nepathyābhimukham avalokya |) śraddhe! itas tāvat! (praviśya śraddhā |)

bhikṣuḥ — (ākāśe) bho, bho! upāsakāḥ! bhikṣavaś ca! śrūyatāṃ bhagavataḥ sugatasya vākyāmṛtam! (pustakaṃ vācayati |) paśyāmy ahaṃ divyena cakṣuṣā lokānāṃ sugatiṃ durgatiṃ ca | kṣaṇikāḥ sarve saṃskārāḥ | nāsty ātmā sthāyī | tasmād bhikṣuṣu dārān ākramatsu nerṣitavyam | cittamalaṃ hi tad yad īrṣyānāma | (nepathyābhimukham avalokya |) śraddhe! itas tāvat! (praviśya śraddhā |)

ch.3, u.48

śraddhā

āṇavedu lāaulam |ājñāpayatu rājakulam |

śraddhā — āṇavedu lāaulam | (ājñāpayatu rājakulam |)

ch.3, u.49

bhikṣuḥ

upāsakān bhikṣūṃś ca nirbharam āliṅgya sthīyatām!

bhikṣuḥ — upāsakān bhikṣūṃś ca nirbharam āliṅgya sthīyatām!

ch.3, u.50

śraddhā

jaṃ āṇavedi lāaulam |yad ājñāpayati rājakulam | (iti niṣkrāntā |)

śraddhā — jaṃ āṇavedi lāaulam | (yad ājñāpayati rājakulam |)(iti niṣkrāntā |)

ch.3, u.51

śāntiḥ

sakhi, iyam api tāmasī śraddhā |

śāntiḥ — sakhi, iyam api tāmasī śraddhā |

ch.3, u.52

karuṇā

evvaṃ edaṃ |evaṃ etat |

karuṇā — evvaṃ edaṃ | (evaṃ etat |)

ch.3, u.53

kṣapaṇakaḥ

(bhikṣum ālokyoccaiḥ śabdam) alele! bhikkhua! ido dāva | kiṃ pi pucchissam |arere! bhikṣuka! itas tāvat | kim api pṛcchāmi |

kṣapaṇakaḥ — (bhikṣum ālokyoccaiḥ śabdam) alele! bhikkhua! ido dāva | kiṃ pi pucchissam | (arere! bhikṣuka! itas tāvat | kim api pṛcchāmi |)

ch.3, u.54

bhikṣuḥ

(sakrodham) āḥ! pāpa piśācākṛte! kim evaṃ pralapasi?

bhikṣuḥ — (sakrodham) āḥ! pāpa piśācākṛte! kim evaṃ pralapasi?

ch.3, u.55

kṣapaṇakaḥ

(p.40)ale, muñca koham | sacchagadaṃ pucchāmi |are, muñca krodham | śāstragataṃ pṛcchāmi |

kṣapaṇakaḥ — ale, muñca koham | sacchagadaṃ pucchāmi | (are, muñca krodham | śāstragataṃ pṛcchāmi |)

ch.3, u.56

bhikṣuḥ

are, kṣapaṇaka, śāstrakathām api vetsi! bhavatu | pratīmas tāvat | (upasṛtya |) kiṃ pṛcchasi?

bhikṣuḥ — are, kṣapaṇaka, śāstrakathām api vetsi! bhavatu | pratīmas tāvat | (upasṛtya |) kiṃ pṛcchasi?

ch.3, u.57

kṣapaṇakaḥ

bhaṇa, dāva kkhaṇaviṇāsiṇā tue kassa kide vadaṃ dhālīadi?bhaṇa, tāvat kṣaṇavināśinā tvayā kasya kṛte vrataṃ dhāryate?

kṣapaṇakaḥ — bhaṇa, dāva kkhaṇaviṇāsiṇā tue kassa kide vadaṃ dhālīadi? (bhaṇa, tāvat kṣaṇavināśinā tvayā kasya kṛte vrataṃ dhāryate?)

ch.3, u.58

bhikṣuḥ

are, śrūyatām! asmatsaṃtatipatitaḥ kaścid, vijñānalakṣaṇaḥ, samucchinnavāsano, mokṣyate |

bhikṣuḥ — are, śrūyatām! asmatsaṃtatipatitaḥ kaścid, vijñānalakṣaṇaḥ, samucchinnavāsano, mokṣyate |

ch.3, u.59

kṣapaṇakaḥ

ale! muccalajja! kassiṃ vi maṇṇantale ko vi mukko bhavissadi? tado de saṃpadaṃ ṇaṭṭhassa kīrisaṃ uvaālaṃ kalissadi? aṇṇaṃ vi pucchāmi — keṇa de īriso dhammo saṃdiṭṭho?are! muktalajja! kasminn api manvantare ko 'pi mukto bhaviṣyati? tatas te sāṃprataṃ naṣṭasya kīdṛśam upakāraṃ kariṣyati? anyad api pṛcchāmi | kena te īdṛśo dharma sandiṣṭaḥ?

kṣapaṇakaḥ — ale! muccalajja! kassiṃ vi maṇṇantale ko vi mukko bhavissadi? tado de saṃpadaṃ ṇaṭṭhassa kīrisaṃ uvaālaṃ kalissadi? aṇṇaṃ vi pucchāmi — keṇa de īriso dhammo saṃdiṭṭho? (are! muktalajja! kasminn api manvantare ko 'pi mukto bhaviṣyati? tatas te sāṃprataṃ naṣṭasya kīdṛśam upakāraṃ kariṣyati? anyad api pṛcchāmi | kena te īdṛśo dharma sandiṣṭaḥ?)

ch.3, u.60

bhikṣuḥ

nūnaṃ, sarvajñena bhagavatā buddhenokto 'yam eva dharmaḥ |

bhikṣuḥ — nūnaṃ, sarvajñena bhagavatā buddhenokto 'yam eva dharmaḥ |

ch.3, u.61

kṣapaṇakaḥ

ale! savvaṇṇo buddho tti kadhaṃ tue ṇādam?are! sarvajño buddha iti kathaṃ tvayā jñātam?

kṣapaṇakaḥ — ale! savvaṇṇo buddho tti kadhaṃ tue ṇādam? (are! sarvajño buddha iti kathaṃ tvayā jñātam?)

ch.3, u.62

bhikṣuḥ

nanu re, tadāgamair eva prasiddho buddhaḥ sarvajña iti |

bhikṣuḥ — nanu re, tadāgamair eva prasiddho buddhaḥ sarvajña iti |

ch.3, u.63

kṣapaṇakaḥ

ale! ujjiabuddhae! jaï tassa bhāsideṇa savvaṇṇattaṃ paḍivajjesi, tā ahaṃ vi savvaṃ jāṇāmi | tumaṃ pi pidupidāmahehiṃ sattapulisehiṃ me dāso tti!are! ujjhitabuddhika! yadi tasya bhāṣitena sarvajñatvaṃ pratipadyase, tasmād aham api sarvaṃ jānāmi | tvam api pitṛpitāmahaiḥ saptapuruṣair me dāsa iti!

kṣapaṇakaḥ — ale! ujjiabuddhae! jaï tassa bhāsideṇa savvaṇṇattaṃ paḍivajjesi, tā ahaṃ vi savvaṃ jāṇāmi | tumaṃ pi pidupidāmahehiṃ sattapulisehiṃ me dāso tti! (are! ujjhitabuddhika! yadi tasya bhāṣitena sarvajñatvaṃ pratipadyase, tasmād aham api sarvaṃ jānāmi | tvam api pitṛpitāmahaiḥ saptapuruṣair me dāsa iti!)

ch.3, u.64

bhikṣuḥ

(sakrodham) āḥ pāpa! piśāca malapaṅkadhara! kiṃ tāvad ahaṃ dāsaḥ?

bhikṣuḥ — (sakrodham) āḥ pāpa! piśāca malapaṅkadhara! kiṃ tāvad ahaṃ dāsaḥ?

ch.3, u.65

kṣapaṇakaḥ

(p.41)ale! vihāladāsībhuaṅga! duṭṭhapalivvajia, diṭṭhaṃdo mae daṃsido | tā piaṃ de vissaddhaṃ bhaṇāmi — buddhāṇusāsaṇaṃ palihalia alihantāṇusāsaṇaṃ jevva aṇusalidu bhavam | diambalamadaṃ ācaledu, bhavam!are! vihāradāsībhujaṅga! duṣṭaparivrājaka, dṛṣṭānto mayā darśitaḥ | tasmāt priyaṃ te visrabdhaṃ bhaṇāmi — buddhānuśāsanaṃ parihṛtyārhatānuśāsanam evānusaratu bhavān | digambaramatam eva ācaratu, bhavān!

kṣapaṇakaḥ — ale! vihāladāsībhuaṅga! duṭṭhapalivvajia, diṭṭhaṃdo mae daṃsido | tā piaṃ de vissaddhaṃ bhaṇāmi — buddhāṇusāsaṇaṃ palihalia alihantāṇusāsaṇaṃ jevva aṇusalidu bhavam | diambalamadaṃ ācaledu, bhavam! (are! vihāradāsībhujaṅga! duṣṭaparivrājaka, dṛṣṭānto mayā darśitaḥ | tasmāt priyaṃ te visrabdhaṃ bhaṇāmi — buddhānuśāsanaṃ parihṛtyārhatānuśāsanam evānusaratu bhavān | digambaramatam eva ācaratu, bhavān!)

ch.3, u.66

bhikṣuḥ

āḥ pāpa! svayaṃ naṣṭaḥ, parān api nāśayitum icchasi |

api ca, arhato 'pi dharmavedanaṃ kaḥ śraddadhāti?

bhikṣuḥ — āḥ pāpa! svayaṃ naṣṭaḥ, parān api nāśayitum icchasi |

svārājyaṃ prājyam utsṛjya loke nindyām aninditaḥ | abhivāñchati ko nāma bhavān iva piśācatām? || 3.10 ||

api ca, arhato 'pi dharmavedanaṃ kaḥ śraddadhāti?

ch.3, u.69

kṣapaṇakaḥ

gahaṇakkhattacālacandasullopalāadukkhalapalamalahassāṇaṃ ādesasaṃvādadaṃsaṇeṇa ṇilūvidaṃ savvaṇṇattaṇaṃ bhaavado alihantassa |grahanakṣatracāracandrasūryoparāgaduṣkaraparamarahasyānam ādeśasaṃvādadarśanena nirūpitaṃ sarvajñatvaṃ bhagavato 'rhataḥ

kṣapaṇakaḥ — gahaṇakkhattacālacandasullopalāadukkhalapalamalahassāṇaṃ ādesasaṃvādadaṃsaṇeṇa ṇilūvidaṃ savvaṇṇattaṇaṃ bhaavado alihantassa | (grahanakṣatracāracandrasūryoparāgaduṣkaraparamarahasyānam ādeśasaṃvādadarśanena nirūpitaṃ sarvajñatvaṃ bhagavato 'rhataḥ)

ch.3, u.70

bhikṣuḥ

are! anādipravṛttena jyotiṣātīndriyajñānena pratāritena bhavatedam atikaṣṭaṃ vratam āśritam | tathā hi —

tasmāl lokadvayaviruddhād ārhatamatād varaṃ sugatamatam eva, sākṣāt sukhāvaham atiramaṇīyam paśyāmaḥ |

bhikṣuḥ — are! anādipravṛttena jyotiṣātīndriyajñānena pratāritena bhavatedam atikaṣṭaṃ vratam āśritam | tathā hi —

jñātuṃ vapuḥparimitaḥ kṣamate trilokīṃ jīvaḥ kathaṃ kathaya saṃgatim antareṇa? | śaknoti kumbhanihitaḥ suśikho 'pi dīpo bhāvān prakāśayitum apy udare gṛhasya? || 3.11 ||

tasmāl lokadvayaviruddhād ārhatamatād varaṃ sugatamatam eva, sākṣāt sukhāvaham atiramaṇīyam paśyāmaḥ |

ch.3, u.73

śāntiḥ

(p.42)sakhi, anyato gacchāvaḥ |

śāntiḥ — sakhi, anyato gacchāvaḥ |

ch.3, u.74

karuṇā

evaṃ bhodu |evaṃ bhavatu | (iti parikrāmataḥ)

karuṇā — evaṃ bhodu | (evaṃ bhavatu |)(iti parikrāmataḥ)

ch.3, u.75

śāntiḥ

(puro vilokya) eṣa purastāt somasiddhāntaḥ | bhavatu, atrāpi tāvad anusarāvaḥ |

śāntiḥ — (puro vilokya) eṣa purastāt somasiddhāntaḥ | bhavatu, atrāpi tāvad anusarāvaḥ |

ch.3, u.76

(tataḥ praviśati kāpālikarūpadhārī somasiddhāntaḥ)

(tataḥ praviśati kāpālikarūpadhārī somasiddhāntaḥ)

ch.3, u.77

somasiddhāntaḥ

(parikramya |)

somasiddhāntaḥ — (parikramya |)

narāsthimālākṛtacārubhūṣaṇaḥ śmaśānavāsī nṛkapālabhojanaḥ | paśyāmi yogāñjanaśuddhacakṣuṣā jagan mitho bhinnam abhinnam īśvarāt || 3.12 ||

ch.3, u.79

kṣapaṇakaḥ

ale! ko eso kāvālaṃ vadaṃ dhāledi puliso | tā eṇaṃ pucchissam | (upasṛtya |) alele, kāvālia! ṇalatthimuṇḍadhāi!, kīliso tuha sokkho kīliso tuha mokkho?are! ka eṣa kāpālaṃ vrataṃ dhārayati puruṣaḥ | tad enaṃ pṛcchāmi | are, kāpālika! narāsthimuṇḍadhārin! kīdṛśaṃ tava saukhyaṃ? kīdṛśas tava mokṣaḥ?

kṣapaṇakaḥ — ale! ko eso kāvālaṃ vadaṃ dhāledi puliso | tā eṇaṃ pucchissam | (upasṛtya |) alele, kāvālia! ṇalatthimuṇḍadhāi!, kīliso tuha sokkho kīliso tuha mokkho? (are! ka eṣa kāpālaṃ vrataṃ dhārayati puruṣaḥ | tad enaṃ pṛcchāmi | are, kāpālika! narāsthimuṇḍadhārin! kīdṛśaṃ tava saukhyaṃ? kīdṛśas tava mokṣaḥ?)

ch.3, u.80

kāpālīkāḥ

are, kṣapaṇaka! dharmaṃ tāvad asmākam avadhāraya!

kāpālīkāḥ — are, kṣapaṇaka! dharmaṃ tāvad asmākam avadhāraya!

mastiṣkāntravasābhidhāritamahāmāṃsāhutīr juhvatāṃ! vahnau brahmakapālakalpitasurāpānena naḥ pāraṇā | sadyaḥkṛttakaṭhorakaṇṭhavigalatkīlāladhārojjvalair arcyo naḥ puruṣopahārabalibhir devo mahābhairavaḥ || 3.13 ||

ch.3, u.82

bhikṣuḥ

(karṇau pidhāya |) buddha! buddha! aho dāruṇā dharmacaryā!

bhikṣuḥ — (karṇau pidhāya |) buddha! buddha! aho dāruṇā dharmacaryā!

ch.3, u.83

kṣapaṇakaḥ

alihanta! alihanta! aho gholaṃ pāvaṃ! kāvālieṇa keṇa vi vippaladdho eva eso tti takkemi!arhan! arhan! aho ghoraṃ pāpaṃ! kāpālikena kenāpi vipralabdha evaiṣa tarkayāmi!

kṣapaṇakaḥ — alihanta! alihanta! aho gholaṃ pāvaṃ! kāvālieṇa keṇa vi vippaladdho eva eso tti takkemi! (arhan! arhan! aho ghoraṃ pāpaṃ! kāpālikena kenāpi vipralabdha evaiṣa tarkayāmi!)

ch.3, u.84

kāpālīkāḥ

(sakrodham) āḥ pāpa pākhaṇḍāpaśada! muṇḍitamuṇḍa! caṇḍālaveśa! keśaluñcaka! are! vipralambhakaḥ kila caturdaśabhuvanotpattisthitipralayapravartako vedāntasiddhāntaprasiddhavibhavo bhagavān bhavānīpatiḥ? darśayāmas tarhi dharmasyāsya mahimānam?

kāpālīkāḥ — (sakrodham) āḥ pāpa pākhaṇḍāpaśada! muṇḍitamuṇḍa! caṇḍālaveśa! keśaluñcaka! are! vipralambhakaḥ kila caturdaśabhuvanotpattisthitipralayapravartako vedāntasiddhāntaprasiddhavibhavo bhagavān bhavānīpatiḥ? darśayāmas tarhi dharmasyāsya mahimānam?

hariharasurajyeṣṭhaśreṣṭhān surān aham āhare | viyati vahatāṃ nakṣatrāṇāṃ ruṇadhmi gatīr api | sanaganagarīm ambhaḥpūrṇāṃ vidhāya mahīm imāṃ, kalaya sakalaṃ bhūyas toyaṃ kṣaṇena pibāmi tat || 3.14 ||

ch.3, u.86

kṣapaṇakaḥ

ale, kāvālia! ṇaṃ ado jevva bhaṇāmi — keṇa vi endajālieṇā māāṃ daṃsia vippaladdho tti!are, kāpālika! nanv ata eva bhaṇāmi — kenāpy aindrajālikena māyāṃ darśayitvā vipralabdha iti!

kṣapaṇakaḥ — ale, kāvālia! ṇaṃ ado jevva bhaṇāmi — keṇa vi endajālieṇā māāṃ daṃsia vippaladdho tti! (are, kāpālika! nanv ata eva bhaṇāmi — kenāpy aindrajālikena māyāṃ darśayitvā vipralabdha iti!)

ch.3, u.87

kāpālīkāḥ

āḥ pāpa! punar api parameśvaram aindrajālikam ity ākṣipasi? tan na marṣanīyam asya daurātmyam! (khaḍgam ākṛṣya) tad aham asya...

(iti khaḍgam udyacchati |)

kāpālīkāḥ — āḥ pāpa! punar api parameśvaram aindrajālikam ity ākṣipasi? tan na marṣanīyam asya daurātmyam! (khaḍgam ākṛṣya) tad aham asya...

etatkarālakaravālanikṛttakaṇṭha- nāloccaladbahulaphenilabudbudaughaiḥ | sārdhaṃ ḍamaḍḍamaruḍāṃkṛtihūtabhūta- vargeṇa bhargagṛhiṇīṃ rudhirair dhinomi || 3.15 ||

(iti khaḍgam udyacchati |)

ch.3, u.90

kṣapaṇakaḥ

(sabhayam) mahābhāa! ahiṃsā palamo dhammo! hiṃsā palamo adhammo!mahābhāga! ahiṃsā paramo dharmo! hiṃsā paramo 'dharmaḥ! (iti bhikṣor aṅkaṃ praviśati |)

kṣapaṇakaḥ — (sabhayam) mahābhāa! ahiṃsā palamo dhammo! hiṃsā palamo adhammo! (mahābhāga! ahiṃsā paramo dharmo! hiṃsā paramo 'dharmaḥ!)(iti bhikṣor aṅkaṃ praviśati |)

ch.3, u.91

bhikṣuḥ

(kāpālikaṃ vārayan) bho, bho, mahābhāga! kautukaprayuktavākkalahenāyuktam etasmiṃs tapasvini prahartum |

bhikṣuḥ — (kāpālikaṃ vārayan) bho, bho, mahābhāga! kautukaprayuktavākkalahenāyuktam etasmiṃs tapasvini prahartum |

ch.3, u.92

kāpālīkāḥ

(khaḍgam pratisaṃharati)

kāpālīkāḥ — (khaḍgam pratisaṃharati)

ch.3, u.93

kṣapaṇakaḥ

(samāśvasya) mahābhāo jaï saṃhalidagholalosāveso saṃvutto tado ahaṃ kiṃ vi pucchiduṃ icchemi |mahābhāgo, yadi saṃhṛtaghoraroṣāveśaḥ saṃvṛttaḥ, tato 'haṃ kim api praṣṭum icchāmi |

kṣapaṇakaḥ — (samāśvasya) mahābhāo jaï saṃhalidagholalosāveso saṃvutto tado ahaṃ kiṃ vi pucchiduṃ icchemi | (mahābhāgo, yadi saṃhṛtaghoraroṣāveśaḥ saṃvṛttaḥ, tato 'haṃ kim api praṣṭum icchāmi |)

ch.3, u.94

kāpālīkāḥ

pṛccha, pṛccha |

kāpālīkāḥ — pṛccha, pṛccha |

ch.3, u.95

kṣapaṇakaḥ

sudo tumhāṇaṃ palamo dhammo | adha keliso sokkhamokkho tti?śruto yuṣmākaṃ paramo dharmaḥ | attha kīdṛśo mokṣa iti?

kṣapaṇakaḥ — sudo tumhāṇaṃ palamo dhammo | adha keliso sokkhamokkho tti? (śruto yuṣmākaṃ paramo dharmaḥ | attha kīdṛśo mokṣa iti?)

ch.3, u.96

kāpālīkāḥ

śṛṇu!

kāpālīkāḥ — śṛṇu!

dṛṣṭaṃ kvāpi sukhaṃ vinā na viṣayair. ānandabodhojjhitā jīvasya sthitir eva muktir upalāvasthā kathaṃ prārthyate? | pārvatyāḥ pratirūpayā dayitayā sānandam āliṅgito muktaḥ krīḍati candracūḍavapur. ity ūce mṛḍānīpatiḥ || 3.16 ||

ch.3, u.98

bhikṣuḥ

mahābhāga, aśraddheyam etad avītarāgasya muktir iti |

bhikṣuḥ — mahābhāga, aśraddheyam etad avītarāgasya muktir iti |

ch.3, u.99

kṣapaṇakaḥ

ale, kāvālia! jaï ṇa lussasi tado bhaṇāmi | salīlī salāgī mukko a tti viluddham |are, kāpālika! yadi na ruṣyasi tato bhaṇāmi | śarīrī muktaś ceti viruddham |

kṣapaṇakaḥ — ale, kāvālia! jaï ṇa lussasi tado bhaṇāmi | salīlī salāgī mukko a tti viluddham | (are, kāpālika! yadi na ruṣyasi tato bhaṇāmi | śarīrī muktaś ceti viruddham |)

ch.3, u.100

kāpālīkāḥ

(svagatam) aye! aśraddhākṣiptam anayor antaḥkaraṇam | bhavatv | evaṃ tāvat | (prakāśam) śraddhe! itas tāvat!

kāpālīkāḥ — (svagatam) aye! aśraddhākṣiptam anayor antaḥkaraṇam | bhavatv | evaṃ tāvat | (prakāśam) śraddhe! itas tāvat!

ch.3, u.101

(tataḥ praviśati kāpālinīrūpadhāriṇī śraddhā)

(tataḥ praviśati kāpālinīrūpadhāriṇī śraddhā)

ch.3, u.102

karuṇā

sahi, pekkha! rajasas sudā saddhā | sā esā —sakhi, paśya! rajasaḥ sutā śraddhā | saiṣā —

karuṇā — sahi, pekkha! rajasas sudā saddhā | sā esā — (sakhi, paśya! rajasaḥ sutā śraddhā | saiṣā —)

viphullaṇīluppalalolaloaṇā, ṇaratthimālākidacālubhūsaṇā | ṇiambapīṇatthaṇabhālamanthalā, vihādi puṇṇendumuhī vilāsiṇī || 3.17 ||
viphullanīlotpalalolalocanā,narāsthimālākṛtacārubhūṣaṇā, | nitambapīnastanabhāramantharā,vibhāti pūrṇendumukhī vilāsinī ||

ch.3, u.104

śraddhā

(parikramya |) esa mhi! āṇavedu sāmī |eṣāsmi! ājñāpayatu svāmī |

śraddhā — (parikramya |) esa mhi! āṇavedu sāmī | (eṣāsmi! ājñāpayatu svāmī |)

ch.3, u.105

kāpālīkāḥ

priye, enaṃ durabhimāninaṃ bhikṣuṃ tāvad gṛhāṇa! (śraddhā bhikṣum āliṅgati)

kāpālīkāḥ — priye, enaṃ durabhimāninaṃ bhikṣuṃ tāvad gṛhāṇa! (śraddhā bhikṣum āliṅgati)

ch.3, u.107

bhikṣuḥ

(sānandaṃ pariṣvajya, romāñcam abhinīya, janāntikam |) aho! sukhasparśā kāpālinī | tathā hi —

aho! puṇyaṃ kāpālikacaritam! aho! ślāghyaḥ somasiddhāntaḥ! āścaryo 'yaṃ dharmaḥ! bho, mahābhāga! sarvathā buddhānuśāsanam asmābhir utsṛṣṭam praviṣṭāḥ smaḥ pārameśvaraṃ siddhāntam! tad ācāryas tvaṃ śiṣyo 'ham | praveśaya māṃ pārameśvarīṃ dīkṣām!

bhikṣuḥ — (sānandaṃ pariṣvajya, romāñcam abhinīya, janāntikam |) aho! sukhasparśā kāpālinī | tathā hi —

raṇḍāḥ pīnapayodharāḥ kati mayā caṇḍānurāgād bhuja- dvandvāpīḍitapīvarastanabharaṃ no gāḍham āliṅgitāḥ? | buddhebhyaḥ śataśaḥ śape mayi punaḥ kutrāpi kāpālinī- pīnottuṅgakucāvagūhanabhavaḥ prāptaḥ pramododayaḥ! || 3.18 ||

aho! puṇyaṃ kāpālikacaritam! aho! ślāghyaḥ somasiddhāntaḥ! āścaryo 'yaṃ dharmaḥ! bho, mahābhāga! sarvathā buddhānuśāsanam asmābhir utsṛṣṭam praviṣṭāḥ smaḥ pārameśvaraṃ siddhāntam! tad ācāryas tvaṃ śiṣyo 'ham | praveśaya māṃ pārameśvarīṃ dīkṣām!

ch.3, u.110

kṣapaṇakaḥ

ale, bhikkhua! kāvāliṇīphalasaṇeṇa dūsido tumam | tā dūlaṃ apasala!are, bhikṣo! kāpālinīsparśanena dūṣitas tvam | tasmād dūram apasara!

kṣapaṇakaḥ — ale, bhikkhua! kāvāliṇīphalasaṇeṇa dūsido tumam | tā dūlaṃ apasala! (are, bhikṣo! kāpālinīsparśanena dūṣitas tvam | tasmād dūram apasara!)

ch.3, u.111

bhikṣuḥ

āḥ pāpa! vañcito 'si re kāpālinyāḥ parirambhamahotsavena!

bhikṣuḥ — āḥ pāpa! vañcito 'si re kāpālinyāḥ parirambhamahotsavena!

ch.3, u.112

kāpālīkāḥ

priye, kṣapaṇakaṃ gṛhāṇa | (kāpāliṇī kṣapaṇakam āliṅgati)

kāpālīkāḥ — priye, kṣapaṇakaṃ gṛhāṇa | (kāpāliṇī kṣapaṇakam āliṅgati)

ch.3, u.114

kṣapaṇakaḥ

(saromāñcam) aho arihanta! aho arihanta! kāvālinīe phalasasuhaṃ! aï, sundali! dedu! dedu! dāva puṇo aṅkapāliṃ! (svagatam) are, mahanto khu indiaviālo saṃvutto! tā kiṃ ettha juttaṃ? bhodu | picchiāe ḍhakissam |aho arhanta! aho arhanta! kāpālinyāḥ sparśasukham | aye, sundari! dadātu! dadātu! tāvat punar aṅkapālim! are, mahān khalv indriyavikāra saṃvṛtttaḥ! tasmād kim atra yuktam? bhavatu | picchikayā sthagayiṣye | (tathā kṛtvā)

aho, kāvāliaṃ jevva ekkaṃ daṃsaṇaṃ sokkhamokkhasāhaṇaṃ | bho, ācālia! ahaṃ tuha dāso saṃvutto | maṃ pi mahābhailavāṇusāsaṇe dikkhedu!aho, kāpālikaṃ darśanam evaikaṃ saukhyamokṣasādhanam | bho, ācārya! ahaṃ tava dāsaḥ saṃvṛttaḥ | mām api mahābhairavānuśāsane dīkṣayata!

kṣapaṇakaḥ — (saromāñcam) aho arihanta! aho arihanta! kāvālinīe phalasasuhaṃ! aï, sundali! dedu! dedu! dāva puṇo aṅkapāliṃ! (svagatam) are, mahanto khu indiaviālo saṃvutto! tā kiṃ ettha juttaṃ? bhodu | picchiāe ḍhakissam | (aho arhanta! aho arhanta! kāpālinyāḥ sparśasukham | aye, sundari! dadātu! dadātu! tāvat punar aṅkapālim! are, mahān khalv indriyavikāra saṃvṛtttaḥ! tasmād kim atra yuktam? bhavatu | picchikayā sthagayiṣye |)(tathā kṛtvā)

ayi! pīṇaghaṇatthaṇasohiṇi! palitatthakulaṅgaviloalloaṇe! | jaï lamasi kāvāliṇi, tā kiṃ kalissadi sāvakī? || 3.19 ||
ayi pīnaghanastanaśobhini! paritrastakuraṅgavilolalocane! | yadi ramase kāpālini, tat kiṃ kariṣyati śrāvakī? ||

aho, kāvāliaṃ jevva ekkaṃ daṃsaṇaṃ sokkhamokkhasāhaṇaṃ | bho, ācālia! ahaṃ tuha dāso saṃvutto | maṃ pi mahābhailavāṇusāsaṇe dikkhedu! (aho, kāpālikaṃ darśanam evaikaṃ saukhyamokṣasādhanam | bho, ācārya! ahaṃ tava dāsaḥ saṃvṛttaḥ | mām api mahābhairavānuśāsane dīkṣayata!)

ch.3, u.117

kāpālīkāḥ

upaviśyatām | (ubhau tathā kurutaḥ |)

kāpālīkāḥ — upaviśyatām | (ubhau tathā kurutaḥ |)

ch.3, u.118

(kāpālīko bhājanaṃ samādāya dhyānaṃ nāṭayati)

(kāpālīko bhājanaṃ samādāya dhyānaṃ nāṭayati)

ch.3, u.119

śraddhā

bhaavaṃ, palipūliaṃ sulāe bhāaṇam |bhagavan, paripūritaṃ surayā bhājanam |

śraddhā — bhaavaṃ, palipūliaṃ sulāe bhāaṇam | (bhagavan, paripūritaṃ surayā bhājanam |)

ch.3, u.120

kāpālīkāḥ

(pītvā śeṣaṃ bhikṣukṣapaṇakayor arpayati |)

kāpālīkāḥ — (pītvā śeṣaṃ bhikṣukṣapaṇakayor arpayati |)

idaṃ pavitram amṛtam pīyatāṃ, bhavabheṣajam | paśupāśasamucchedakāraṇaṃ, bhairavoditam || 3.20 ||

ch.3, u.122

(ubhau vimṛśataḥ |)

(ubhau vimṛśataḥ |)

ch.3, u.123

kṣapaṇakaḥ

amhāṇaṃ alihantāṇusāsaṇe sulāpāṇaṃ ṇatthi |asmākam ārhatānuśāsane surāpānaṃ nāsti |

kṣapaṇakaḥ — amhāṇaṃ alihantāṇusāsaṇe sulāpāṇaṃ ṇatthi | (asmākam ārhatānuśāsane surāpānaṃ nāsti |)

ch.3, u.124

bhikṣuḥ

kathaṃ kāpālikocchiṣṭāṃ surāṃ pāsyāmi?

bhikṣuḥ — kathaṃ kāpālikocchiṣṭāṃ surāṃ pāsyāmi?

ch.3, u.125

kāpālīkāḥ

(kiñcid vimṛṣya |) kiṃ vimṛśasi, śraddhe? paśutvam anayor nādyāpy apanīyate | tenāsmadvadanasaṃsargaduṣṭāṃ pavitrāṃ surām etau manyete | tad, bhavatī, svavaktrāsavapūtāṃ kṛtvānayor upanayatu | yatas tairthikā api vadanti “strīmukhaṃ tu sadā śuci” iti |

kāpālīkāḥ — (kiñcid vimṛṣya |) kiṃ vimṛśasi, śraddhe? paśutvam anayor nādyāpy apanīyate | tenāsmadvadanasaṃsargaduṣṭāṃ pavitrāṃ surām etau manyete | tad, bhavatī, svavaktrāsavapūtāṃ kṛtvānayor upanayatu | yatas tairthikā api vadanti “strīmukhaṃ tu sadā śuci” iti |

ch.3, u.126

śraddhā

(p.48)jaṃ bhaavaṃ āṇavedi!yad bhagavān ājñāpayati! (iti pānapātraṃ gṛhītvā, pītaśeṣam upanayati |)

śraddhā — jaṃ bhaavaṃ āṇavedi! (yad bhagavān ājñāpayati!)(iti pānapātraṃ gṛhītvā, pītaśeṣam upanayati |)

ch.3, u.127

bhikṣuḥ

mahān prasādaḥ! (iti caṣakaṃ gṛhītvā pibati |) aho! surāyāḥ saundaryam!

bhikṣuḥ — mahān prasādaḥ! (iti caṣakaṃ gṛhītvā pibati |) aho! surāyāḥ saundaryam!

nipītā veśyābhiḥ saha na kativārān suvadanā- mukhocchiṣṭāsmābhiḥ sarasamadirāmodamadhurā? | kapālinyā vaktrāsavasurabhim etāṃ tu madirām alabdhvā jānīmaḥ spṛhayati sudhāyai suragaṇaḥ || 3.21 ||

ch.3, u.129

kṣapaṇakaḥ

ale, bhikkhua! mā savvaṃ piba! kāvāliṇīvaaṇocchiṭṭhaṃ maïlaṃ maha vi dhālaedu!are bhikṣo! mā sarvaṃ piba! kāpālinīvadanocchiṣṭāṃ madirāṃ mamāpi dhārayatu!

kṣapaṇakaḥ — ale, bhikkhua! mā savvaṃ piba! kāvāliṇīvaaṇocchiṭṭhaṃ maïlaṃ maha vi dhālaedu! (are bhikṣo! mā sarvaṃ piba! kāpālinīvadanocchiṣṭāṃ madirāṃ mamāpi dhārayatu!)

ch.3, u.130

(bhikṣuḥ kṣapaṇakāya caṣakam upanayati |)

(bhikṣuḥ kṣapaṇakāya caṣakam upanayati |)

ch.3, u.131

kṣapaṇakaḥ

(pītvā |) aho, sulāe mahulattaṇam! aho, sādo! aho, gandho! aho, sulahittaṇam! cilaṃ khu alihantāṇusāsaṇe piḍido vañcido mhi ediseṇa sulālaseṇa! ale bhikkua, gholanti me aṅgāiṃ | tā uvaviśamha |aho, surāyā madhuratvam! aho, svādaḥ! aho, gandhaḥ! aho, surabhitvam! ciraṃ khalv ārhatānuśāsane patito vañcito 'smi īdṛśena surārasena! are bhikṣuka, ghūrṇanti me 'ṅgāni | tasmād upaviśāvaḥ |

kṣapaṇakaḥ — (pītvā |) aho, sulāe mahulattaṇam! aho, sādo! aho, gandho! aho, sulahittaṇam! cilaṃ khu alihantāṇusāsaṇe piḍido vañcido mhi ediseṇa sulālaseṇa! ale bhikkua, gholanti me aṅgāiṃ | tā uvaviśamha | (aho, surāyā madhuratvam! aho, svādaḥ! aho, gandhaḥ! aho, surabhitvam! ciraṃ khalv ārhatānuśāsane patito vañcito 'smi īdṛśena surārasena! are bhikṣuka, ghūrṇanti me 'ṅgāni | tasmād upaviśāvaḥ |)

ch.3, u.132

bhikṣuḥ

evaṃ kurvaḥ | (tathā kurutaḥ |)

bhikṣuḥ — evaṃ kurvaḥ | (tathā kurutaḥ |)

ch.3, u.133

kāpālīkāḥ

priye, amūlyakrītaṃ dāsadvayaṃ labdham | tan nṛtyāvas tāvat! (ubhau nṛtyataḥ |)

kāpālīkāḥ — priye, amūlyakrītaṃ dāsadvayaṃ labdham | tan nṛtyāvas tāvat! (ubhau nṛtyataḥ |)

ch.3, u.134

kṣapaṇakaḥ

(p.49)ale bhikkua | eso kāvālio — ahavo ācālio — kāvālinīe saddhaṃ sohaṇaṃ ṇaccedi | tā edāe saddhaṃ amhe vi ṇaccāmha!are bhikṣuka | eṣa kāpāliko — 'thavācāryaḥ — kāpālinyā sārdhaṃ śobhanaṃ nṛtyati | tasmād etābhyāṃ sahāvām api nṛtyāvaḥ!

kṣapaṇakaḥ — ale bhikkua | eso kāvālio — ahavo ācālio — kāvālinīe saddhaṃ sohaṇaṃ ṇaccedi | tā edāe saddhaṃ amhe vi ṇaccāmha! (are bhikṣuka | eṣa kāpāliko — 'thavācāryaḥ — kāpālinyā sārdhaṃ śobhanaṃ nṛtyati | tasmād etābhyāṃ sahāvām api nṛtyāvaḥ!)

ch.3, u.135

bhikṣuḥ

ācārya, mahāścaryam etad darśanaṃ! yatrākleśam abhimatārthasiddhayaḥ saṃpadyante! (madaskhalitaṃ nṛtyataḥ |)

bhikṣuḥ — ācārya, mahāścaryam etad darśanaṃ! yatrākleśam abhimatārthasiddhayaḥ saṃpadyante! (madaskhalitaṃ nṛtyataḥ |)

ch.3, u.136

kṣapaṇakaḥ

“ayi pīṇaghaṇatthaṇa...”ayi pīnaghanastana... (ity ādi gāyati)

kṣapaṇakaḥ — “ayi pīṇaghaṇatthaṇa...” (ayi pīnaghanastana...)(ity ādi gāyati)

ch.3, u.137

kāpālīkāḥ

kiyad etad āścaryaṃ paśya!

kāpālīkāḥ — kiyad etad āścaryaṃ paśya!

yatrānujjhitavāñchitārthaviṣayāsaṅge 'pi sidhyanty amūḥ pratyāsannamahodayapraṇayinām aṣṭau mahāsiddhayaḥ | vaśyākarṣavimohanapramathanaprakṣobhaṇoccāṭana- prāyāḥ prākṛtasiddhayas tu viduṣāṃ yogāntarāyāḥ param || 3.22 ||

ch.3, u.139

kṣapaṇakaḥ

ale kāpālia, (vimṛśya) ahava ācālia, ācālialāa, kulācālia |are kāpālika, athavā ācārya, ācāryarāja, kulācārya |

kṣapaṇakaḥ — ale kāpālia, (vimṛśya) ahava ācālia, ācālialāa, kulācālia | (are kāpālika, athavā ācārya, ācāryarāja, kulācārya |)

ch.3, u.140

bhikṣuḥ

(vihasya) ayam anabhyāsātiśayapītayā madirayā dūram unmattīkṛtas tapasvī! tat kriyatām asya madāpanayanam!

bhikṣuḥ — (vihasya) ayam anabhyāsātiśayapītayā madirayā dūram unmattīkṛtas tapasvī! tat kriyatām asya madāpanayanam!

ch.3, u.141

kāpālīkāḥ

evaṃ bhavatu | (iti svamukhocchiṣṭaṃ tāmbūlaṃ kṣapaṇakāya dadāti)

kāpālīkāḥ — evaṃ bhavatu | (iti svamukhocchiṣṭaṃ tāmbūlaṃ kṣapaṇakāya dadāti)

ch.3, u.142

kṣapaṇakaḥ

(saṃjñāṃ labdhvā kṣaṇaṃ svasthībhūya |) ācāliaṃ evva edaṃ pucchissam | jādisī tuha sulāe āhalaṇattī kiṃ tādisī itthiāpulisesu vi atthi?ācāryam ev' aitat pṛcchāmi | yādṛśī tava surāyā āharaṇaśaktiḥ kiṃ tādṛśī strīpuruṣeṣv apy asti?

kṣapaṇakaḥ — (saṃjñāṃ labdhvā kṣaṇaṃ svasthībhūya |) ācāliaṃ evva edaṃ pucchissam | jādisī tuha sulāe āhalaṇattī kiṃ tādisī itthiāpulisesu vi atthi? (ācāryam ev' aitat pṛcchāmi | yādṛśī tava surāyā āharaṇaśaktiḥ kiṃ tādṛśī strīpuruṣeṣv apy asti?)

ch.3, u.143

kāpālīkāḥ

(p.50)kiṃ viśeṣeṇa pṛcchyate? paśya —

kāpālīkāḥ — kiṃ viśeṣeṇa pṛcchyate? paśya —

vidyādharīṃ vātha surāṅganāṃ vā, nāgāṅganāṃ vāpy atha yakṣakanyām | yad yan mameṣṭaṃ bhuvanatraye 'pi vidyābalāt tat tad upāharāmi || 3.23 ||

ch.3, u.145

kṣapaṇakaḥ

bho, edaṃ mae gaṇideṇa ṇṇādaṃ — jaṃ savve amhe mahālāamahāmohassa kiṃkale tti |bho, etan mayā gaṇitena jñātam — yat sarve vayaṃ mahārājamahāmohasya kiṃkarā iti |

kṣapaṇakaḥ — bho, edaṃ mae gaṇideṇa ṇṇādaṃ — jaṃ savve amhe mahālāamahāmohassa kiṃkale tti | (bho, etan mayā gaṇitena jñātam — yat sarve vayaṃ mahārājamahāmohasya kiṃkarā iti |)

ch.3, u.146

ubhau

yathājñātam āyuṣmatā, evam etat |

ubhau — yathājñātam āyuṣmatā, evam etat |

ch.3, u.147

kṣapaṇakaḥ

tā lāakajjaṃ mantīyadu |tasmād rājakāryaṃ mantrayatām

kṣapaṇakaḥ — tā lāakajjaṃ mantīyadu | (tasmād rājakāryaṃ mantrayatām)

ch.3, u.148

kāpālīkāḥ

kiṃ tat?

kāpālīkāḥ — kiṃ tat?

ch.3, u.149

kṣapaṇakaḥ

sattassa sudā saddhā mahālāassa aṇṇāe āhalaṇīe tti |sattvasya sutā śraddhā mahārājasyājñayāharaṇiyeti |

kṣapaṇakaḥ — sattassa sudā saddhā mahālāassa aṇṇāe āhalaṇīe tti | (sattvasya sutā śraddhā mahārājasyājñayāharaṇiyeti |)

ch.3, u.150

kāpālīkāḥ

kathaya kvāsau dāsyāḥ putrī? eṣa tām aciram eva vidyābalād upāharāmi |

kāpālīkāḥ — kathaya kvāsau dāsyāḥ putrī? eṣa tām aciram eva vidyābalād upāharāmi |

ch.3, u.151

(kṣapaṇakaḥ khaṇḍinīm ādāya gaṇayati)

(kṣapaṇakaḥ khaṇḍinīm ādāya gaṇayati)

ch.3, u.152

śāntiḥ

sakhi, ambām uddviśyaiva hatāśānām ālāpaḥ; tad avadhānena tāvad ākarṇayāvaḥ |

śāntiḥ — sakhi, ambām uddviśyaiva hatāśānām ālāpaḥ; tad avadhānena tāvad ākarṇayāvaḥ |

ch.3, u.153

karuṇā

(p.51)sahi, evvaṃ karemha |sakhi, evaṃ kurvaḥ | (ubhe tathā kurutaḥ |)

karuṇā — sahi, evvaṃ karemha | (sakhi, evaṃ kurvaḥ |)(ubhe tathā kurutaḥ |)

ch.3, u.154

kṣapaṇakaḥ

(gāthāṃ gaṇayitvā |)

kṣapaṇakaḥ — (gāthāṃ gaṇayitvā |)

ṇatthi jale, ṇatthi vaṇe, ṇatthi gilibilesu, ṇatthi pāāle | sā viṇṇubhattisahidā ṇivasadi hiae mahappāṇam || 3.24 ||
nāsti jale, nāsti vane, nāsti giribileṣu, nāsti pātāle, | sā viṣṇubhaktisahitā nivasati hṛdaye mahātmanām ||

ch.3, u.156

karuṇā

(sānandam) sahi, diṭṭhiā vaḍḍhasi | sudaṃ viṇṇubhattīe devīe pāsavaṭṭiṇī saddhe tti |sakhi, diṣṭyā vardhase | śrutaṃ viṣṇubhaktyā devyāḥ pārśvavartinī śraddheti |

karuṇā — (sānandam) sahi, diṭṭhiā vaḍḍhasi | sudaṃ viṇṇubhattīe devīe pāsavaṭṭiṇī saddhe tti | (sakhi, diṣṭyā vardhase | śrutaṃ viṣṇubhaktyā devyāḥ pārśvavartinī śraddheti |)

ch.3, u.157

(śāntir harṣaṃ nāṭayati |)

(śāntir harṣaṃ nāṭayati |)

ch.3, u.158

bhikṣuḥ

atha dharmasya kāmād apakrāntasya kutra pravṛttiḥ?

bhikṣuḥ — atha dharmasya kāmād apakrāntasya kutra pravṛttiḥ?

ch.3, u.159

kṣapaṇakaḥ

(punar gaṇayitvā)

kṣapaṇakaḥ — (punar gaṇayitvā)

ṇatthi jale, ṇatthi vaṇe, ṇatthi gilibilesu, ṇatthi pāāle | sā viṇṇubhattisahido vattaï hiae mahappāṇam || 3.25 ||
nāsti jale, nāsti vane, nāsti giribileṣu, nāsti pātāle, | sa viṣṇubhaktisahito vartate hṛdaye mahātmanām ||

ch.3, u.161

kāpālīkāḥ

(saviṣādam) aho mahat kaṣṭam āpatitaṃ mahārājasya! tathā hi —

tathāpi tāvad asuvyayenāpi svāminaḥ prayojanam anuṣṭheyam | tan mahābhairavīṃ vidyāṃ dharmaśraddhayor āharaṇāya prasthāpayāmaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)

kāpālīkāḥ — (saviṣādam) aho mahat kaṣṭam āpatitaṃ mahārājasya! tathā hi —

mūlaṃ devī siddhaye viṣṇubhaktis, tāṃ ca śraddhānuvratā sattvakanyā | kāmān muktas tatra dharmo 'py abhūc cet, siddhaṃ manye tad vivekasya sādhyam || 3.26 ||

tathāpi tāvad asuvyayenāpi svāminaḥ prayojanam anuṣṭheyam | tan mahābhairavīṃ vidyāṃ dharmaśraddhayor āharaṇāya prasthāpayāmaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)

ch.3, u.164

śāntiḥ

āvām apy evaṃ hatāśānāṃ vyavasāyaṃ devyai viṣṇubhaktyai nivedayāvaḥ |

śāntiḥ — āvām apy evaṃ hatāśānāṃ vyavasāyaṃ devyai viṣṇubhaktyai nivedayāvaḥ |

ch.3, u.165

(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye pāṣaṇḍaviḍambhano nāma tṛtīyo 'ṅkaḥ |

(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye pāṣaṇḍaviḍambhano nāma tṛtīyo 'ṅkaḥ |

§ 4

ch.4, u.1

(p.53) (tataḥ praviśati maitrī |)

(tataḥ praviśati maitrī |)

ch.4, u.2

maitrī

sudaṃ mae mudiāsaāsādo jaṃ mahābhairavīkaḍḍhaṇasambhamādo bhaavadīe viṇṇubhattīe parittādā piasahī saddheti | tā ukkaṇṭhieṇa hiaeṇa piasahīṃ pekkhissam |śrutaṃ mayā muditāsakāśād yan mahābhairavīkarṣaṇasaṃbhramato bhagavatyā viṣṇubhaktyā paritrātā priyasakhī śraddheti | tasmād utkaṇṭhitena hṛdayena priyasakhīṃ prekṣiṣye | (parikrāmati)

maitrī — sudaṃ mae mudiāsaāsādo jaṃ mahābhairavīkaḍḍhaṇasambhamādo bhaavadīe viṇṇubhattīe parittādā piasahī saddheti | tā ukkaṇṭhieṇa hiaeṇa piasahīṃ pekkhissam | (śrutaṃ mayā muditāsakāśād yan mahābhairavīkarṣaṇasaṃbhramato bhagavatyā viṣṇubhaktyā paritrātā priyasakhī śraddheti | tasmād utkaṇṭhitena hṛdayena priyasakhīṃ prekṣiṣye |)(parikrāmati)

ch.4, u.3

(tataḥ praviśati śraddhā |)

(tataḥ praviśati śraddhā |)

ch.4, u.4

śraddhā

(sabhayotkampam)

śraddhā — (sabhayotkampam)

ghorāṃ, nārakapālakuṇḍalavatīṃ, vidyucchaṭā dṛṣṭibhir muñcantīṃ, vikarālamūrtim analajvālāpiśaṅgaiḥ kacaiḥ | daṃṣṭrācandrakalāṅkurāntaravalajjihvāṃ mahābhairavīṃ paśyantyā iva, me manaḥ kadalikevādyāpy aho vepate || 4.1 ||

ch.4, u.6

maitrī

(svagatam) ae! esā me piasahī bhaasambhāntahiaā, kalidakampataralehiṃ aṅgehiṃ kiṃ vi mantaantī | saṃmuhāadaṃ vi maṃ ṇa lakkhedi! ālavissaṃ dāva | (prakāśam) piasahi, saddhe! kīsa tumaṃ uttāviahiaā maṃ vi ṇa āloesi?aye! eṣā me priyasakhī bhayasambhrāntahṛdayākalitakampataralair aṅgaiḥ kiṃ api mantrayantī saṃmukhāgatām api māṃ na lakṣayatī! ālapiṣye tāvat | priyasakhi, śraddhe! kasmāt tvam uttāpitahṛdayā mām api nālokayasi?

maitrī — (svagatam) ae! esā me piasahī bhaasambhāntahiaā, kalidakampataralehiṃ aṅgehiṃ kiṃ vi mantaantī | saṃmuhāadaṃ vi maṃ ṇa lakkhedi! ālavissaṃ dāva | (prakāśam) piasahi, saddhe! kīsa tumaṃ uttāviahiaā maṃ vi ṇa āloesi? (aye! eṣā me priyasakhī bhayasambhrāntahṛdayākalitakampataralair aṅgaiḥ kiṃ api mantrayantī saṃmukhāgatām api māṃ na lakṣayatī! ālapiṣye tāvat | priyasakhi, śraddhe! kasmāt tvam uttāpitahṛdayā mām api nālokayasi?)

ch.4, u.7

śraddhā

(vilokya socchvāsam) aye! me priyasakhī maitrī!

tad ehi pariṣvajasva mām!

śraddhā — (vilokya socchvāsam) aye! me priyasakhī maitrī!

kālarātrikarālāsyadantāntargatayā mayā | dṛṣṭāsi sakhi saiva tvaṃ punar atraiva janmani || 4.2 ||

tad ehi pariṣvajasva mām!

ch.4, u.10

maitrī

(tathā kṛtvā) sahi, taha viṇṇubhattiṇibbhatthidappabhāvāe mahābhairavīe kaḍḍhaṇasambhamādo ajja vi vevandi de aṅgāi |sakhi, tathā viṣṇubhaktinirbhartsitaprabhāvayā mahābhairavyāḥ karṣaṇasambhramato 'dyāpi vepante te 'ṅgāni |

maitrī — (tathā kṛtvā) sahi, taha viṇṇubhattiṇibbhatthidappabhāvāe mahābhairavīe kaḍḍhaṇasambhamādo ajja vi vevandi de aṅgāi | (sakhi, tathā viṣṇubhaktinirbhartsitaprabhāvayā mahābhairavyāḥ karṣaṇasambhramato 'dyāpi vepante te 'ṅgāni |)

ch.4, u.11

(śraddhā “ghorām” ityādi paṭhati |)

(śraddhā “ghorām” ityādi paṭhati |)

ch.4, u.12

maitrī

(satrāsam) aho! hadāsā gholadaṃsaṇā! adha tāe āadāe kiṃ kidaṃ?aho! hatāśā ghoradarśanā! atha tayāgatayā kiṃ kṛtam?

maitrī — (satrāsam) aho! hadāsā gholadaṃsaṇā! adha tāe āadāe kiṃ kidaṃ? (aho! hatāśā ghoradarśanā! atha tayāgatayā kiṃ kṛtam?)

ch.4, u.13

śraddhā

śṛṇu —

śyenāvapātam avapatya padadvaye mām ādāya dharmam apareṇa kareṇa ghorā | vegena sā gaganam utpatitā nakhāgra- koṭisphuratpiśitapiṇḍayugeva gṛdhrī || 4.3 ||

ch.4, u.15

maitrī

haddhī! haddhī!hā dhik! hā dhik! (iti mūrcchati)

maitrī — haddhī! haddhī! (hā dhik! hā dhik!)(iti mūrcchati)

ch.4, u.16

śraddhā

sakhi, samāśvasihi, samāśvasihi!

śraddhā — sakhi, samāśvasihi, samāśvasihi!

ch.4, u.17

maitrī

(āśvasya) tado tado?tatas tataḥ?

maitrī — (āśvasya) tado tado? (tatas tataḥ?)

ch.4, u.18

śraddhā

(p.55)tataḥ param asmadīyārtanādasañjātadayayā devyā viṣṇubhaktyā —

śraddhā — tataḥ param asmadīyārtanādasañjātadayayā devyā viṣṇubhaktyā —

bhrūbhaṅgabhīmaparipāṭaladṛṣṭipātam, udgāḍhakopakuṭilaṃ ca tathā vyaloki | sā vajrapātahataśailaśileva bhūmau, vyābhugnajarjaratarāsthi yathā papāta || 4.4 ||

ch.4, u.20

maitrī

diṭṭhiā miī via saddūlamuhādo pabbhaṭṭā saddhā kkhemeṇa saṃjīviā piasahī! tado tado?diṣtyā mṛgīva śārdūlamukhāt prabhraṣṭā śraddhā kṣemeṇa sañjīvitā priyasakhī | tatas tataḥ?

maitrī — diṭṭhiā miī via saddūlamuhādo pabbhaṭṭā saddhā kkhemeṇa saṃjīviā piasahī! tado tado? (diṣtyā mṛgīva śārdūlamukhāt prabhraṣṭā śraddhā kṣemeṇa sañjīvitā priyasakhī | tatas tataḥ?)

ch.4, u.21

śraddhā

tato devyā samupajātābhiniveśayā kathitam, “evaṃ asya durātmano mahāmohahatakasya mām avajñāya pravartamānasya samūlam unmūlanaṃ kariṣyamī!”ti | ādiṣṭā cāhaṃ devyā yathā, “gaccha, śraddhe, brūhi vivekam kāmakrodhādīnāṃ nirjayāyodyogaḥ kriyatām | tato vairāgyaṃ prādurbhaviṣyati | ahaṃ ca yathāsamayaṃ prāṇāyāmādyanuṣṭhānena yuṣmatsainyam anugrahīṣyāmi | ṛtaṃbharādayaś ca devyaḥ śāntyādikauśalenopaniṣaddevyā saṃgatasya bhavataḥ prabodhodayam anuvidhāsyantī”ti | tad aham idānīṃ vivekaniketaṃ prati prasthitā | tvaṃ punaḥ kim ācarantī divasān ativāhayasi?

śraddhā — tato devyā samupajātābhiniveśayā kathitam, “evaṃ asya durātmano mahāmohahatakasya mām avajñāya pravartamānasya samūlam unmūlanaṃ kariṣyamī!”ti | ādiṣṭā cāhaṃ devyā yathā, “gaccha, śraddhe, brūhi vivekam kāmakrodhādīnāṃ nirjayāyodyogaḥ kriyatām | tato vairāgyaṃ prādurbhaviṣyati | ahaṃ ca yathāsamayaṃ prāṇāyāmādyanuṣṭhānena yuṣmatsainyam anugrahīṣyāmi | ṛtaṃbharādayaś ca devyaḥ śāntyādikauśalenopaniṣaddevyā saṃgatasya bhavataḥ prabodhodayam anuvidhāsyantī”ti | tad aham idānīṃ vivekaniketaṃ prati prasthitā | tvaṃ punaḥ kim ācarantī divasān ativāhayasi?

ch.4, u.22

maitrī

amhe vi catasso baïṇīo viṇṇubhattīe āṇāe viveasiddhikālaṇaṃ mahappāṇam hiae vaṭṭamha |vayam api catasro bhaginyo viṣṇubhakter ājñayā vivekasiddhikāraṇaṃ mahātmanāṃ hṛdaye vartāmahe | (saṃskṛtam āśritya |) te hi —

evaṃ catasro 'pi bhaginyo vayaṃ tadabhyudayakāraṇenaiva vāsarān nayāmaḥ | kutredānīṃ priyasakhī mahārājam avalokayiṣyati?

maitrī — amhe vi catasso baïṇīo viṇṇubhattīe āṇāe viveasiddhikālaṇaṃ mahappāṇam hiae vaṭṭamha | (vayam api catasro bhaginyo viṣṇubhakter ājñayā vivekasiddhikāraṇaṃ mahātmanāṃ hṛdaye vartāmahe |)(saṃskṛtam āśritya |) te hi —

dhyāyanti māṃ sukhini, duḥkhini cānukampāṃ, puṇyakriyeṣu muditāṃ, kumatāv upekṣām | evaṃ prasādam upayāti hi rāgalobha- dveṣādidoṣakaluṣo 'py ayam antarātmā || 4.5 ||

evaṃ catasro 'pi bhaginyo vayaṃ tadabhyudayakāraṇenaiva vāsarān nayāmaḥ | kutredānīṃ priyasakhī mahārājam avalokayiṣyati?

ch.4, u.25

śraddhā

devyaivedam uktam — “asti rāḍhābhidhāno janapadaḥ | tatra bhāgīrathīparisarālaṃkārabhūte cakratīrthe, mīmāṃsānugatayā matyā kathañcid dhāryamāṇaprāṇo, vyākulenāntarātmanā, viveka upaniṣaddevyāḥ saṃgamārthaṃ tapasyatī”ti |

śraddhā — devyaivedam uktam — “asti rāḍhābhidhāno janapadaḥ | tatra bhāgīrathīparisarālaṃkārabhūte cakratīrthe, mīmāṃsānugatayā matyā kathañcid dhāryamāṇaprāṇo, vyākulenāntarātmanā, viveka upaniṣaddevyāḥ saṃgamārthaṃ tapasyatī”ti |

ch.4, u.26

maitrī

tā gacchaü, piasahī! ahaṃ vi taṇṇioaṃ aṇuciṭṭhāmi |tasmād gacchatu, priyasakhī! aham api tanniyogam anutiṣṭhāmi |

maitrī — tā gacchaü, piasahī! ahaṃ vi taṇṇioaṃ aṇuciṭṭhāmi | (tasmād gacchatu, priyasakhī! aham api tanniyogam anutiṣṭhāmi |)

ch.4, u.27

śraddhā

evaṃ bhavatu |

śraddhā — evaṃ bhavatu |

ch.4, u.28

(iti niṣkrānte |) viṣkambhakaḥ

(iti niṣkrānte |) viṣkambhakaḥ

ch.4, u.30

(p.57) (tataḥ praviśati rājā pratīhārī ca |)

(tataḥ praviśati rājā pratīhārī ca |)

ch.4, u.31

rājā

āḥ! pāpa mahāmohahataka! sarvathā hatas tvayāyaṃ mahājanaḥ | tathā hi —

athavā saṃsāracakravāhakasya mahāmohasyābodho mūlam | tasya ca tattvāvabodhād eva nivṛttiḥ | yataḥ —

iti tattvavido vyāharanti | tathā ca devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭam “udyogaḥ kriyatām kāmādivijaye | tad aham api bhavadarthe gṛhītapakṣaive”ti | tatra kāmas tāvat vastuvicāreṇ
(p.58)aiva jīyate | tad bhavatu | tam eva tāvat tannirvijayāyādiśāmi | vetravati! āhūyatāṃ vastuvicāraḥ!

rājā — āḥ! pāpa mahāmohahataka! sarvathā hatas tvayāyaṃ mahājanaḥ | tathā hi —

śānte 'nantamahimni nirmalacidānande taraṅgāvalī- nirmukte 'mṛtasāgarāmbhasi manāṅ magno 'pi nācāmati | niḥsāre mṛgatṛṣṇikārṇavajale śrānto 'pi mūḍhaḥ piba- ty ācāmaty avagāhate 'bhiramate majjaty athonmajjati || 4.6 ||

athavā saṃsāracakravāhakasya mahāmohasyābodho mūlam | tasya ca tattvāvabodhād eva nivṛttiḥ | yataḥ —

amuṣya saṃsārataror abodhamūlasya nonmūlavināśanāya | viśveśvarārādhanabījajātāt tattvāvabodhād aparo 'bhyupāyaḥ || 4.7 ||
“prāyaḥ sukṛtinām arthe devā yānti sahāyatām | apanthānaṃ tu gacchantaṃ sodaro 'pi vimuñcati” || 4.8 ||

iti tattvavido vyāharanti | tathā ca devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭam “udyogaḥ kriyatām kāmādivijaye | tad aham api bhavadarthe gṛhītapakṣaive”ti | tatra kāmas tāvat vastuvicāreṇaiva jīyate | tad bhavatu | tam eva tāvat tannirvijayāyādiśāmi | vetravati! āhūyatāṃ vastuvicāraḥ!

ch.4, u.37

pratīhārī

jaṃ devo āṇavedi |jaṃ devo āṇavedi | (iti niṣkramya vastuvicāreṇa saha praviśati |)

pratīhārī — jaṃ devo āṇavedi | (jaṃ devo āṇavedi |)(iti niṣkramya vastuvicāreṇa saha praviśati |)

ch.4, u.38

vastuvicāraḥ

aho! nirvicārasaundaryābhimānavardhiṣṇunā kāmahatakena vañcitaṃ jagat | athavā durātmanā mahāmohenaiva! tathā hi —

api ca yathāvastu vicārayatām amandamatīnām api piśitapiṇḍāvanaddhāsthipañjaramayī svabhāvadurgandhabībhatsaveṣā nārīti nāsti vimatiḥ | tatra vispaṣṭa eva tāvad itaraguṇādhyāsaḥ | tathā hi —

(ākāśe) āḥ! pāpa kāmacaṇḍāla! kim evam anālambanam evāvirbhavatā bhavatā vyākulīkriyate mahājanaḥ? tathā hy ayam evaṃ manyate —

are mūḍha!

vastuvicāraḥ — aho! nirvicārasaundaryābhimānavardhiṣṇunā kāmahatakena vañcitaṃ jagat | athavā durātmanā mahāmohenaiva! tathā hi —

kāntety, utpalalocaneti, vipulaśroṇībharety, unnamat- pīnottuṅgapayodhareti, sumukhāmbhojeti, subhrūr iti | dṛṣṭvā mādyati modate 'bhiramate prastauti vidvān api pratyakṣāśuciputrikāṃ striyam. aho mohasya duśceṣṭitam! || 4.9 ||

api ca yathāvastu vicārayatām amandamatīnām api piśitapiṇḍāvanaddhāsthipañjaramayī svabhāvadurgandhabībhatsaveṣā nārīti nāsti vimatiḥ | tatra vispaṣṭa eva tāvad itaraguṇādhyāsaḥ | tathā hi —

muktāhāralatā raṇanmaṇimayā haimās tulākoṭayo rāgaḥ kuṅkumasaṃbhavaḥ surabhayaḥ pauṣpā vicitrāḥ srajaḥ | vāsaś citradukūlam alpamatibhir nāryām aho kalpitam bāhyāntaḥ paripaśyatāṃ tu nirayaṃ nārīti nāmnā kṛtaṃ || 4.10 ||

(ākāśe) āḥ! pāpa kāmacaṇḍāla! kim evam anālambanam evāvirbhavatā bhavatā vyākulīkriyate mahājanaḥ? tathā hy ayam evaṃ manyate —

“bālā mām iyam icchatīnduvadanā sānandam udvīkṣate nīlendīvaralocanā mama parīrambhaṃ bhṛśaṃ vāñchati |”

are mūḍha!

kā tvām icchati? kā ca paśyati? paśo! māṃsāsthibhir nirmitā nārī veda na kiṃcid atra, sa punaḥ paśyaty amūrtaḥ pumān || 4.11 ||

ch.4, u.46

pratīhārī

ido ido edu, mahābhāo! (ity ubhau parikrāmataḥ |) eso mahārāo ciṭṭhadi | tā uvasappadu bhavam |ita ita etu, mahābhāgaḥ! eṣa mahārājas tiṣṭhati | tad upasarpatu bhavān |

pratīhārī — ido ido edu, mahābhāo! (ity ubhau parikrāmataḥ |) eso mahārāo ciṭṭhadi | tā uvasappadu bhavam | (ita ita etu, mahābhāgaḥ! eṣa mahārājas tiṣṭhati | tad upasarpatu bhavān |)

ch.4, u.47

vastuvicāraḥ

(upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣa vastuvicāraḥ praṇamati |

vastuvicāraḥ — (upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣa vastuvicāraḥ praṇamati |

ch.4, u.48

rājā

ihopaviśyatām |

rājā — ihopaviśyatām |

ch.4, u.49

vastuvicāraḥ

(upaviśya) deva, eṣa te kiṅkaraḥ saṃprāptaḥ | tad ājñayānugṛhyatām!

vastuvicāraḥ — (upaviśya) deva, eṣa te kiṅkaraḥ saṃprāptaḥ | tad ājñayānugṛhyatām!

ch.4, u.50

rājā

mahāmohena sahāsmākaṃ saṃpravṛttaḥ saṅgrāmaḥ | tad atra kāmas tasya prathamo vīraḥ | tasya ca prativīratayāsmābhir bhavān eva nirūpitaḥ |

rājā — mahāmohena sahāsmākaṃ saṃpravṛttaḥ saṅgrāmaḥ | tad atra kāmas tasya prathamo vīraḥ | tasya ca prativīratayāsmābhir bhavān eva nirūpitaḥ |

ch.4, u.51

vastuvicāraḥ

dhanyo 'smi, yena svāmināham evaṃ saṃbhāvitaḥ |

vastuvicāraḥ — dhanyo 'smi, yena svāmināham evaṃ saṃbhāvitaḥ |

ch.4, u.52

rājā

(p.60)atha kayā śastravidyayā bhavān kāmaṃ jeṣyati?

rājā — atha kayā śastravidyayā bhavān kāmaṃ jeṣyati?

ch.4, u.53

vastuvicāraḥ

āḥ! pañcaśaraḥ kusumadhanvā jetavya ity atrāpi śastragrahaṇāpekṣā | paśya —

vastuvicāraḥ — āḥ! pañcaśaraḥ kusumadhanvā jetavya ity atrāpi śastragrahaṇāpekṣā | paśya —

dṛḍhataram apidhāya dvāram ārāt kathañcit smaraṇaviparivṛttau darśane yoṣitām vā | pariṇativirasatvaṃ dehabībhatsatāṃ vā pratipadam anucintyonmūlayiṣyāmi kāmam || 4.12 ||

ch.4, u.55

rājā

sādhu, sādhu |

rājā — sādhu, sādhu |

ch.4, u.56

vastuvicāraḥ

nārīti nāma prathamam astraṃ kāmasya | tena tasyāṃ jitāyāṃ, tatsahāyāḥ sarva eva viphalārambhā bhaṅgam āsādayiṣyanti | tathā hi —

tad alam ativilambena | ādiśatu svāmī |

api ca —

vipulapulināḥ kallolinyo nirantaranirjharī- masṛṇitaśilāḥ śailāḥ sāndradrumā vanarājayaḥ | yadi śamagiro vaiyāsikyo budhaiś ca samāgamaḥ — kva piśitavasāmayyo nāryas? tadā kva ca manmathaḥ? || 4.13 ||

vastuvicāraḥ — nārīti nāma prathamam astraṃ kāmasya | tena tasyāṃ jitāyāṃ, tatsahāyāḥ sarva eva viphalārambhā bhaṅgam āsādayiṣyanti | tathā hi —

candraś candanam indudhāmadhavalā rātryo dvirephāvalī- jhaṅkāronmukharā vilāsavipinopāntā vasantodayaḥ | mandradhvānaghanodayāś ca divasā mandāḥ kadambānilāḥ — śṛṅgārapramukhāś ca kāmasuhṛdo nāryāṃ jitāyāṃ jitāḥ || 4.14 ||

tad alam ativilambena | ādiśatu svāmī |

so 'haṃ prakīrṇaiḥ parito vicāraiḥ śarair ivonmathya balaṃ pareṣām | sainyaṃ kurūṇām iva sindhurājaṃ gāṇḍīvadhanveva nihanmi kāmam || 4.15 ||

ch.4, u.62

rājā

tat sajjībhavatu, bhavāñ, śatruvijayāya!

rājā — tat sajjībhavatu, bhavāñ, śatruvijayāya!

ch.4, u.63

vastuvicāraḥ

yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

vastuvicāraḥ — yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

ch.4, u.64

rājā

vetravati! krodhasya vijayāya kṣamāhūyatām!

rājā — vetravati! krodhasya vijayāya kṣamāhūyatām!

ch.4, u.65

pratīhārī

jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (iti niṣkramya kṣamayā saha praviśati)

pratīhārī — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(iti niṣkramya kṣamayā saha praviśati)

ch.4, u.66

kṣamā —

(saślāgham ātmānaṃ nirvarṇya) aho! aham...

kṣamā —

krodhāndhakāravikaṭabhrukuṭītaraṅga- bhīmasya sāndhyakiraṇāruṇaghoradṛṣṭeḥ | niṣkampanirmalagabhīrapayodhidhīrā dhīrāḥ parasya parivādagiraḥ kṣamante || 4.16 ||

(saślāgham ātmānaṃ nirvarṇya) aho! aham...

klamo na vācāṃ, śiraso na śūlaṃ, na cittatāpo, na tanor vimardaḥ | na cāpi hiṃsādir anarthayogaḥ, ślāghyā paraṃ krodhajaye 'ham ekā || 4.17 ||

ch.4, u.69

(ity ubhe parikrāmataḥ |)

(ity ubhe parikrāmataḥ |)

ch.4, u.70

pratīhārī

eso devo | uvasappatu, piasahī |eṣa devaḥ | upasarpatu priyasakhī |

pratīhārī — eso devo | uvasappatu, piasahī | (eṣa devaḥ | upasarpatu priyasakhī |)

ch.4, u.71

kṣamā

(upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣā devasya dāsī kṣamā sāṣṭāṅgaṃ praṇamati |

kṣamā — (upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣā devasya dāsī kṣamā sāṣṭāṅgaṃ praṇamati |

ch.4, u.72

rājā

kṣame, atropaviśyatām |

rājā — kṣame, atropaviśyatām |

ch.4, u.73

kṣamā

(upaviśya) ājñāpayatu devaḥ | kim artham āhūto dāsajanaḥ?

kṣamā — (upaviśya) ājñāpayatu devaḥ | kim artham āhūto dāsajanaḥ?

ch.4, u.74

rājā

kṣame, asmin saṅgrāme durātmā krodhas tvayā jetavyaḥ |

rājā — kṣame, asmin saṅgrāme durātmā krodhas tvayā jetavyaḥ |

ch.4, u.75

kṣamā

devasyānugrahān mahāmoham api jetuṃ paryāptāsmi; kiṃ punaḥ krodhaṃ tanucaramātram? tad aham acirād eva ...

kṣamā — devasyānugrahān mahāmoham api jetuṃ paryāptāsmi; kiṃ punaḥ krodhaṃ tanucaramātram? tad aham acirād eva ...

taṃ pāpakāriṇam akāraṇabādhitāraṃ svādhyāyadevapitṛyajñatapaḥkriyāṇām | krodhaṃ sphuliṅgam iva dṛṣṭibhir udvamantaṃ — kātyāyanīva mahiṣaṃ vinivārya hanmi || 4.18 ||

ch.4, u.77

rājā

kṣame, śṛṇumas tāvat krodhavijayopāyam |

rājā — kṣame, śṛṇumas tāvat krodhavijayopāyam |

ch.4, u.78

kṣamā

deva, vijñāpayāmi |

kṣamā — deva, vijñāpayāmi |

“kruddhe — smeramukhāvadhīraṇam, athāviṣṭe — prasādakramo, vyākrośe — kuśaloktir, ātmaduritocchedotsavastāḍane | dhig! jantor ajitātmano 'sya mahatī daivād upetā vipad durvāre”ti dayārasārdramanasaḥ, krodhasya kutrodayaḥ? || 4.19 ||

ch.4, u.80

rājā

sādhu, sādhu |

rājā — sādhu, sādhu |

ch.4, u.81

kṣamā

deva, krodhasya vijayād eva tad anuyāyino 'pi hiṃsāpāruṣyamānamātsaryādayo vijitā eva bhaviṣyanti |

kṣamā — deva, krodhasya vijayād eva tad anuyāyino 'pi hiṃsāpāruṣyamānamātsaryādayo vijitā eva bhaviṣyanti |

ch.4, u.82

rājā

tat pratiṣṭhatāṃ bhavatī vijayāya |

rājā — tat pratiṣṭhatāṃ bhavatī vijayāya |

ch.4, u.83

kṣamā

yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntā |)

kṣamā — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntā |)

ch.4, u.84

rājā

(pratīhārīṃ prati) vetravati! āhūyatāṃ lobhasya jetā santoṣaḥ!

rājā — (pratīhārīṃ prati) vetravati! āhūyatāṃ lobhasya jetā santoṣaḥ!

ch.4, u.85

pratīhārī

(p.64)jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (iti niṣkramya santoṣeṇa saha praviśati) santoṣaḥ (vicintya sānukrośam)

(ākāśe) are mūrkha! durucchedaḥ khalv ayaṃ bhavato vyāmohaḥ | tathā hi —

idaṃ ca te lobhāndhasya ceṣṭitaṃ cetasi camatkāram ātanoti! yataḥ —

pratīhārī — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(iti niṣkramya santoṣeṇa saha praviśati) santoṣaḥ (vicintya sānukrośam)

phalaṃ svecchālabhyaṃ prativanam akhedaṃ kṣitiruhāṃ | payaḥ sthāne sthāne śiśiramadhuraṃ puṇyasaritām | mṛdusparśā śayyā sulalitalatāpallavamayī | sahante santāpaṃ tad api dhanināṃ dvāri kṛpaṇāḥ || 4.20 ||

(ākāśe) are mūrkha! durucchedaḥ khalv ayaṃ bhavato vyāmohaḥ | tathā hi —

samārambhā bhagnāḥ kati kati na vārāṃs tava paśoḥ, pipāsos tucche 'smin draviṇamṛgatṛṣṇārṇavajale? | tathāpi pratyāśā viramati na te? nāpi śatadhā vidīrṇaṃ yacceto niyatam aśanigrāvaghaṭitam? || 4.21 ||

idaṃ ca te lobhāndhasya ceṣṭitaṃ cetasi camatkāram ātanoti! yataḥ —

“lapsye, labdham idaṃ ca, labhyam adhikaṃ; tanmūlalabhyaṃ tato labhyaṃ cāparam |” ity anāratam aho labhyaṃ dhanaṃ dhyāyasi | naitad vetsi — punar bhavantam acirād āśāpiśācī balāt sarvagrāsam iyaṃ grasiṣyati, mahālobhāndhakārāvṛtam || 4.22 ||

api ca —

dhanaṃ tāval labdhaṃ katham api tathāpy asya niyato, vyayo vā nāśo vā tava sati viyogo 'sty ubhayathā | anutpādaḥ śreyān kim u kathaya pathyo 'tha vilayo? vināśo labdhasya vyathayatitarāṃ; na tv anudayaḥ || 4.23 ||

ch.4, u.94

kiñca —

mṛtyur nṛtyati mūrdhni, śaśvad uragī ghorā jarārūpiṇī tvām eṣā grasate, parigrahamayair gṛdhrair jagad grasyate | dhūtvā bodhajalair abodhabahulaṃ tallobhajanyaṃ rajaḥ, santoṣāmṛtasāgarāmbhasi punar magnaḥ sukhaṃ jīvati || 4.24 ||

ch.4, u.96

pratīhārī

eso sāmi | tā uvasappatu, mahābhāo!eṣa svāmī | tad upasarpatu, mahābhāgaḥ!

pratīhārī — eso sāmi | tā uvasappatu, mahābhāo! (eṣa svāmī | tad upasarpatu, mahābhāgaḥ!)

ch.4, u.97

santoṣaḥ

(tathā kṛtvā |) jayatu, jayatu, svāmī! eṣa santoṣaḥ praṇamati!

santoṣaḥ — (tathā kṛtvā |) jayatu, jayatu, svāmī! eṣa santoṣaḥ praṇamati!

ch.4, u.98

rājā

ihopaviśyatām | (iti svasannidhāv upaveśayati |)

rājā — ihopaviśyatām | (iti svasannidhāv upaveśayati |)

ch.4, u.99

santoṣaḥ

(savinayam upaviśya) eṣa preṣyajanaḥ | ājñāpyatāṃ devena |

santoṣaḥ — (savinayam upaviśya) eṣa preṣyajanaḥ | ājñāpyatāṃ devena |

ch.4, u.100

rājā

(p.66)viditaprabhāvo bhavān, tad alam ativilambena | lobhaṃ jetuṃ vārāṇasīṃ prati pratiṣṭhatām |

rājā — viditaprabhāvo bhavān, tad alam ativilambena | lobhaṃ jetuṃ vārāṇasīṃ prati pratiṣṭhatām |

ch.4, u.101

santoṣaḥ

yad ājñāpayati devaḥ | so 'ham —

(iti niṣkrāntaḥ)

santoṣaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | so 'ham —

nānāmukhaṃ vijayinaṃ jagatāṃ trayāṇāṃ devadvijātivadhabandhanalabdhavṛddhim | rakṣo'dhinātham iva dāśarathiḥ prasahya nirjitya lobham avaśaṃ tarasā pinaṣmi || 4.25 ||

(iti niṣkrāntaḥ)

ch.4, u.104

(tataḥ praviśati vinītaveṣaḥ puruṣaḥ)

(tataḥ praviśati vinītaveṣaḥ puruṣaḥ)

ch.4, u.105

puruṣaḥ

deva, saṃbhṛtāni vijayaprayāṇamaṅgalāni, pratyāsannaś ca mauhūrtikāveditaḥ prasthānasamayaḥ |

puruṣaḥ — deva, saṃbhṛtāni vijayaprayāṇamaṅgalāni, pratyāsannaś ca mauhūrtikāveditaḥ prasthānasamayaḥ |

ch.4, u.106

rājā

yady evaṃ, senāprasthāpanāyādiśyantāṃ senāpatayaḥ |

rājā — yady evaṃ, senāprasthāpanāyādiśyantāṃ senāpatayaḥ |

ch.4, u.107

puruṣaḥ

yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

puruṣaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

ch.4, u.108

(nepathye)

bho, bhoḥ! sainikāḥ!

(nepathye) — bho, bhoḥ! sainikāḥ!

sajjyantāṃ kumbhabhitticyutamadamadirāmattabhṛṅgāḥ karīndrā! yujyantāṃ syandaneṣu prasabhajitamaruccaṇḍavegās turaṅgāḥ! | kuntair nīlotpalānāṃ vanam iva kakubhām antarāle sṛjantaḥ pādātāḥ saṃcarantu, prasabham asilasatpāṇayo 'py aśvavārāḥ || 4.26 ||

ch.4, u.110

rājā

bhavatu! kṛtamaṅgalāḥ pratiṣṭhāmahe | (pāripārśvakaṃ prati) sārathir ādiśyatāṃ sāṅgrāmikaṃ rathaṃ sajjīkṛtyopanayeti |

rājā — bhavatu! kṛtamaṅgalāḥ pratiṣṭhāmahe | (pāripārśvakaṃ prati) sārathir ādiśyatāṃ sāṅgrāmikaṃ rathaṃ sajjīkṛtyopanayeti |

ch.4, u.111

pāripārśvakaḥ

yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

pāripārśvakaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)

ch.4, u.112

(tataḥ praviśati yathoktaṃ ratham ādāya sārathiḥ |)

(tataḥ praviśati yathoktaṃ ratham ādāya sārathiḥ |)

ch.4, u.113

sārathiḥ

deva! sajjīkṛto rathaḥ | tad ārohatv, āyuṣmān | (rājā kṛtamaṅgalavidhir ārohaṇaṃ nāṭayati |)

sārathiḥ — deva! sajjīkṛto rathaḥ | tad ārohatv, āyuṣmān | (rājā kṛtamaṅgalavidhir ārohaṇaṃ nāṭayati |)

ch.4, u.115

sārathiḥ

(rathavegaṃ nirūpayan) āyuṣman, paśya, paśya —

iyaṃ ca nātidūre darśanapatham avatīrṇā tribhuvanapāvanī vārāṇasī nagarī |

etāś ca pratimukulalagnamadhupāvalīraṇitamukharā, jṛmbhārambhavigalanmakarandabindudurdināḥ kusumasurabhayo nātidūre śyāmāyamānaghanacchadacchāyātaravo, nagaraparyantāraṇyabhūmayaḥ | yatraite maruto 'pi gṛhītapāśupatavratā dhūlim uddhūlayantas tāpasā iva lakṣyante | tathā hi —

sārathiḥ — (rathavegaṃ nirūpayan) āyuṣman, paśya, paśya —

uddhūtapāṃsupaṭalānumitaprabandha- dhāvatkhurāgracayacumbitabhūmibhāgāḥ | nirmathyamānajaladhidhvanighoraheṣam, ete rathaṃ gaganasīmni vahanti vāhāḥ || 4.27 ||

iyaṃ ca nātidūre darśanapatham avatīrṇā tribhuvanapāvanī vārāṇasī nagarī |

amī dhārāyantraskhalitajalajhaṅkāramukharā, vibhāvyante bhūyaḥ śaśikararucaḥ saudhaśikharāḥ | vicitrā yatroccaiḥ śaradamalameghāntavilasat- taḍillekhālakṣmīṃ vitarati patākāvalir iyam || 4.28 ||

etāś ca pratimukulalagnamadhupāvalīraṇitamukharā, jṛmbhārambhavigalanmakarandabindudurdināḥ kusumasurabhayo nātidūre śyāmāyamānaghanacchadacchāyātaravo, nagaraparyantāraṇyabhūmayaḥ | yatraite maruto 'pi gṛhītapāśupatavratā dhūlim uddhūlayantas tāpasā iva lakṣyante | tathā hi —

toyārdrāḥ surasaritaḥ sitāḥ parāgair, arcantaś cyutakusumair ivendumaulim | prodgītāṃ madhuparutaiḥ stutiṃ paṭhanto — nṛtyanti pracalalatābhujaiḥ samīrāḥ || 4.29 ||

ch.4, u.121

rājā

(sānandam ālokya)

rājā — (sānandam ālokya)

eṣāntardadhatī tamovighaṭanād ānandam ātmaprabhaṃ, cetaḥ karṣati candracūḍavasatir vidyeva mukteḥ padam | bhūmeḥ kaṇṭhavilambinīva kuṭilā muktāvalir jāhnavī, yatraivaṃ hasatīva phenapaṭalair vakrāṃ kalām aindavīm || 4.30 ||

ch.4, u.123

sūtaḥ

(parikramya) āyuṣman, paśya, paśya! tad idaṃ surasaritparisarālaṃkārabhūtaṃ bhagavataḥ pāvanam anāder ādikeśavasya viṣṇor āyatanam |

sūtaḥ — (parikramya) āyuṣman, paśya, paśya! tad idaṃ surasaritparisarālaṃkārabhūtaṃ bhagavataḥ pāvanam anāder ādikeśavasya viṣṇor āyatanam |

ch.4, u.124

rājā

(p.69)(saharṣam) are!

rājā — (saharṣam) are!

eṣa devaḥ purāvidbhiḥ kṣetrasyātmeti gīyate | atra dehaṃ samutsṛjya puṇyabhājo viśanti yam || 4.31 ||

ch.4, u.126

sūtaḥ

āyuṣman, paśya, paśya! ete tāvat kāmakrodhalobhādayo 'smaddarśanamātrād eveto deśād dūram atikrāmanti!

sūtaḥ — āyuṣman, paśya, paśya! ete tāvat kāmakrodhalobhādayo 'smaddarśanamātrād eveto deśād dūram atikrāmanti!

ch.4, u.127

rājā

(p.70)evam etat! tad bhavatu | svābhīṣṭasiddhaye bhagavantaṃ namasyāmaḥ | (rathād avatīrya praviśyāvalokya ca |) jaya, jaya, bhagavan!

(nirgamanaṃ nāṭayitvā vilokya ca |) sādhur, ayam evāsmākaṃ nivāsocito deśaḥ | tad atraiva skandhāvāraṃ niveśayāmaḥ |

rājā — evam etat! tad bhavatu | svābhīṣṭasiddhaye bhagavantaṃ namasyāmaḥ | (rathād avatīrya praviśyāvalokya ca |) jaya, jaya, bhagavan!

amaracayacamūcakracūḍāmaṇiśreṇinīrājitopāntapādadvayāmbhoja! rājannakhadyotakirmīritasvarṇapīṭha! sphuraddvaitavibhrāntisantānasantāpasantaptavandārusaṃsāranidrāpahāraikadakṣa!kṣamāmaṇḍaloddhārasaṃhārasaṃghaṭṭasaṃghṛṣṭadaṃṣṭrāgrakoṭisphuracchailacakra! kramākrāntalokatraya! prabalabhujabaloddhūtagovardhanacchatranirvāritākhaṇḍalodyojitākāṇḍacaṇḍāmbuvāhātivarṣatrasadgokulatrāṇavismāpitāśeṣaviśvaprabho! | vibudharipuvadhūvargasīmantasindūrasandhyāmayūkhacchaṭonmārjanoddāmadhāmādhipa! trastadaityendravakṣastaṭīpāṭanākuṇṭhabhāsvannakhaśreṇipāṇidvayasrastavistāriraktārṇavāmagnalokatraya! tribhuvanaripukaiṭabhoddaṇḍakaṇṭhāsthikūṭasphuṭonmārjitodāttacakrasphurajjyotirulkāśatoḍḍāmaroddaṇḍa! khaṇḍenducūḍapriya! prauḍhadordaṇḍavibhrāntamanthācalakṣubdhadugdhāmbudhiprotthitaśrībhujāvallarīsaṃśleṣasaṃkrāntapīnastanābhogapatrāvalīlāñchitoraḥsthala! sthūlamuktāphalottārahāraprabhāmaṇḍalaprasphuratkaṇṭha! vaikuṇṭha! bhaktasya lokasya saṃsāramohacchidaṃ dehi bodhodayaṃ deva! tubhyaṃ namaḥ! || 4.32 ||

(nirgamanaṃ nāṭayitvā vilokya ca |) sādhur, ayam evāsmākaṃ nivāsocito deśaḥ | tad atraiva skandhāvāraṃ niveśayāmaḥ |

ch.4, u.130

(iti niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vivekodyogo nāma caturtho 'ṅkaḥ |

(iti niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vivekodyogo nāma caturtho 'ṅkaḥ |

§ 5

ch.5, u.1

(p.71) (tataḥ praviśati śraddhā)

(tataḥ praviśati śraddhā)

ch.5, u.2

śraddhā

(vicintya) prasiddhaḥ khalv ayaṃ panthāḥ | yataḥ —

(sāsram) aho! durvāro dāruṇaḥ sodaravyasanajanmā śokānalaḥ; yo vivekajaladhārāśatair api na mandīkriyate! tathā hi —

yena tathā krūraprakṛtiṣv api bhrātṛṣu kāmakrodhādiṣu kathāśeṣatāṃ gateṣu |

(vicintya) ādiṣṭāsmi devyā viṣṇubhaktyā yathā — “vatse, śraddhe! aham atra hiṃsāprāyasamaradarśanaparāṅmukhī | tena vārāṇasīm utsṛjya, śālagrāmābhidhāne bhagavataḥ kṣetre kañcit kālam ativāhayāmi | tvaṃ tu yathāvṛttam samaravṛttāntam āgatya me nivedayiṣyasī”ti | tad ahaṃ devyāḥ sakāśaṃ gatvā, sarvam etat samaravṛttāntam āvedayāmi | (parikramyāvalokya ca |) etac cakratīrtham, yatrāsau saṃsārasāgarottārataraṇikarṇadhāro bhagavān hariḥ svayaṃ prativasati | (praṇamya) iyaṃ ca mahāmunibhir upāsyamānā bhagavatī viṣṇubhaktiḥ, śāntyā saha kim api mantrayate | yāvad upasarpāmi | (iti parikrāmati |)

śraddhā — (vicintya) prasiddhaḥ khalv ayaṃ panthāḥ | yataḥ —

nirdahati kulam aśeṣaṃ jñātīnāṃ vairasaṃbhavaḥ krodhaḥ | vanam iva ghanapavanāhatataruvarasaṅghaṭṭasaṃbhavo dahanaḥ || 5.1 ||

(sāsram) aho! durvāro dāruṇaḥ sodaravyasanajanmā śokānalaḥ; yo vivekajaladhārāśatair api na mandīkriyate! tathā hi —

dhruvaṃ dhvaṃso bhāvī jalanidhimahīśailasaritām; ato mṛtyoḥ śīryattṛṇalaghuṣu kā jantuṣu kathā? | tathāpy uccair bandhuvyasanajanitaḥ ko 'pi viṣamo, vivekapronmāthī, dahati hṛdayaṃ śokadahanaḥ || 5.2 ||

yena tathā krūraprakṛtiṣv api bhrātṛṣu kāmakrodhādiṣu kathāśeṣatāṃ gateṣu |

nikṛntatīva marmāṇi, dehaṃ śoṣayatīva me | dahatīvāntarātmānaṃ krūraḥ śokāgnir ucchikhaḥ || 5.3 ||

(vicintya) ādiṣṭāsmi devyā viṣṇubhaktyā yathā — “vatse, śraddhe! aham atra hiṃsāprāyasamaradarśanaparāṅmukhī | tena vārāṇasīm utsṛjya, śālagrāmābhidhāne bhagavataḥ kṣetre kañcit kālam ativāhayāmi | tvaṃ tu yathāvṛttam samaravṛttāntam āgatya me nivedayiṣyasī”ti | tad ahaṃ devyāḥ sakāśaṃ gatvā, sarvam etat samaravṛttāntam āvedayāmi | (parikramyāvalokya ca |) etac cakratīrtham, yatrāsau saṃsārasāgarottārataraṇikarṇadhāro bhagavān hariḥ svayaṃ prativasati | (praṇamya) iyaṃ ca mahāmunibhir upāsyamānā bhagavatī viṣṇubhaktiḥ, śāntyā saha kim api mantrayate | yāvad upasarpāmi | (iti parikrāmati |)

ch.5, u.9

(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ śāntiś ca)

(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ śāntiś ca)

ch.5, u.10

śāntiḥ

devi! prabalacintākulahṛdayām iva bhavatīm ālokayāmi |

śāntiḥ — devi! prabalacintākulahṛdayām iva bhavatīm ālokayāmi |

ch.5, u.11

viṣṇubhaktiḥ

vatse, etasmin vīravarakṣaye mahati sāmparāye jāte na jānāmi balavatā mahāmohenābhiyuktasya vatsavivekasya kīdṛśo vṛttānta iti | tena duḥsthitam iva me hṛdayam |

viṣṇubhaktiḥ — vatse, etasmin vīravarakṣaye mahati sāmparāye jāte na jānāmi balavatā mahāmohenābhiyuktasya vatsavivekasya kīdṛśo vṛttānta iti | tena duḥsthitam iva me hṛdayam |

ch.5, u.12

śāntiḥ

kim atra vicintyate? nanu bhagavatī cet kṛtānugrahā, tan niyatam eva rājño vivekasya vijaya | iti jānāmi!

śāntiḥ — kim atra vicintyate? nanu bhagavatī cet kṛtānugrahā, tan niyatam eva rājño vivekasya vijaya | iti jānāmi!

ch.5, u.13

viṣṇubhaktiḥ

viśeṣataś ca, śraddhāyāś ciram anāgamanaṃ, manasi saṃdehaṃ āpādayati |

vatse —

yady apy abhyudayaḥ prāyaḥ pramāṇād avadhāryate | kāmaṃ tathāpi suhṛdām aniṣṭāśaṅki mānasam || 5.4 ||

viṣṇubhaktiḥ — viśeṣataś ca, śraddhāyāś ciram anāgamanaṃ, manasi saṃdehaṃ āpādayati |

ch.5, u.16

śraddhā

(upasṛtya) bhagavati! praṇamāmi |

śraddhā — (upasṛtya) bhagavati! praṇamāmi |

ch.5, u.17

viṣṇubhaktiḥ

śraddhe, svāgatam!

viṣṇubhaktiḥ — śraddhe, svāgatam!

ch.5, u.18

śraddhā

devyāḥ prasādena!

śraddhā — devyāḥ prasādena!

ch.5, u.19

śāntiḥ

amba! praṇamāmi

śāntiḥ — amba! praṇamāmi

ch.5, u.20

śraddhā

putri, māṃ pariṣvajasva!

śraddhā — putri, māṃ pariṣvajasva!

ch.5, u.21

śāntiḥ

(tathā karoti)

śāntiḥ — (tathā karoti)

ch.5, u.22

śraddhā

vatse, devyā viṣṇubhakteḥ prasādān, munijanacetaḥpadaṃ prāpnuhi!

śraddhā — vatse, devyā viṣṇubhakteḥ prasādān, munijanacetaḥpadaṃ prāpnuhi!

ch.5, u.23

viṣṇubhaktiḥ

atha tatra kiṃ vṛttam?

viṣṇubhaktiḥ — atha tatra kiṃ vṛttam?

ch.5, u.24

śraddhā

yad devyāḥ prātikūlyam ācaratām ucitam!

śraddhā — yad devyāḥ prātikūlyam ācaratām ucitam!

ch.5, u.25

viṣṇubhaktiḥ

tad vistareṇāvedaya |

viṣṇubhaktiḥ — tad vistareṇāvedaya |

ch.5, u.26

śraddhā

(p.74)ākarṇayatu bhavatī | devyām ādikeśavāyatanād apakrāntāyām eva, kiñcid utsṛṣṭapāṭalimni bhagavati bhāsvati, vijayaghoṣaṇāhūyamānānekavaravīrabahulatarasiṃhanādabadhiritadigante, saṃtatarathaturaṅgakhurakhaṇḍitabhūmaṇḍalocchaladvipularajaḥpaṭalāntaritakiraṇamālini, prabalatarakarṇatālāsphālanoccalatsamadakarikumbhasindūrasandhyāyamānadaśadiśi, pralayajaladharadhvānabhīṣanarave, teṣām asmākaṃ ca saṃnaddhe sainyasāgare, mahārājavivekena naiyāyikaṃ darśanaṃ dautye prahitam | gatvā ca tenokto mahāmohaḥ —

śraddhā — ākarṇayatu bhavatī | devyām ādikeśavāyatanād apakrāntāyām eva, kiñcid utsṛṣṭapāṭalimni bhagavati bhāsvati, vijayaghoṣaṇāhūyamānānekavaravīrabahulatarasiṃhanādabadhiritadigante, saṃtatarathaturaṅgakhurakhaṇḍitabhūmaṇḍalocchaladvipularajaḥpaṭalāntaritakiraṇamālini, prabalatarakarṇatālāsphālanoccalatsamadakarikumbhasindūrasandhyāyamānadaśadiśi, pralayajaladharadhvānabhīṣanarave, teṣām asmākaṃ ca saṃnaddhe sainyasāgare, mahārājavivekena naiyāyikaṃ darśanaṃ dautye prahitam | gatvā ca tenokto mahāmohaḥ —

“viṣṇor āyatanāny apāsya, saritāṃ kūlāny, araṇyasthalīḥ puṇyāḥ, puṇyakṛtāṃ manāṃsi ca, bhavān mlecchān vrajet sānugaḥ | no cet, santu kṛpāṇadāritabhavatpratyaṅgadhārākṣarad raktasphītavidīrṇavaktravisarat pheṭkāriṇaḥ pheravāḥ” || 5.5 ||

ch.5, u.28

viṣṇubhaktiḥ

tatas tataḥ?

viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?

ch.5, u.29

śraddhā

tato, devi, vikaṭalalāṭataṭatāṇḍavitabhrukuṭinā kruddhena mahāmohena, “anubhavatv asya durnayaparipākasya phalaṃ vivekahataka!” ity abhidhāya, svayaṃ pāṣaṇḍāgamāḥ pāṣaṇḍatarkaśāstraiḥ samaṃ samarāya prathamaṃ samudyojitāḥ | atrāntare 'smākam api sainyaśirasi —

śraddhā — tato, devi, vikaṭalalāṭataṭatāṇḍavitabhrukuṭinā kruddhena mahāmohena, “anubhavatv asya durnayaparipākasya phalaṃ vivekahataka!” ity abhidhāya, svayaṃ pāṣaṇḍāgamāḥ pāṣaṇḍatarkaśāstraiḥ samaṃ samarāya prathamaṃ samudyojitāḥ | atrāntare 'smākam api sainyaśirasi —

vedopavedāṅgapurāṇadharma- śāstretihāsādibhir ucchritaśrīḥ | sarasvatī padmakarā śaśāṅka- saṅkāśakāntiḥ sahasāvirāsīt || 5.6 ||

ch.5, u.31

viṣṇubhaktiḥ

tatas tataḥ?

viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?

ch.5, u.32

śraddhā

tato, devi, vaiṣṇavaśaivasaurādayo devyāḥ sakāśam āgatāḥ |

śraddhā — tato, devi, vaiṣṇavaśaivasaurādayo devyāḥ sakāśam āgatāḥ |

ch.5, u.33

viṣṇubhaktiḥ

tatas tataḥ?

viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?

ch.5, u.34

śraddhā

tad anantaraṃ ca —

sāṃkhyanyāyakaṇādabhāṣitamahābhāṣyādiśāstrair vṛtā, sphūrjannyāyasahasrabāhunivahair uddyotayantī diśaḥ | mīmāṃsā samarotsukāvirabhavad dharmendukāntānanā, vāgdevyāḥ puratas trayītriṇayanā kātyāyanīvāparā || 5.7 ||

ch.5, u.36

śāntiḥ

aye! kathaṃ punaḥ svabhāvapratidvandvinām āgamānāṃ tarkāṇāṃ ca, samavāyaḥ saṃpannaḥ?

śāntiḥ — aye! kathaṃ punaḥ svabhāvapratidvandvinām āgamānāṃ tarkāṇāṃ ca, samavāyaḥ saṃpannaḥ?

ch.5, u.37

śraddhā

tena vedaprasūtānāṃ teṣām avāntaravirodhe 'pi, vedasaṃrakṣaṇāya nāstikapakṣapratikṣepaṇāya, śāstrāṇāṃ sāhityam eva | āgamānāṃ tu tattvaṃ vicārayatām avirodha eva | tathā hi —

putri —

samānānvayajātānāṃ, parasparavirodhinām | paraiḥ pratyabhibhūtānāṃ, prasūte saṅgatiḥ śriyam || 5.8 ||

śraddhā — tena vedaprasūtānāṃ teṣām avāntaravirodhe 'pi, vedasaṃrakṣaṇāya nāstikapakṣapratikṣepaṇāya, śāstrāṇāṃ sāhityam eva | āgamānāṃ tu tattvaṃ vicārayatām avirodha eva | tathā hi —

jyotiḥ śāntam anantam advayam ajaṃ, tattadguṇonmīlanād, brahmety, acyuta ity, umāpatir iti, prastūyate naikadhā | tais tair eva sadāgamaiḥ, śrutisakhair, nānāpathaprasthitair, gamyo 'sau jagadīśvaro, jalanidhir vārāṃ pravāhair iva || 5.9 ||

ch.5, u.41

viṣṇubhaktiḥ

tatas tataḥ?

viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?

ch.5, u.42

śraddhā

tato devi, parasparaṃ karituragarathapadātīnāṃ nirantaraśaranikaradhārāsampātopadarśitadurdinānāṃ teṣāṃ asmākaṃ ca yodhānāṃ tumulaḥ samprahāraḥ prāvartata | tathā hi —

evam atimahati dāruṇe saṅgrāme, parapakṣavirodhitayā pāṣaṇḍāgamair agresarīkṛtaṃ, lokāyataṃ tantram anyonyasainyavimardair vinaṣṭam | anantaraṃ pāṣaṇḍāgamā nirmūlatayā sadāgamārṇavapravāheṇa paryastāḥ | saugatās tāvat sindhugāndhārapārasikamāgadhāndhrahūṇavaṅgakaliṅgādīn mlecchaprāyān pradeśān praviṣṭāḥ | pāṣaṇḍa
(p.77)digambarakāpālikādayas tu pāmarabahuleṣu pāñcālamālavābhīrānartasāgarānūpeṣu nigūḍhaṃ sañcaranti | nyāyānugatayā mīmāṃsayā pragāḍhaprahārajarjarīkṛtā nāstikatarkās teṣām evāgamānām anupathaṃ prayātāḥ |

śraddhā — tato devi, parasparaṃ karituragarathapadātīnāṃ nirantaraśaranikaradhārāsampātopadarśitadurdinānāṃ teṣāṃ asmākaṃ ca yodhānāṃ tumulaḥ samprahāraḥ prāvartata | tathā hi —

bahularudhiratoyās tatra tatra sravantyo, nibiḍapiśitapaṅkāḥ kaṅkaraṅkāvakīrṇāḥ | śaradalitaviśīrṇottuṅgamātaṅgaśaila- skhalitarayaviśīrṇacchatrahaṃsāvataṃsāḥ || 5.10 ||

evam atimahati dāruṇe saṅgrāme, parapakṣavirodhitayā pāṣaṇḍāgamair agresarīkṛtaṃ, lokāyataṃ tantram anyonyasainyavimardair vinaṣṭam | anantaraṃ pāṣaṇḍāgamā nirmūlatayā sadāgamārṇavapravāheṇa paryastāḥ | saugatās tāvat sindhugāndhārapārasikamāgadhāndhrahūṇavaṅgakaliṅgādīn mlecchaprāyān pradeśān praviṣṭāḥ | pāṣaṇḍadigambarakāpālikādayas tu pāmarabahuleṣu pāñcālamālavābhīrānartasāgarānūpeṣu nigūḍhaṃ sañcaranti | nyāyānugatayā mīmāṃsayā pragāḍhaprahārajarjarīkṛtā nāstikatarkās teṣām evāgamānām anupathaṃ prayātāḥ |

ch.5, u.45

viṣṇubhaktiḥ

tatas tataḥ?

viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?

ch.5, u.46

śraddhā

tato vastuvicāreṇa kāmo hataḥ; kṣamayā krodhapāruṣyahiṃsādayo nipātitāḥ; santoṣeṇa lobhatṛṣṇādainyānṛtapaiśunyavāksteyāsatpratigrahādayo nigṛhītāḥ; anasūyayā mātsaryaṃ jitam; parotkarṣabhāvanayā mado niṣūditaḥ; paraguṇādhikyena mānaḥ khaṇḍitaḥ |

śraddhā — tato vastuvicāreṇa kāmo hataḥ; kṣamayā krodhapāruṣyahiṃsādayo nipātitāḥ; santoṣeṇa lobhatṛṣṇādainyānṛtapaiśunyavāksteyāsatpratigrahādayo nigṛhītāḥ; anasūyayā mātsaryaṃ jitam; parotkarṣabhāvanayā mado niṣūditaḥ; paraguṇādhikyena mānaḥ khaṇḍitaḥ |

ch.5, u.47

viṣṇubhaktiḥ

(saharṣam) sādhu, sādhu! sampannam! atha mahāmohasya ko vṛttāntaḥ?

viṣṇubhaktiḥ — (saharṣam) sādhu, sādhu! sampannam! atha mahāmohasya ko vṛttāntaḥ?

ch.5, u.48

śraddhā

devi, mahāmoho 'pi yogopasargaiḥ saha na jñāyate kva nilīnas tiṣṭhatīti |

śraddhā — devi, mahāmoho 'pi yogopasargaiḥ saha na jñāyate kva nilīnas tiṣṭhatīti |

ch.5, u.49

viṣṇubhaktiḥ

asti tarhi mahān anarthaśeṣaḥ | pariharaṇīyaś cāsau | yataḥ —

atha manasaḥ ko vṛttāntaḥ?

viṣṇubhaktiḥ — asti tarhi mahān anarthaśeṣaḥ | pariharaṇīyaś cāsau | yataḥ —

anādaraparo vidvān, īhamānaḥ sthirāṃ śriyam | agneḥ śeṣam, ṛṇāc cheṣaṃ, śatroḥ śeṣaṃ, na śeṣayet || 5.11 ||

atha manasaḥ ko vṛttāntaḥ?

ch.5, u.52

śraddhā

(p.78)devi, tenāpi putrapautrādivyasanajanitaśokāvegena jīvotsargāyādhyavasitam |

śraddhā — devi, tenāpi putrapautrādivyasanajanitaśokāvegena jīvotsargāyādhyavasitam |

ch.5, u.53

viṣṇubhaktiḥ

(smitaṃ kṛtvā) yady evaṃ syāt, sarva eva vayam kṛtakṛtyā bhavāmaḥ! puruṣaś ca parāṃ nirvṛtim āpadyeta | kintu kutas tasya durātmano jīvatyāgaḥ?

viṣṇubhaktiḥ — (smitaṃ kṛtvā) yady evaṃ syāt, sarva eva vayam kṛtakṛtyā bhavāmaḥ! puruṣaś ca parāṃ nirvṛtim āpadyeta | kintu kutas tasya durātmano jīvatyāgaḥ?

ch.5, u.54

śraddhā

evaṃ devyāṃ prabodhodayāya gṛhītasaṅkalpāyām acirād eva śarīreṇaiva saha na bhaviṣyati |

śraddhā — evaṃ devyāṃ prabodhodayāya gṛhītasaṅkalpāyām acirād eva śarīreṇaiva saha na bhaviṣyati |

ch.5, u.55

viṣṇubhaktiḥ

tad bhavatu! asya vairāgyotpattaye vaiyāsikīṃ sarasvatīṃ preṣayāmaḥ |

viṣṇubhaktiḥ — tad bhavatu! asya vairāgyotpattaye vaiyāsikīṃ sarasvatīṃ preṣayāmaḥ |

ch.5, u.56

(iti niṣkrānte) praveśakaḥ

(iti niṣkrānte) praveśakaḥ

ch.5, u.58

(p.79) (tataḥ praviśati manaḥ saṅkalpaś ca |)

(tataḥ praviśati manaḥ saṅkalpaś ca |)

ch.5, u.59

manaḥ

(sāsram) hā! putrakāḥ! kva gatāḥ stha? datta me prativacanam! bhoḥ kumārakāḥ! rāgadveṣamadamātsaryādayaḥ, pariṣvajadhvaṃ māṃ! sīdanti mamāṅgāni | hā! na kaścid vṛddhaṃ mām anāthaṃ saṃbhāvayati | kva gatā asūyādayaḥ kanyakāḥ? āśātṛṣṇāhiṃsādayo vā snuṣāḥ? atha tā api mandabhāgyasya me samakālam eva daivahatakenāpahṛtāḥ | (savaiklavyam)

(iti mūrcchiṭaṃ patati)

manaḥ — (sāsram) hā! putrakāḥ! kva gatāḥ stha? datta me prativacanam! bhoḥ kumārakāḥ! rāgadveṣamadamātsaryādayaḥ, pariṣvajadhvaṃ māṃ! sīdanti mamāṅgāni | hā! na kaścid vṛddhaṃ mām anāthaṃ saṃbhāvayati | kva gatā asūyādayaḥ kanyakāḥ? āśātṛṣṇāhiṃsādayo vā snuṣāḥ? atha tā api mandabhāgyasya me samakālam eva daivahatakenāpahṛtāḥ | (savaiklavyam)

visarpati viṣāgnivad, dahati sarvamarmāvidhas, tanoti bhṛśavedanāḥ, kaṣati sarvakāṣaṃ vapuḥ | vilumpati vivekitām, hṛdi ca moham unmīlaya- ty. aho, grasati jīvitaṃ prasabham eṣa śokajvaraḥ || 5.12 ||

(iti mūrcchiṭaṃ patati)

ch.5, u.62

saṅkalpaḥ

rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!

saṅkalpaḥ — rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!

ch.5, u.63

manaḥ

(samāśvasya) kathaṃ devīpravṛttir api na mām evamavasthaṃ samāśvāsayati?

manaḥ — (samāśvasya) kathaṃ devīpravṛttir api na mām evamavasthaṃ samāśvāsayati?

ch.5, u.64

saṅkalpaḥ

(sāsram) deva, kuto 'dyāpi pravṛttiḥ? yataḥ śrutakuṭumbavyasanasañjātaśokānaladagdhahṛdayā, hṛdayāsphoṭaṃ vinaṣṭā |

saṅkalpaḥ — (sāsram) deva, kuto 'dyāpi pravṛttiḥ? yataḥ śrutakuṭumbavyasanasañjātaśokānaladagdhahṛdayā, hṛdayāsphoṭaṃ vinaṣṭā |

ch.5, u.65

manaḥ

(p.80)hā! priye! kvāsi? dehi me prativacanam! nanu, devi —

(punar mūrcchati)

manaḥ — hā! priye! kvāsi? dehi me prativacanam! nanu, devi —

svapne 'pi, devi, ramase na vinā mayā tvaṃ, svāpe tvayā virahito, mṛtavad bhavāmi | dūrīkṛtāsi vidhidurlalitais, tathāpi jīvaty aho! tu mana ity asavo durantāḥ || 5.13 ||

(punar mūrcchati)

ch.5, u.68

saṅkalpaḥ

rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!

saṅkalpaḥ — rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!

ch.5, u.69

manaḥ

(samaśvasya) alam asmākam ataḥ paraṃ jīvitena | saṃkalpa! citāṃ āracaya, yāvad analavpraveśena śokānalaṃ nirvāpayāmi |

manaḥ — (samaśvasya) alam asmākam ataḥ paraṃ jīvitena | saṃkalpa! citāṃ āracaya, yāvad analapraveśena śokānalaṃ nirvāpayāmi |

ch.5, u.70

(tataḥ praviśati sarasvatī |)

(tataḥ praviśati sarasvatī |)

ch.5, u.71

sarasvatī

preṣitāsmi bhagavatyā viṣṇubhaktyā, yathā “sakhi, sarasvati | gacchāpatyavyasanakhinnasya manasaḥ prabodhanāya | yathā ca tasya vairāgyotpattir bhavati tathā yatasve”ti | tad bhavatu! tatsannidhim evopasarpāmi | (upasṛtya) vatsa, kim evam ativiklavo 'si? nanu viditapūrvaiva bhavatā bhāvānām anityatā, adhītāni ca tvayaitihāsikāny upākhyānāni | tathā hi —

tad bhāvaya bhāvānām anityatām | nityānityavastudarśinaṃ na spṛṣati śokāvegaḥ | yataḥ —

sarasvatī — preṣitāsmi bhagavatyā viṣṇubhaktyā, yathā “sakhi, sarasvati | gacchāpatyavyasanakhinnasya manasaḥ prabodhanāya | yathā ca tasya vairāgyotpattir bhavati tathā yatasve”ti | tad bhavatu! tatsannidhim evopasarpāmi | (upasṛtya) vatsa, kim evam ativiklavo 'si? nanu viditapūrvaiva bhavatā bhāvānām anityatā, adhītāni ca tvayaitihāsikāny upākhyānāni | tathā hi —

bhūtvā kalpaśatāyuṣo 'mbujabhuvaḥ sendrāś ca devāsurā manvādyā munayo mahī jaladhayo naṣṭāḥ parāḥ koṭayaḥ | mohaḥ ko 'yam aho mahān udayate, lokasya śokāvahaḥ, sindhoḥ phenasame gate vapuṣi yat pañcātmake pañcatām? || 5.14 ||

tad bhāvaya bhāvānām anityatām | nityānityavastudarśinaṃ na spṛṣati śokāvegaḥ | yataḥ —

ekam eva sadā brahma satyam anyad vikalpitam | ko mohaḥ kas tadā śoka ekātmyam anupaśyataḥ? || 5.15 ||

ch.5, u.75

manaḥ

bhagavati! śokāvegadūṣite manasi viveka eva me nāvakāśaṃ labhate |

manaḥ — bhagavati! śokāvegadūṣite manasi viveka eva me nāvakāśaṃ labhate |

ch.5, u.76

sarasvatī

vatsa, snehadoṣa eṣaḥ | prasiddha evāyam arthaḥ snehaḥ sarvānarthaprabhava iti | tathā hi —

sarasvatī — vatsa, snehadoṣa eṣaḥ | prasiddha evāyam arthaḥ snehaḥ sarvānarthaprabhava iti | tathā hi —

upyante viṣavallibījaviṣamāḥ kleśāḥ priyākhyā narais; tebhyaḥ snehamayā bhavanti nacirād, vajrāgnigarbhāṅkurāḥ | yebhyo 'mī śataśaḥ kukūlahutabhugdāhaṃ dahantaḥ śanair dehaṃ dīptaśikhāsahasraśikharā rohanti śokadrumāḥ || 5.16 ||

ch.5, u.78

manaḥ

devi! yady apy evaṃ, tathāpi na śaknomi śokānaladagdhaḥ prāṇān dhārayitum | sādhu saṃpannaṃ yad antakāle tvaṃ tāvad dṛṣṭāsi |

manaḥ — devi! yady apy evaṃ, tathāpi na śaknomi śokānaladagdhaḥ prāṇān dhārayitum | sādhu saṃpannaṃ yad antakāle tvaṃ tāvad dṛṣṭāsi |

ch.5, u.79

sarasvatī

(p.82)idaṃ cāparam akṛtyaṃ yad ātmahatyādhyavasāya iti | api ca amīṣām apakāriṇām arthe ko 'yam atyāveśo bhavataḥ? paśya tāvat —

sarasvatī — idaṃ cāparam akṛtyaṃ yad ātmahatyādhyavasāya iti | api ca amīṣām apakāriṇām arthe ko 'yam atyāveśo bhavataḥ? paśya tāvat —

kva cid upakṛtiḥ kartāmībhiḥ? kṛtā? kriyate 'thavā? tava na ca bhavanty ete puṃsāṃ sukhāya parigrahāḥ | dadhati virahe marmacchedaṃ, tadartham apārthakaṃ; tad api vipulāyāsaiḥ sīdanty, aho bata! jantavaḥ || 5.17 ||

api ca —

tīrṇāḥ pūrṇāḥ kati na sarito? laṅghitāḥ ke na śailā? nākrāntā vā kati vanabhuvaḥ, krūrasañcāraghorāḥ? | pāpair etaiḥ kim iva duritaṃ kārito nāsi kaṣṭaṃ, yad dṛṣṭās te dhanamadamaṣīmlānavaktrā durīśāḥ? || 5.18 ||

ch.5, u.83

manaḥ

devi, evam etat | tathāpi —

manaḥ — devi, evam etat | tathāpi —

lālitānāṃ svajātānāṃ hṛdi sañcaratāṃ ciram | prāṇānām iva vicchedo, marmacchedād aruntudaḥ || 5.19 ||

ch.5, u.85

sarasvatī

vatsa, mamatāvāsanānibandhano 'yaṃ vyāmohaḥ | uktaṃ ca —

tat sarvathā sarvānarthabījasya mamatvasyocchede yatnaḥ kartavyaḥ | paśya —

sarasvatī — vatsa, mamatāvāsanānibandhano 'yaṃ vyāmohaḥ | uktaṃ ca —

mārjārabhakṣite duḥkhaṃ yādṛśaṃ gṛhakukkuṭe | na tādṛṅ mamatāśūnye kalaviṅke 'tha mūṣake || 5.20 ||

tat sarvathā sarvānarthabījasya mamatvasyocchede yatnaḥ kartavyaḥ | paśya —

prādurbhavanti vapuṣaḥ kati vā na kīṭā yān yatnataḥ khalu tanor apasārayanti? | mohaḥ ka eṣa jagato yad apatyasaṃjñāṃ teṣāṃ vidhāya pariśoṣayati svadeham? || 5.21 ||

ch.5, u.89

manaḥ

bhagavati! evam tathāpi durucchedyas tu mamatvagranthiḥ | tathā hi —

manaḥ — bhagavati! evam tathāpi durucchedyas tu mamatvagranthiḥ | tathā hi —

nirantarābhyāsadṛdhīkṛtasya na snehasūtragrathitasya jantoḥ | jānāmi kiñcid bhagavaty upāyaṃ mamatvapāśasya yato vimokṣaḥ || 5.22 ||

ch.5, u.91

sarasvatī

vatsa! bhāvānām anityatābhāvanam eva tāvan mamatvocchedasya prathamopāyaḥ | tathāpi —

sarasvatī — vatsa! bhāvānām anityatābhāvanam eva tāvan mamatvocchedasya prathamopāyaḥ | tathāpi —

na kati pitaro dārāḥ putrāḥ pitṛvyapitāmahā mahati vitate saṃsāre 'smin gatās tava koṭayaḥ? | tad iha suhṛdāṃ vidyutpātojjvalān kṣaṇasaṃgamān sapadi hṛdaye bhūyo, bhūyo! niveśya sukhī bhava || 5.23 ||

ch.5, u.93

manaḥ

bhagavati, tava prasādād apāsta eva vyāmohaḥ | kintu —

tad ārdrasya śokaprahārasya bheṣajam prajñāpayatu, bhagavatī |

manaḥ — bhagavati, tava prasādād apāsta eva vyāmohaḥ | kintu —

tava mukhaśaśadharadīdhiti- galitair vimalopadeśapīyūṣaiḥ | kṣālitam api me hṛdayaṃ malinaṃ śokormibhiḥ kriyate || 5.24 ||

tad ārdrasya śokaprahārasya bheṣajam prajñāpayatu, bhagavatī |

ch.5, u.96

sarasvatī

vatsa, nanūpadiṣṭam eva munibhiḥ —

sarasvatī — vatsa, nanūpadiṣṭam eva munibhiḥ —

“akāṇḍapātajātānām ārdrāṇāṃ marmabhedinām | gāḍhaśokaprahārāṇām acintaiva mahauṣadham ||” || 5.25 || iti |

ch.5, u.98

manaḥ

bhagavati! evam etat | durvāraṃ tu cetaḥ, yataḥ —

manaḥ — bhagavati! evam etat | durvāraṃ tu cetaḥ, yataḥ —

apy etad vāritaṃ, cintāsantānair abhibhūyate | muhurvātāhatair bimbam abhracchedair ivaindavam || 5.26 ||

ch.5, u.100

sarasvatī

vatsa, śrūyatām | cetaso 'yaṃ vikāraḥ | tataḥ kvacic chānte viṣaye ceto niveśyatām |

sarasvatī — vatsa, śrūyatām | cetaso 'yaṃ vikāraḥ | tataḥ kvacic chānte viṣaye ceto niveśyatām |

ch.5, u.101

manaḥ

tat prasīdatu bhagavatī! ko 'sau śānto viṣayaḥ?

manaḥ — tat prasīdatu bhagavatī! ko 'sau śānto viṣayaḥ?

ch.5, u.102

sarasvatī

(p.85)vatsa, guhyam etat | tathāpy ārtānām upadeśe na doṣaḥ —

sarasvatī — vatsa, guhyam etat | tathāpy ārtānām upadeśe na doṣaḥ —

nityaṃ smarañ jaladanīlam udārahāra- keyūrakuṇḍalakirīṭadharaṃ hariṃ vā | grīṣme suśītam iva vāri, nirastaśokaṃ, brahma prapadya, bhaja nirvṛtim ātmanīnām || 5.27 ||

ch.5, u.104

manaḥ

(vicintya socchvāsam |) sarvathā trāto 'smi bhagavatyā | (iti pādayoḥ patati |)

manaḥ — (vicintya socchvāsam |) sarvathā trāto 'smi bhagavatyā | (iti pādayoḥ patati |)

ch.5, u.105

sarasvatī

vatsa, samprati upadeśasahiṣṇu te hṛdayaṃ jatam | ata etad aparam ucyate —

sarasvatī — vatsa, samprati upadeśasahiṣṇu te hṛdayaṃ jatam | ata etad aparam ucyate —

vaśaṃ prāpte mṛtyoḥ pitari, tanaye vā, suhṛdi vā, śucā santapyante bhṛśam udaratāḍaṃ jaḍadhiyaḥ | asāre saṃsāre virasapariṇāme tu viduṣāṃ, viyogo vairāgyaṃ draḍhayati vitanvañ śamasukham || 5.28 ||

ch.5, u.107

(tataḥ praviśati vairāgyam |)

(tataḥ praviśati vairāgyam |)

ch.5, u.108

vairāgyam

(vicintya)

vairāgyam — (vicintya)

asrākṣīn navanīlanīrajadalopāntātisūkṣmāyata- tvaṅmātrāntaritāmiṣam yadi vapur naitat prajānāṃ patiḥ | pratyagrakṣaradasravisrapiśitagrāsagrahaṃ gṛhṇato gṛdhradhvāṅkṣavṛkāṃs tanau nipatataḥ ko vā kathaṃ vārayet? || 5.29 ||

api ca —

sadā lolā lakṣmīr — viṣayajarasāḥ, prāntavirasā; vipadgehaṃ deho; mahad api dhanaṃ, bhūri nidhanam | guruḥ śoko lokaḥ; satatam abalānarthabahulā — tathāpy, asmin ghore pathi, bata! ratā nātmani ratāḥ || 5.30 ||

ch.5, u.112

sarasvatī

vatsa, etad vairāgyaṃ tvām upasthitam | tad etat saṃbhāvaya |

sarasvatī — vatsa, etad vairāgyaṃ tvām upasthitam | tad etat saṃbhāvaya |

ch.5, u.113

manaḥ

kvāsi putraka?

manaḥ — kvāsi putraka?

ch.5, u.114

vairāgyam

(upasṛtya) ahaṃ, bho, abhivādaye |

vairāgyam — (upasṛtya) ahaṃ, bho, abhivādaye |

ch.5, u.115

manaḥ

vatsa, jātamātreṇa tvayā tyakto 'smi | pariṣvajasva mām!

manaḥ — vatsa, jātamātreṇa tvayā tyakto 'smi | pariṣvajasva mām!

ch.5, u.116

vairāgyam

(tathā karoti)

vairāgyam — (tathā karoti)

ch.5, u.117

manaḥ

vatsa, tvaddarśanāt praśānto me śokāvegaḥ |

manaḥ — vatsa, tvaddarśanāt praśānto me śokāvegaḥ |

ch.5, u.118

vairāgyam

(p.87)tāta, ko 'tra śokāveśaḥ? yataḥ —

vairāgyam — tāta, ko 'tra śokāveśaḥ? yataḥ —

pānthānām iva vartmani, kṣitiruhāṃ nadyām iva bhraśyatāṃ, meghānām iva puṣkare, jalanidhau sāṃyātrikāṇām iva | saṃyogaḥ pitṛmātṛbandhutanayabhrātṛpriyāṇāṃ yadā siddho dūraviyoga eva, viduṣāṃ śokodayaḥ kas tadā? || 5.31 ||

ch.5, u.120

manaḥ

(sanandam) devi, evam etat, yad āha vatsaḥ | saṃprati hi —

manaḥ — (sanandam) devi, evam etat, yad āha vatsaḥ | saṃprati hi —

nāryas tā navayauvanā. madhukaravyāhāriṇas te drumāḥ. pronmīlannavamallikāsurabhayo mandās ta evānilāḥ | adyodāttavivekamārjitatamaḥstomavyalīkaṃ punas tān etān mṛgatṛṣṇikārṇavapayaḥprāyān manaḥ paśyati || 5.32 ||

ch.5, u.122

sarasvatī

vatsa, yady apy evaṃ, tathāpi gṛhiṇā muhūrtam apy anāśramadharmiṇā na bhavitavyam | tad adyaprabhṛti nivṛttir eva te sahadharmacāriṇī |

sarasvatī — vatsa, yady apy evaṃ, tathāpi gṛhiṇā muhūrtam apy anāśramadharmiṇā na bhavitavyam | tad adyaprabhṛti nivṛttir eva te sahadharmacāriṇī |

ch.5, u.123

manaḥ

(salajjam) yad ādiśati devī |

manaḥ — (salajjam) yad ādiśati devī |

ch.5, u.124

sarasvatī

śamadamasantoṣādayaś ca putrās tvām anucarantu! yamaniyamādayaś cāmātyāḥ! viveko 'pi tvadanugrahād upaniṣaddevyā saha yauvarājyam anubhavatu! etāś ca maitryādayaś catasro bhaginyo bhagavatyā viṣṇubhaktyā tava prasādanāya prahitās | tāḥ sa
(p.88)prasādam anumānaya!

sarasvatī — śamadamasantoṣādayaś ca putrās tvām anucarantu! yamaniyamādayaś cāmātyāḥ! viveko 'pi tvadanugrahād upaniṣaddevyā saha yauvarājyam anubhavatu! etāś ca maitryādayaś catasro bhaginyo bhagavatyā viṣṇubhaktyā tava prasādanāya prahitās | tāḥ saprasādam anumānaya!

ch.5, u.125

manaḥ

yad ādiśati devī | mūrdhni niveśitāḥ sarvā evājñāḥ | (iti saharṣaṃ pādayoḥ patati |)

manaḥ — yad ādiśati devī | mūrdhni niveśitāḥ sarvā evājñāḥ | (iti saharṣaṃ pādayoḥ patati |)

ch.5, u.126

sarasvatī

yamaniyamādayaś cāmātyāḥ sādaram āyuṣmatā draṣṭavyāḥ | etair eva sahāyuṣmān sāmrājyam anutiṣṭhatu | tvayi ca svāsthyam āpanne kṣetrajño 'pi svāṃ prakṛtim āpatsyate | yataḥ —

tad bhavatu | jñātīnām udakakṛtyāya nadīm avatarāmaḥ |

sarasvatī — yamaniyamādayaś cāmātyāḥ sādaram āyuṣmatā draṣṭavyāḥ | etair eva sahāyuṣmān sāmrājyam anutiṣṭhatu | tvayi ca svāsthyam āpanne kṣetrajño 'pi svāṃ prakṛtim āpatsyate | yataḥ —

tvatsaṅgāc chāśvato 'pi, prabhavalayajaropapluto, buddhivṛtti- ṣv eko nāneva, devo ravir iva jaladher vīciṣu vyastamūrtiḥ | tūṣṇīm ālambase cet, katham api vitatā, vatsa, saṃhṛtya vṛttīr, bhāty ādarśe prasanne ravir iva sahajānandasāndras tadātmā || 5.33 ||

tad bhavatu | jñātīnām udakakṛtyāya nadīm avatarāmaḥ |

ch.5, u.129

manaḥ

yad ājñāpayati devī |

manaḥ — yad ājñāpayati devī |

ch.5, u.130

(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vairāgyaprādurbhāvo nāma pancamo 'ṅkaḥ |

(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vairāgyaprādurbhāvo nāma pancamo 'ṅkaḥ |

§ 6

ch.6, u.1

(p.89) (tataḥ praviśati śāntiḥ |)

(tataḥ praviśati śāntiḥ |)

ch.6, u.2

śāntiḥ

ādiṣṭāsmi mahārājavivekena, yathā — “vatse, viditam eva bhavatyā kila —

tad bhavatī tvaritataraṃ devīm upaniṣadam anunīya matsakāśam ānayatv” iti | (vilokya saharṣam) mamāmbā saharṣam kim api mantrayantīta evābhivartate |

śāntiḥ — ādiṣṭāsmi mahārājavivekena, yathā — “vatse, viditam eva bhavatyā kila —

astaṃ gateṣu tanayeṣu, vilīnamohe, vairāgyabhāji manasi praśamaṃ prapanne | kleśeṣu pañcasu gateṣu samaṃ samīhāṃ tattvāvabodham abhitaḥ puruṣas tanoti || 6.1 ||

tad bhavatī tvaritataraṃ devīm upaniṣadam anunīya matsakāśam ānayatv” iti | (vilokya saharṣam) mamāmbā saharṣam kim api mantrayantīta evābhivartate |

ch.6, u.5

(tataḥ praviśati śraddhā |)

(tataḥ praviśati śraddhā |)

ch.6, u.6

śraddhā

aye! adya khalu cireṇa rājakulam avalokya me pīyūṣeṇeva locane pūrṇe!

śraddhā — aye! adya khalu cireṇa rājakulam avalokya me pīyūṣeṇeva locane pūrṇe!

asatāṃ nigraho yatra, santaḥ pūjyā śamādayaḥ | ārādhyate jagatsvāmī vaśyair devānujīvibhiḥ || 6.2 ||

ch.6, u.8

śāntiḥ

(upasṛtya) amba, kiṃ mantrayantī kva prasthitāsi?

śāntiḥ — (upasṛtya) amba, kiṃ mantrayantī kva prasthitāsi?

ch.6, u.9

śraddhā

(p.90) (aye, adyetyādi paṭhati)

śraddhā — (aye, adyetyādi paṭhati)

ch.6, u.10

śāntiḥ

atha manasi kīdṛśī svāminaḥ puruṣasya pravṛttiḥ?

śāntiḥ — atha manasi kīdṛśī svāminaḥ puruṣasya pravṛttiḥ?

ch.6, u.11

śraddhā

yādṛśī vadhye nigrāhye ca bhavati |

śraddhā — yādṛśī vadhye nigrāhye ca bhavati |

ch.6, u.12

śāntiḥ

tat kiṃ svāmy eva sāmrājyam alaṃkariṣyati?

śāntiḥ — tat kiṃ svāmy eva sāmrājyam alaṃkariṣyati?

ch.6, u.13

śraddhā

evam etat, yady ātmānam pratisaṃdhatte, tato devaḥ svarāṭ samrāḍ vā bhavati |

śraddhā — evam etat, yady ātmānam pratisaṃdhatte, tato devaḥ svarāṭ samrāḍ vā bhavati |

ch.6, u.14

śāntiḥ

atha devasya māyāyāṃ kīdṛśo 'nugrahaḥ?

śāntiḥ — atha devasya māyāyāṃ kīdṛśo 'nugrahaḥ?

ch.6, u.15

śraddhā

nanu “nigraha” iti vaktavye, katham “anugrahaḥ” śakyate vaktum? devo 'pi hi sarvānarthabījam iyaṃ māyā, sarvathā nigrāhyeti manyate |

śraddhā — nanu “nigraha” iti vaktavye, katham “anugrahaḥ” śakyate vaktum? devo 'pi hi sarvānarthabījam iyaṃ māyā, sarvathā nigrāhyeti manyate |

ch.6, u.16

śāntiḥ

yady evaṃ, kutas tarhīdanīṃ rājakulasya sthitiḥ?

śāntiḥ — yady evaṃ, kutas tarhīdanīṃ rājakulasya sthitiḥ?

ch.6, u.17

śraddhā

śṛṇu, vatse —

nityānityavicāraṇā praṇayinī, vairāgyam ekaṃ suhṛt, sanmitrāṇi yamādayaḥ, śamadamaprāyāḥ sakhāyo matāḥ | maitryādyāḥ paricārikāḥ, sahacarī nityaṃ mumukṣā, balād ucchedyā ripavaś ca — mohamamatāsaṃkalpasaṅgādayaḥ || 6.3 ||

ch.6, u.19

śāntiḥ

atha dharme svāminaḥ kīdṛśaḥ praṇayaḥ?

śāntiḥ — atha dharme svāminaḥ kīdṛśaḥ praṇayaḥ?

ch.6, u.20

śraddhā

putri, vairāgyasaṃnikarṣāt prabhṛti nitāntam ihāmutraphalabhogavirasa eva svāmi | tena —

kintv asau pratyakpravaṇatāṃ svāmino vicintya, kṛtaṃ kartavyam ivātmānaṃ matvā, svayam eva dharmaḥ ślathavyāpāro 'bhūt |

śraddhā — putri, vairāgyasaṃnikarṣāt prabhṛti nitāntam ihāmutraphalabhogavirasa eva svāmi | tena —

sa narakād iva pāpaphalād bhayaṃ bhajati puṇyaphalād api nāśinaḥ | iti samujjhitakāmasamanvayaṃ, sukṛtakarma kathañcana manyate || 6.4 ||

kintv asau pratyakpravaṇatāṃ svāmino vicintya, kṛtaṃ kartavyam ivātmānaṃ matvā, svayam eva dharmaḥ ślathavyāpāro 'bhūt |

ch.6, u.23

śāntiḥ

atha yān upasargān gṛhītvā, mahāmoho nilīya sthitas, teṣāṃ ko vṛttāntaḥ?

śāntiḥ — atha yān upasargān gṛhītvā, mahāmoho nilīya sthitas, teṣāṃ ko vṛttāntaḥ?

ch.6, u.24

śraddhā

putri, tathā duravasthāṃ gatenāpi, mahāmohahatakena svāminaḥ prarocanāya madhumatyā vidyayā sahopasargāḥ preṣitāḥ | ayam abhiprāyaḥ, yady eteṣv āsaktaḥ svāmī, viveka upaniṣaccintām api na kariṣyatīti |

śraddhā — putri, tathā duravasthāṃ gatenāpi, mahāmohahatakena svāminaḥ prarocanāya madhumatyā vidyayā sahopasargāḥ preṣitāḥ | ayam abhiprāyaḥ, yady eteṣv āsaktaḥ svāmī, viveka upaniṣaccintām api na kariṣyatīti |

ch.6, u.25

śāntiḥ

tatas tataḥ?

śāntiḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.26

śraddhā

tatas tayā saha tair gatvā kāpi svāmina aindrajālikī vidyopadarśitā | tathā hi —

madhumatīṃ ca bhūmim āpannaḥ, sthānābhimāninībhir devatābhir upacchandyate — “bho! ihopaviśyatām! nātra janmamṛtyū | anupādhiramaṇīyo deśaḥ, eṣa tvām upasthito vividhavilāsalāvaṇyapuṇyamayo, maṅgalārthavyagrapāṇiḥ, praṇayapeśalo vidyādharījanaḥ | tad ehi! yato 'tra —

śraddhā — tatas tayā saha tair gatvā kāpi svāmina aindrajālikī vidyopadarśitā | tathā hi —

śabdān eṣa śṛṇoti yojanaśatād, āvirbhavanti svatas tās tā vedapurāṇabhāratakathās tarkādayo vāṅmayāḥ | grathnāti svayam icchayā śucipadaiḥ śāstrāṇi kāvyāni vā. lokān bhrāmyati, paśyati sphuṭaruco ratnasthalīr mairavīḥ || 6.5 ||

madhumatīṃ ca bhūmim āpannaḥ, sthānābhimāninībhir devatābhir upacchandyate — “bho! ihopaviśyatām! nātra janmamṛtyū | anupādhiramaṇīyo deśaḥ, eṣa tvām upasthito vividhavilāsalāvaṇyapuṇyamayo, maṅgalārthavyagrapāṇiḥ, praṇayapeśalo vidyādharījanaḥ | tad ehi! yato 'tra —

kanakasikatilasthalāḥ sravantīḥ, pṛthujaghanāḥ kamalānanā varorūḥ | marakatadalakomalā vanālir bhaja! nijapuṇyajitāṃś ca sarvabhogān” || 6.6 ||

ch.6, u.30

śāntiḥ

tatas tataḥ?

śāntiḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.31

śraddhā

putri, tad ākarṇya, māyayā “ślāghyam etad” ity uktam | manasā cānumoditam | saṅkalpena protsāhitam | svāmī samprati sanmitrapatham ivāpannaḥ |

śraddhā — putri, tad ākarṇya, māyayā “ślāghyam etad” ity uktam | manasā cānumoditam | saṅkalpena protsāhitam | svāmī samprati sanmitrapatham ivāpannaḥ |

ch.6, u.32

śāntiḥ

(sakhedam) hā dhik! hā dhik! punar api tām eva saṃsāravāgurām api patitaḥ svāmī!

śāntiḥ — (sakhedam) hā dhik! hā dhik! punar api tām eva saṃsāravāgurām api patitaḥ svāmī!

ch.6, u.33

śraddhā

na khalu, na khalu |

śraddhā — na khalu, na khalu |

ch.6, u.34

śāntiḥ

tatas tataḥ?

śāntiḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.35

śraddhā

(p.93)tataḥ pārśvavartinā tarkeṇa tān sarvān krodhāveśakaṣāyitanayanam ālokyābhihitaḥ svāmī, “svāmin! kim evam ebhir viṣayāmiṣagrāsagṛdhnubhir āsthānīdhūrtabakaiḥ punar api teṣv eva viṣamaviṣayāṅgāreṣu nipātyamānam ātmānaṃ nāvabudhyase? nanu bhoḥ —

śraddhā — tataḥ pārśvavartinā tarkeṇa tān sarvān krodhāveśakaṣāyitanayanam ālokyābhihitaḥ svāmī, “svāmin! kim evam ebhir viṣayāmiṣagrāsagṛdhnubhir āsthānīdhūrtabakaiḥ punar api teṣv eva viṣamaviṣayāṅgāreṣu nipātyamānam ātmānaṃ nāvabudhyase? nanu bhoḥ —

bhavasāgaratāraṇāya yā sucirād yogatarīs tvayāśritā | adhunā parimucya tāṃ madāt, katham aṅgāranadīṃ vigāhase?” || 6.7 ||

ch.6, u.37

śāntiḥ

tatas tataḥ?

śāntiḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.38

śraddhā

tatas tad vacanam ākarṇya, “svasti viṣayebhya!” ity abhidhāyāvadhīritā madhumatī |

śraddhā — tatas tad vacanam ākarṇya, “svasti viṣayebhya!” ity abhidhāyāvadhīritā madhumatī |

ch.6, u.39

śāntiḥ

sādhu! sādhu! idānīṃ kva prasthitā bhavatī?

śāntiḥ — sādhu! sādhu! idānīṃ kva prasthitā bhavatī?

ch.6, u.40

śraddhā

ādiṣṭāhaṃ svāminā yathā, “vivekaṃ draṣṭum icchāmī”ti |

śraddhā — ādiṣṭāhaṃ svāminā yathā, “vivekaṃ draṣṭum icchāmī”ti |

ch.6, u.41

śāntiḥ

tat tvaratāṃ bhavatī |

śāntiḥ — tat tvaratāṃ bhavatī |

ch.6, u.42

śraddhā

tad ahaṃ rājasannidhiṃ prasthitā |

śraddhā — tad ahaṃ rājasannidhiṃ prasthitā |

ch.6, u.43

śāntiḥ

(p.94)aham api mahārājenopaniṣadam ānetum ādiṣṭā | tad bhavatu! svaniyogaṃ saṃpādayāvaḥ |

śāntiḥ — aham api mahārājenopaniṣadam ānetum ādiṣṭā | tad bhavatu! svaniyogaṃ saṃpādayāvaḥ |

ch.6, u.44

(iti niṣkrānte) praveśakaḥ

(iti niṣkrānte) praveśakaḥ

ch.6, u.46

(p.95) (tataḥ praviśati puruṣaḥ |)

(tataḥ praviśati puruṣaḥ |)

ch.6, u.47

puruṣaḥ

(vicintya saharṣam) aho! māhātmyaṃ devyā viṣṇubhakteḥ! yatprasādān mayā —

puruṣaḥ — (vicintya saharṣam) aho! māhātmyaṃ devyā viṣṇubhakteḥ! yatprasādān mayā —

tīrṇāḥ kleśamahormayaḥ, parihṛtā bhīmā mamatvabhramāḥ. śāntā mitrakalatrabandhumakaragrāhagrahagranthayaḥ | krodhaurvāgnir apākṛto, vighaṭitās tṛṣṇālatāvistarāḥ. pāretīram avāptakalpam adhunā saṃsāravārām nidheḥ || 6.8 ||

ch.6, u.49

(tataḥ praviśaty upaniṣac chāntiś ca |)

(tataḥ praviśaty upaniṣac chāntiś ca |)

ch.6, u.50

upaniṣat

sakhi! kathaṃ tathā niranukrośasya svāmino mukham ālokayiṣyāmi? yenāham itarajanayoṣeva suciram ekākinī parityaktā |

upaniṣat — sakhi! kathaṃ tathā niranukrośasya svāmino mukham ālokayiṣyāmi? yenāham itarajanayoṣeva suciram ekākinī parityaktā |

ch.6, u.51

śāntiḥ

devi, kathaṃ tathāvidhavipatpatito deva upālabhyate?

śāntiḥ — devi, kathaṃ tathāvidhavipatpatito deva upālabhyate?

ch.6, u.52

upaniṣat

sakhi, na dṛṣṭā tvayā me tādṛśī avasthā, yenaivaṃ bravīsi | śṛṇu —

upaniṣat — sakhi, na dṛṣṭā tvayā me tādṛśī avasthā, yenaivaṃ bravīsi | śṛṇu —

bāhvor bhagnā dalitamaṇayaḥ śreṇayaḥ kaṅkaṇānāṃ, cūḍāratnagrahanikṛtibhir dūṣitaḥ keśapāśaḥ | kaiḥ kair nāhaṃ hatavidhibalād īhitā durvidagdhair dāsīkartuṃ sapadi duritair dūrasaṃsthe viveke || 6.9 ||

ch.6, u.54

śāntiḥ

sarvam etan mahāmohasya durvilasitam | nātra devasyāparādhaḥ | tena hi tathā manaḥ kāmādidvāreṇa prabodhayatā tvatto dūrīkṛto vivekaḥ | etad eva kulastrīṇāṃ naisargikaṃ śīlaṃ yad vipanmagnasya svāminaḥ samayapratīkṣaṇam iti | tad ehi darśanena priyālāpena sambhāvaya devam | saṃpraty apahatā vidviṣaḥ | saṃpūrṇās te manorathāḥ |

śāntiḥ — sarvam etan mahāmohasya durvilasitam | nātra devasyāparādhaḥ | tena hi tathā manaḥ kāmādidvāreṇa prabodhayatā tvatto dūrīkṛto vivekaḥ | etad eva kulastrīṇāṃ naisargikaṃ śīlaṃ yad vipanmagnasya svāminaḥ samayapratīkṣaṇam iti | tad ehi darśanena priyālāpena sambhāvaya devam | saṃpraty apahatā vidviṣaḥ | saṃpūrṇās te manorathāḥ |

ch.6, u.55

upaniṣat

sakhi, saṃpraty āgacchantī vatsayā gītayāhaṃ rahasy uktā yathā “bhartā svāmī ca puruṣas tvayā yathāpraśnam uttareṇa saṃbhāvayitavyaḥ, yathā prabodhotpattir bhaviṣyatī”ti tat kathaṃ gurūṇām adhyakṣaṃ dhārṣṭyam avalambiṣye |

upaniṣat — sakhi, saṃpraty āgacchantī vatsayā gītayāhaṃ rahasy uktā yathā “bhartā svāmī ca puruṣas tvayā yathāpraśnam uttareṇa saṃbhāvayitavyaḥ, yathā prabodhotpattir bhaviṣyatī”ti tat kathaṃ gurūṇām adhyakṣaṃ dhārṣṭyam avalambiṣye |

ch.6, u.56

śāntiḥ

devi, avicāraṇīyam etad vākyam bhagavatyā gītāyāḥ | ayam eva cārtho devyā bhagavatyā viṣṇubhaktyā vivekasvāmino niruktaḥ | tad ehi | sambhāvaya darśanena bhartāram ādipuruṣaṃ ca |

śāntiḥ — devi, avicāraṇīyam etad vākyam bhagavatyā gītāyāḥ | ayam eva cārtho devyā bhagavatyā viṣṇubhaktyā vivekasvāmino niruktaḥ | tad ehi | sambhāvaya darśanena bhartāram ādipuruṣaṃ ca |

ch.6, u.57

upaniṣat

yathā vadati priyasakhī | (iti parikrāmati)

upaniṣat — yathā vadati priyasakhī | (iti parikrāmati)

ch.6, u.58

(tataḥ praviśati rājā śraddhā ca)

(tataḥ praviśati rājā śraddhā ca)

ch.6, u.59

rājā

ayi vatse! api drakṣyati śāntiḥ priyām upaniṣadam?

rājā — ayi vatse! api drakṣyati śāntiḥ priyām upaniṣadam?

ch.6, u.60

śraddhā

(p.97)deva! gṛhītoddeśaiva śāntir gatā, kathaṃ tām na drakṣyati?

śraddhā — deva! gṛhītoddeśaiva śāntir gatā, kathaṃ tām na drakṣyati?

ch.6, u.61

rājā

katham iva?

rājā — katham iva?

ch.6, u.62

śraddhā

deva, prāg eva kathitam etad devyā viṣṇubhaktyāsīt, yathā mandarābhidhāne śaile viṣṇor āyatane devyā gītāyā saha tarkavidyābhayād anupraviṣṭeti |

śraddhā — deva, prāg eva kathitam etad devyā viṣṇubhaktyāsīt, yathā mandarābhidhāne śaile viṣṇor āyatane devyā gītāyā saha tarkavidyābhayād anupraviṣṭeti |

ch.6, u.63

rājā

kathaṃ punas tarkavidyābhayam?

rājā — kathaṃ punas tarkavidyābhayam?

ch.6, u.64

śraddhā

deva, tam etam arthaṃ saiva prastoṣyati | tad āgacchatu devaḥ | eṣa svāmī tvadāgamanam eva dhyāyan vivikte vartate |

śraddhā — deva, tam etam arthaṃ saiva prastoṣyati | tad āgacchatu devaḥ | eṣa svāmī tvadāgamanam eva dhyāyan vivikte vartate |

ch.6, u.65

rājā

(upasṛtya) svāmin, abhivādaye!

rājā — (upasṛtya) svāmin, abhivādaye!

ch.6, u.66

puruṣaḥ

vatsa, kramaviruddho 'yaṃ samudācāraḥ | yato jñānavṛddhatayā bhavān evāsmākam upadeśadānena pitṛbhāvam āpannaḥ | kutaḥ —

tad bhavān pitṛtvenāsmāsu vartatām ity eṣa eva dharmaḥ |

puruṣaḥ — vatsa, kramaviruddho 'yaṃ samudācāraḥ | yato jñānavṛddhatayā bhavān evāsmākam upadeśadānena pitṛbhāvam āpannaḥ | kutaḥ —

purā hi dharmādhvani naṣṭasaṃjñā, devās tam arthaṃ tanayān apṛcchan | jñānena samyak parigṛhya te vai, “he putrakāḥ! saṃśṛṇute”ty avocan || 6.10 ||

tad bhavān pitṛtvenāsmāsu vartatām ity eṣa eva dharmaḥ |

ch.6, u.69

śāntiḥ

(p.98)eṣa devi, devena saha svāmī vivikte vartate | tad upasarpatu, devī |

śāntiḥ — eṣa devi, devena saha svāmī vivikte vartate | tad upasarpatu, devī |

ch.6, u.70

(upaniṣat upasarpati |)

(upaniṣat upasarpati |)

ch.6, u.71

śāntiḥ

svāmin! eṣopaniṣaddevī pādavandanāyāgatā |

śāntiḥ — svāmin! eṣopaniṣaddevī pādavandanāyāgatā |

ch.6, u.72

puruṣaḥ

na khalu! na khalu! yato māteyam asmākaṃ tattvāvabodhodayena | tad eṣaivāsmākaṃ namasyā! athavā —

puruṣaḥ — na khalu! na khalu! yato māteyam asmākaṃ tattvāvabodhodayena | tad eṣaivāsmākaṃ namasyā! athavā —

anugrahavidhau devyā mātuś ca mahad antaram | mātā gāḍhaṃ nibadhnāti, bandhaṃ devī nikṛntati || 6.11 ||

ch.6, u.74

upaniṣat

(vivekam avalokya, namaskṛtya dūre samupaviśati |)

upaniṣat — (vivekam avalokya, namaskṛtya dūre samupaviśati |)

ch.6, u.75

puruṣaḥ

amba, kathyatām, kva bhavatyā nītā ete divasāḥ?

puruṣaḥ — amba, kathyatām, kva bhavatyā nītā ete divasāḥ?

ch.6, u.76

upaniṣat

svāmin —

nītāny amūni maṭhacatvaraśūnyadevā- gāreṣu mūrkhamukharaiḥ saha vāsarāṇi |

ch.6, u.78

puruṣaḥ

atha te jānanti kim api bhavatyās tattvam?

puruṣaḥ — atha te jānanti kim api bhavatyās tattvam?

ch.6, u.79

upaniṣat

na khalu, na khalu! kiṃtu —

tena kevalaṃ teṣāṃ parārthaharaṇaprayojanam eva madvicāraṇam |

upaniṣat — na khalu, na khalu! kiṃtu —

te svecchayā mama girāṃ draviḍāṅganokta- vācām ivārtham avicārya vikalpayanti || 6.12 ||

tena kevalaṃ teṣāṃ parārthaharaṇaprayojanam eva madvicāraṇam |

ch.6, u.82

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.83

upaniṣat

tataḥ, kadā cit —

kṛṣṇājināgnisamidājyajuhūsruvādi- pātrais tatheṣṭipaśusomamukhair makhaiś ca | dṛṣṭā mayā parivṛtākhilakarmakāṇḍa- vyādiṣṭapaddhatir athādhvani yajñavidyā || 6.13 ||

ch.6, u.85

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.86

upaniṣat

tato mayā cintitam, “api nāmaiṣā pustakabhāravāhinī me jñāsyati tattvam” iti, ata evāsyāḥ sannidhau kānicid vāsarāṇi nayāmi |

upaniṣat — tato mayā cintitam, “api nāmaiṣā pustakabhāravāhinī me jñāsyati tattvam” iti, ata evāsyāḥ sannidhau kānicid vāsarāṇi nayāmi |

ch.6, u.87

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.88

upaniṣat

tatas, tām aham upasthitā, tayā cāham uktāsmi — “bhadre, kiṃ te samīhitam?” iti | tato mayoktam, “ārye! anāthāsmi | tvayi nivastum icchāmī”ti |

upaniṣat — tatas, tām aham upasthitā, tayā cāham uktāsmi — “bhadre, kiṃ te samīhitam?” iti | tato mayoktam, “ārye! anāthāsmi | tvayi nivastum icchāmī”ti |

ch.6, u.89

puruṣaḥ

(p.100)tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.90

upaniṣat

tatas tayoktaṃ, “bhadre! kiṃ te karme?”ti | tato mayoktam —

yajñavidyā vicintya —

“tan manye nātiprayojanaṃ bhavatyāḥ parigraheṇa | tathāpi yadi kartāraṃ bhoktāraṃ puruṣaṃ stuvantī kiyantaṃ kālam atra vastum icchasi ko doṣaḥ?”

upaniṣat — tatas tayoktaṃ, “bhadre! kiṃ te karme?”ti | tato mayoktam —

“yasmād viśvam udeti, yatra ramate, yasmin punar līyate — bhāṣā yasya jagad vibhāti, sahajānandojjvalaṃ yanmahaḥ | śāntaṃ, śāśvatam, akriyaṃ, yam apunarbhāvāya bhūteśvaraṃ dvaitadhvāntam apāsya yānti kṛtinaḥ — prastaumi taṃ pūruṣam” || 6.14 || iti |

yajñavidyā vicintya —

“pumān akartā katham īśvaro bhavet? kriyā bhavocchedakarī na vastudhīḥ | kurvan kriyā eva naro bhavacchidaḥ, śataṃ samāḥ śāntamanā jijīviṣet || 6.15 ||

“tan manye nātiprayojanaṃ bhavatyāḥ parigraheṇa | tathāpi yadi kartāraṃ bhoktāraṃ puruṣaṃ stuvantī kiyantaṃ kālam atra vastum icchasi ko doṣaḥ?”

ch.6, u.95

rājā

(sopahāsam) aho! dhūmāndhakāraśyāmalitadṛśo duṣprajñatvaṃ yajñavidyāyāḥ, yenaivaṃ kutarkopahatā! yataḥ —

tasmāt tamo'ndhānām eveyam anīśvaradṛṣṭiḥ | abodhaprabhavaṃ ca saṃsāraṃ karmabhiḥ śamayantī yajñavidyā nūnam andhatamasam andhakāreṇāpaninīṣati!

rājā — (sopahāsam) aho! dhūmāndhakāraśyāmalitadṛśo duṣprajñatvaṃ yajñavidyāyāḥ, yenaivaṃ kutarkopahatā! yataḥ —

ayaḥ svabhāvād acalaṃ balāc cala- ty acetanaṃ cumbakasannidhāv iva | tanoti viśvekṣitur īkṣiteritā jaganti māyeśvarateyam īśituḥ || 6.16 ||

tasmāt tamo'ndhānām eveyam anīśvaradṛṣṭiḥ | abodhaprabhavaṃ ca saṃsāraṃ karmabhiḥ śamayantī yajñavidyā nūnam andhatamasam andhakāreṇāpaninīṣati!

svabhāvalīnāni, tamomayāni, prakāśayed yo bhuvanāni sapta | tam eva vidvān atimṛtyum eti, nānyo 'sti panthā bhavamuktihetuḥ || 6.17 ||

ch.6, u.99

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.100

upaniṣat

tato yajñavidyayā vimṛśyoktam, “sakhi! tvatsaṃnikarṣād durvāsanopahatair asmadantevāsibhiḥ karmasu ślathādarair bhavitavyam | tat prasīdatu bhavatī svābhilaṣitadeśagamanāya |”

upaniṣat — tato yajñavidyayā vimṛśyoktam, “sakhi! tvatsaṃnikarṣād durvāsanopahatair asmadantevāsibhiḥ karmasu ślathādarair bhavitavyam | tat prasīdatu bhavatī svābhilaṣitadeśagamanāya |”

ch.6, u.101

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.102

upaniṣat

tato 'haṃ tām atikramya prasthitā |

upaniṣat — tato 'haṃ tām atikramya prasthitā |

ch.6, u.103

puruṣaḥ

(p.102)tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.104

upaniṣat

tataḥ karmakāṇḍavicāriṇī sahacarī mīmāṃsā mayā dṛṣṭā —

upaniṣat — tataḥ karmakāṇḍavicāriṇī sahacarī mīmāṃsā mayā dṛṣṭā —

vibhidya karmāṇy, adhikārabhāñji, śrutyādibhiś cānugatā pramāṇaiḥ | aṅgair vicitrair abhiyojayantī prāptopadeśair atideśakaiś ca || 6.18 ||

ch.6, u.106

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.107

upaniṣat

tato 'haṃ tām api tathaivāśrayam abhyarthitavatī | atha tayāpy uktāsmi “bhadre, kiṃkarmāsī?”ti | tato mayā tad eva “yasmād viśvam” ityādi paṭhitam |

upaniṣat — tato 'haṃ tām api tathaivāśrayam abhyarthitavatī | atha tayāpy uktāsmi “bhadre, kiṃkarmāsī?”ti | tato mayā tad eva “yasmād viśvam” ityādi paṭhitam |

ch.6, u.108

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.109

upaniṣat

tato mīmāṃsayā pārśvavartināṃ mukham ālokyābhihitam, “asty evāsmākaṃ lokāntaraphalopabhogayogyapuruṣopanayanenopayogaḥ | tad dhriyatām karmopayukte!”ti | tatra teṣām madhye kenāpy antevāsinaitad anumoditam eva | apareṇa tu prasiddhapratiṣṭhena mīmāṃsāhṛdayādhidaivatena kumārilasvāminoktaṃ — “devi! neyaṃ karmopayuktaṃ puruṣam upanayati | kintv akartāram, abhoktāram, īśvaram, na cāsāv īśvaraḥ karmasūpayujyate |”
(p.103)athāpareṇoktam, “atha kiṃ laukikāt puruṣād anya īśvaro nāmāsti?” tatas tena vihasya punar uktam, “asti | tathā hi —

upaniṣat — tato mīmāṃsayā pārśvavartināṃ mukham ālokyābhihitam, “asty evāsmākaṃ lokāntaraphalopabhogayogyapuruṣopanayanenopayogaḥ | tad dhriyatām karmopayukte!”ti | tatra teṣām madhye kenāpy antevāsinaitad anumoditam eva | apareṇa tu prasiddhapratiṣṭhena mīmāṃsāhṛdayādhidaivatena kumārilasvāminoktaṃ — “devi! neyaṃ karmopayuktaṃ puruṣam upanayati | kintv akartāram, abhoktāram, īśvaram, na cāsāv īśvaraḥ karmasūpayujyate |” athāpareṇoktam, “atha kiṃ laukikāt puruṣād anya īśvaro nāmāsti?” tatas tena vihasya punar uktam, “asti | tathā hi —

ekaḥ paśyati ceṣṭitāni jagatām, anyas tu mohāndhadhīr. ekaḥ karmaphalāni vāñchati, dadāty anyas tu tāny arthine | ekaḥ karmasu śiṣyate, tanubhṛtāṃ śāstaiva devo 'paro. niḥsaṅgaḥ puruṣaḥ kriyāsu sa kathaṃ karteti saṃbhāvyate” || 6.19 ||

ch.6, u.111

rājā

(saharṣam) sādhu kumārilasvāmin, sādhu! prājño 'sy, āyuṣmān bhava!

rājā — (saharṣam) sādhu kumārilasvāmin, sādhu! prājño 'sy, āyuṣmān bhava!

“dvau tau suparṇau sayujau sakhāyau samānavṛkṣaṃ pariṣasvajāte | ekas tayoḥ pippalam atti pakvam, anyas tv anaśnann abhicākaśīti” || 6.20 ||

ch.6, u.113

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.114

upaniṣat

tato 'haṃ mīmāṃsām abhimantrya prasthitā |

upaniṣat — tato 'haṃ mīmāṃsām abhimantrya prasthitā |

ch.6, u.115

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.116

upaniṣat

tato mayā bahubhiḥ śiṣyair upāsyamānās tarkavidyā avalokitāḥ |

upaniṣat — tato mayā bahubhiḥ śiṣyair upāsyamānās tarkavidyā avalokitāḥ |

kācid dvitriviśeṣakalpanaparā, nyāyaiḥ parā tanvatī vādaṃ sacchalajātinigrahamayair jalpaṃ vitaṇḍām api | anyā tu prakṛter vibhajya puruṣasyodāharantī bhidāṃ tattvānāṃ gaṇanāparā mahadahaṃkārādisargakramaiḥ || 6.21 ||

ch.6, u.118

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.119

upaniṣat

tathaivāham tāḥ samupasthitā | tābhiś cānuyuktayā mayā tad eva karmopāhṛtam “yasmād viśvam” ityādi | tatra tābhiḥ saprakāśopahāsam uktam, “āḥ vācāle! paramāṇubhyo viśvam utpadyate | nimittakāraṇam īśvaraḥ |” anyayā tu sakrodham uktam, “āḥ pāpe! katham īśvaram eva vikāriṇam kṛtvā vināśadharmiṇam upapādayasi? nanu re pradhānād viśvotpattiḥ |”

upaniṣat — tathaivāham tāḥ samupasthitā | tābhiś cānuyuktayā mayā tad eva karmopāhṛtam “yasmād viśvam” ityādi | tatra tābhiḥ saprakāśopahāsam uktam, “āḥ vācāle! paramāṇubhyo viśvam utpadyate | nimittakāraṇam īśvaraḥ |” anyayā tu sakrodham uktam, “āḥ pāpe! katham īśvaram eva vikāriṇam kṛtvā vināśadharmiṇam upapādayasi? nanu re pradhānād viśvotpattiḥ |”

ch.6, u.120

rājā

aho! durmatayas tarkavidyā etad api na jānanti! sarvaṃ prameyajātam ghaṭādivat kāryam iti, paramāṇupradhānopādānakāraṇam apy upekṣaṇīyam eveti | api ca —

vikāraśaṅkā tu mugdhavadhūnāṃ vilasitam iva | tathā hi —

rājā — aho! durmatayas tarkavidyā etad api na jānanti! sarvaṃ prameyajātam ghaṭādivat kāryam iti, paramāṇupradhānopādānakāraṇam apy upekṣaṇīyam eveti | api ca —

ambhaḥśītakarāntarikṣanagarasvapnendrajālādivat, kāryaṃ meyam asatyam etad, udayadhvaṃsādiyuktaṃ jagat | śuktau rūpyam iva, srajīva bhujagaḥ, svātmāvabodhe harāv ajñāte prabhavaty, athāstam ayate tattvāvabodhodayāt || 6.22 ||

vikāraśaṅkā tu mugdhavadhūnāṃ vilasitam iva | tathā hi —

śāntaṃ jyotiḥ katham anuditānastanityaprakāśaṃ viśvotpattau vrajati vikṛtiṃ niṣkalaṃ nirmalaṃ ca? | śaśvan nīlotpaladalarucām ambuvāhāvalīnāṃ prādurbhāve bhavati viyataḥ kīdṛśo vā vikāraḥ? || 6.23 ||

ch.6, u.124

puruṣaḥ

sādhu! sādhu! prīṇayati mānasaṃ mamāyaṃ prajñāvato vimarśaḥ | (upaniṣadaṃ prati) tatas tataḥ?

puruṣaḥ — sādhu! sādhu! prīṇayati mānasaṃ mamāyaṃ prajñāvato vimarśaḥ | (upaniṣadaṃ prati) tatas tataḥ?

ch.6, u.125

upaniṣat

tatas tābhiḥ sarvābhir eva kruddhābhir uktam, “aho! viśvavilayena muktim eṣā vadantī! nāstikapathaṃ prasthitā nigṛhyatām!” iti | tataḥ sasaṃrambhaṃ māṃ nigrahītuṃ pradhāvitāḥ sarvāḥ |

upaniṣat — tatas tābhiḥ sarvābhir eva kruddhābhir uktam, “aho! viśvavilayena muktim eṣā vadantī! nāstikapathaṃ prasthitā nigṛhyatām!” iti | tataḥ sasaṃrambhaṃ māṃ nigrahītuṃ pradhāvitāḥ sarvāḥ |

ch.6, u.126

puruṣaḥ

(satrāsam) tatas tataḥ?

puruṣaḥ — (satrāsam) tatas tataḥ?

ch.6, u.127

upaniṣat

tato 'haṃ satvarataraṃ parikramya daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭā | tato mandaraśailopakalpitasya madhusūdanāyatanasya nātidure —

upaniṣat — tato 'haṃ satvarataraṃ parikramya daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭā | tato mandaraśailopakalpitasya madhusūdanāyatanasya nātidure —

bāhvor bhagnā dalitamaṇayaḥ śreṇayaḥ kaṅkaṇānāṃ, cūḍāratnagrahanikṛtibhir dūṣitaḥ keśapāśaḥ | chinnā muktāvalir, apahṛtam, srastam aṅgād dukūlam, bhītā gītāśramam atha galannūpurāhaṃ praviṣṭā || 6.24 ||

ch.6, u.129

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.130

upaniṣat

tato devāyatanān nirgatya, daṇḍapāṇibhiḥ puruṣair atinirdayam tāḍyamānās, tā digantam atikrāntāḥ sarvāḥ |

upaniṣat — tato devāyatanān nirgatya, daṇḍapāṇibhiḥ puruṣair atinirdayam tāḍyamānās, tā digantam atikrāntāḥ sarvāḥ |

ch.6, u.131

rājā

(saharṣam) na khalu bhavatīm atikrāmato bhagavān viśvasākṣī kṣamate |

rājā — (saharṣam) na khalu bhavatīm atikrāmato bhagavān viśvasākṣī kṣamate |

ch.6, u.132

puruṣaḥ

tatas tataḥ?

puruṣaḥ — tatas tataḥ?

ch.6, u.133

upaniṣat

tatra ca vatsayā gītayā māṃ tatrāgatām avalokya, sasaṃbhramaṃ, “mātar! mātar!” iti parirabhyopaveśitāsmi | viditavṛttāntayā tayā coktam, “amba, nātra khedayitavyaṃ manaḥ | ye khalu tvām apramāṇīkṛtya, yatheṣṭam asurasattvāḥ pracariṣyanti, teṣām īśvara eva śāstā | uktaṃ ca tena bhagavatā tān adhikṛtya —

upaniṣat — tatra ca vatsayā gītayā māṃ tatrāgatām avalokya, sasaṃbhramaṃ, “mātar! mātar!” iti parirabhyopaveśitāsmi | viditavṛttāntayā tayā coktam, “amba, nātra khedayitavyaṃ manaḥ | ye khalu tvām apramāṇīkṛtya, yatheṣṭam asurasattvāḥ pracariṣyanti, teṣām īśvara eva śāstā | uktaṃ ca tena bhagavatā tān adhikṛtya —

“tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān, saṃsāreṣu narādhamān | kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu” || 6.25 || iti |

ch.6, u.135

puruṣaḥ

(sakautukam) devi, tvatprasādāj jñātum icchāmi ko 'yam īśvaro nāmeti?

puruṣaḥ — (sakautukam) devi, tvatprasādāj jñātum icchāmi ko 'yam īśvaro nāmeti?

ch.6, u.136

upaniṣat

(sasmitam) ko nāmātmānam ajānantam pratyuttaraṃ dāsyati?

upaniṣat — (sasmitam) ko nāmātmānam ajānantam pratyuttaraṃ dāsyati?

ch.6, u.137

puruṣaḥ

(saharṣam) katham? mamātmā parameśvaraḥ?

puruṣaḥ — (saharṣam) katham? mamātmā parameśvaraḥ?

ch.6, u.138

upaniṣat

evam etat | tathā hi —

asau tvadanyo na sanātanaḥ pumān, bhavān na devāt puruṣottamāt paraḥ | sa eva bhinnas tadanādimāyayā, dvidheva bimbaṃ salile vivasvataḥ || 6.26 ||

ch.6, u.140

puruṣaḥ

(vivekaṃ prati) bhagavan, uktam apy arthaṃ bhagavatyā na samyag avadhārayāmi |

puruṣaḥ — (vivekaṃ prati) bhagavan, uktam apy arthaṃ bhagavatyā na samyag avadhārayāmi |

avachinnasya bhinnasya, jarāmaraṇadharmiṇaḥ | mama bravīti devīyaṃ nityānandacidātmatām || 6.27 ||

ch.6, u.142

vivekaḥ

padārthāparijñānād ayaṃ vākyārthānavabodhas |

vivekaḥ — padārthāparijñānād ayaṃ vākyārthānavabodhas |

ch.6, u.143

puruṣaḥ

tadavabodhāya bhagavān upāyam ājñāpayatu |

puruṣaḥ — tadavabodhāya bhagavān upāyam ājñāpayatu |

ch.6, u.144

vivekaḥ

ayam ucyate —

eṣo 'smīti vivicya, netipadataś cittena sārdhaṃ kṛte, tattvānāṃ vilaye cidātmani parijñāte tvamarthe punaḥ | śrutvā tat tvam asīti, bādhitabhavadhvāntaṃ, tad ātmaprabhaṃ, śāntaṃ jyotir anantam antaruditānandaṃ samuddyotate || 6.28 ||

ch.6, u.146

puruṣaḥ

(sānandaṃ śrutam arthaṃ paribhāvayati |)

puruṣaḥ — (sānandaṃ śrutam arthaṃ paribhāvayati |)

ch.6, u.147

(tataḥ praviśati nididhyāsanam |)

(tataḥ praviśati nididhyāsanam |)

ch.6, u.148

nididhyāsanam

ādiṣṭo 'smi bhagavatyā viṣṇubhaktyā yathā, “nigūḍham asmadabhiprāyam upaniṣad vivekena saha bodhayitavyā | tvayā ca puruṣeṇa vastavyam” iti | (vilokya) eṣā devī vivekapuruṣābhyāṃ nātidūre vartate | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya upaniṣadaṃ prati janāntikam |) devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭaṃ yathā — “saṃkalpayonayo devatā bhavanti | mayā ca samādhānena viditaṃ tathā āpannasattvā bhavatīti | tatra ca krūrasattvā vidyā nāma kanyā tvadudare vartate prabodhacandraś ca | tatra vidyāṃ saṅkarṣaṇavidyayā manasi saṅkrāmayiṣyasi | prabodhacandraṃ puruṣe samarpya vatsavivekena saha matsamīpam āgamiṣyasīti |”

nididhyāsanam — ādiṣṭo 'smi bhagavatyā viṣṇubhaktyā yathā, “nigūḍham asmadabhiprāyam upaniṣad vivekena saha bodhayitavyā | tvayā ca puruṣeṇa vastavyam” iti | (vilokya) eṣā devī vivekapuruṣābhyāṃ nātidūre vartate | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya upaniṣadaṃ prati janāntikam |) devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭaṃ yathā — “saṃkalpayonayo devatā bhavanti | mayā ca samādhānena viditaṃ tathā āpannasattvā bhavatīti | tatra ca krūrasattvā vidyā nāma kanyā tvadudare vartate prabodhacandraś ca | tatra vidyāṃ saṅkarṣaṇavidyayā manasi saṅkrāmayiṣyasi | prabodhacandraṃ puruṣe samarpya vatsavivekena saha matsamīpam āgamiṣyasīti |”

ch.6, u.149

upaniṣat

yad ādiśati mahādevī | (iti vivekam ādāya niṣkrāntā |)

upaniṣat — yad ādiśati mahādevī | (iti vivekam ādāya niṣkrāntā |)

ch.6, u.150

(nididhyāsanaṃ puruṣaṃ praviśati |)

(nididhyāsanaṃ puruṣaṃ praviśati |)

ch.6, u.151

puruṣaḥ

(dhyānaṃ nāṭayati)

puruṣaḥ — (dhyānaṃ nāṭayati)

ch.6, u.152

(nepathye)

āścaryam! āścaryam!

(nepathye) — āścaryam! āścaryam!

uddāmadyutidāmabhis taḍid iva pradyotayantī diśaḥ, pratyagrasphuṭadutkaṭāsthi manaso nirbhidya vakṣaḥsthalam | kanyeyaṃ sahasā samaṃ parikarair mohaṃ grasantī, bhaja- ty antardhānam, upaiti caikapuruṣaṃ śrīmān prabodhodayaḥ || 6.29 ||

ch.6, u.154

(tataḥ praviśati prabodhacandraḥ |)

(tataḥ praviśati prabodhacandraḥ |)

ch.6, u.155

prabodhacandraḥ —

(parikramya) eṣa puruṣaḥ | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya) bhagavan, prabodhacandro 'ham abhivādaye!

prabodhacandraḥ —

kiṃ vāptaṃ? kim apohitaṃ? kim uditaṃ? kiṃ vā samutsāritaṃ? syūtaṃ kiṃ nu? vilāyitaṃ nu? kim idaṃ? kiñcin na vā kiñcana? | yasminn abhyudite vitarkapadavīṃ naivaṃ samārohati trailokyaṃ sahajaprakāśadalitaṃ so 'haṃ prabodhodayaḥ || 6.30 ||

(parikramya) eṣa puruṣaḥ | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya) bhagavan, prabodhacandro 'ham abhivādaye!

ch.6, u.157

puruṣaḥ

(sāhlādam) ehi putra! pariṣvajasva mām!

puruṣaḥ — (sāhlādam) ehi putra! pariṣvajasva mām!

ch.6, u.158

(prabodhacandras tathā karoti |)

(prabodhacandras tathā karoti |)

ch.6, u.159

puruṣaḥ

(āliṅgya sānandam) aho! vighaṭitatimirapaṭalaṃ saṃjātam! tathā hi —

sarvathā kṛtakṛtyo 'smi bhagavatyā viṣṇubhakteḥ prasādāt | so 'ham idānīm —

puruṣaḥ — (āliṅgya sānandam) aho! vighaṭitatimirapaṭalaṃ saṃjātam! tathā hi —

mohāndhakāram avadhūya, vikalpanidrām unmathya, ko 'py ajani bodhatuṣāraraśmiḥ | śraddhāvivekamatiśāntiyamādi yena viśvātmakaḥ sphurati — viṣṇur ahaṃ sa eṣaḥ || 6.31 ||

sarvathā kṛtakṛtyo 'smi bhagavatyā viṣṇubhakteḥ prasādāt | so 'ham idānīm —

saṅge na kenacid upetya, kam apy apṛcchan, gacchann atarkitaphalaṃ vidiśaṃ diśaṃ vā | śānto vyapetabhayaśokakaṣāyamohaḥ, sāyaṃ gṛhe munir ahaṃ bhavitāsmi sadyaḥ || 6.32 ||

ch.6, u.163

(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ |)

(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ |)

ch.6, u.164

viṣṇubhaktiḥ

(saharṣam upasṛtya) cireṇa khalv asmākaṃ saṃpannāḥ sarve manorathāḥ, yena praśāntārātiṃ bhavantam avalokayāmi |

viṣṇubhaktiḥ — (saharṣam upasṛtya) cireṇa khalv asmākaṃ saṃpannāḥ sarve manorathāḥ, yena praśāntārātiṃ bhavantam avalokayāmi |

ch.6, u.165

puruṣaḥ

devyā viṣṇubhakteḥ prasādāt kiṃ nāma duṣkaram? (iti pādayoḥ patati |)

puruṣaḥ — devyā viṣṇubhakteḥ prasādāt kiṃ nāma duṣkaram? (iti pādayoḥ patati |)

ch.6, u.166

viṣṇubhaktiḥ

(puruṣam utthāpayati |) uttiṣṭha, vatsa | kiṃ te bhūyaḥ priyam upaharāmi?

viṣṇubhaktiḥ — (puruṣam utthāpayati |) uttiṣṭha, vatsa | kiṃ te bhūyaḥ priyam upaharāmi?

ch.6, u.167

puruṣaḥ

(p.111)kiṃ ataḥ param api priyam asti? yataḥ —

tathāpīdam astu bharatavākyam!

puruṣaḥ — kiṃ ataḥ param api priyam asti? yataḥ —

pūrvaṃ tāvad vivekapramukhanijabalair nirjite sānubandhe mohe 'smākaṃ kulārau; tadanu samudite hanta vairāgyayoge | śāntiśraddhādiyatnāt punar upaniṣadā sādhitāt samprayogād, asmābhis tvatprasādād dhruvam ayam adhunā labdha eva prabodhaḥ || 6.33 ||
saṃsārāpārasindhuplavakuśalamahākarṇadhāre murārau bhaktir mukteḥ parā sā prasaratu jananī sārvakālaṃ janasya! | kiñcānyat svaprakāśaṃ parataram amalajyotir ānandasāndraṃ śāntātmāno munīndrāḥ pramuditamanasaḥ santataṃ bhāvayantu! || 6.34 ||
praśāntārātir agamad vivekaḥ kṛtakṛtyatām | nīrajaske sadānande pade cāhaṃ niveśitaḥ || 6.35 ||

tathāpīdam astu bharatavākyam!

parjanyo 'smin jagati mahatīṃ vṛṣṭim iṣṭāṃ vidhattāṃ | rājānaḥ kṣmāṃ galitavividhopaplavāṃ pālayantu | tattvonmeṣāpahatatamasas tvatprasādān mahāntaḥ saṃsārābdhiṃ viṣayamamatātaṅkapaṅkaṃ tarantu || 6.36 ||

ch.6, u.173

(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake jīvanmuktir nāma ṣaṣṭho 'ṅkaḥ |

(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake jīvanmuktir nāma ṣaṣṭho 'ṅkaḥ |