§ 1
ch.1, u.1
-
(p.1)madhyāhnārkamarīcikāsv iva payaḥpūro yad ajñānataḥ, khaṃ vāyur jvalano jalaṃ kṣitir iti trailokyam unmīlati | yat tattvaṃ viduṣāṃ nimīlati punaḥ, sragbhogibhogopamaṃ, sāndrānandam upāsmahe tad amalaṃ svātmāvabodhaṃ mahaḥ || 1.1 ||
- api ca —
-
antarnāḍīniyamitamarullaṅghitabrahmarandhraṃ, svānte śāntipraṇayini samunmīlad ānandasāndram | pratyagjyotir jayati yaminaḥ spaṣṭalālāṭanetra- vyājavyaktiktīkṛtam iva jagad vyāpi candrārdhamauleḥ || 1.2 ||
api ca —
antarnāḍīniyamitamarullaṅghitabrahmarandhraṃ, svānte śāntipraṇayini samunmīlad ānandasāndram | pratyagjyotir jayati yaminaḥ spaṣṭalālāṭanetra- vyājavyaktīkṛtam iva jagad vyāpi candrārdhamauleḥ || 1.2 ||(nāndyante tataḥ praviṣati sūtradhāraḥ |)
(nāndyante tataḥ praviṣati sūtradhāraḥ |)
ch.1, u.5
alam ativistareṇa! ādiṣṭo 'smi — sakalasāmantacakracūḍāmaṇimarīcimañjarīnīrājitacaraṇakamalena; balavadarinivahavakṣaḥsthalakavāṭapāṭanaprakaṭitanṛsiṃharūpeṇa; prabalataranarapatikulapralayamahārṇavanimagnamedinīsamuddharaṇopanītamahāvarāharūpeṇa; sakaladigvilāsinīkarṇapūrīkṛtakīrtilatāpallavena; samastāśāstamberamakarṇatālāsphālanabahalapavanasampātapravardhitapratāpānalena — śrīmatā gopalena, yathā khalv — “asya sahajasuhṛdo rājñaḥ kīrtivarmadevasya digvijayavyāpārāntaritaparabrahmānandair asmābhiḥ samunmīlitavividhaviṣamaviṣayarasāsvādadūṣitā ivātivāhitā divasāḥ | idānīṃ tu kṛtakṛtyā vayam | yataḥ —
-
(p.2)nītāḥ kṣayaṃ kṣitibhujo nṛpater vipakṣā; rakṣāvatī kṣitir abhūt prathitair amātyaiḥ | sāmrājyam asya vihitaṃ kṣitipālamauli- mālārpitaṃ bhuvi payonidhimekhalāyām || 1.3 ||
tad vayaṃ śāntarasaprayogābhinayenātmānaṃ vinodayitum icchāmaḥ | tad yat pūrvam asmadgurubhis, tatrabhavadbhiḥ śrīkṛṣṇamiśraiḥ prabodhacandrodayaṃ nāma nāṭakaṃ nirmāya bhavataḥ samarpitam āsīt tad adya rājñaḥ śrīkīrtivarmaṇaḥ purastād abhinetavyaṃ bhavatā | asti cāsya bhūpateḥ sapariṣadas tadavalokane kutūhalam” iti | tad bhavatu | gṛhaṃ gatvā, gṛhiṇīm āhūya, saṅgītakam anutiṣṭhāmi | (parikramya, nepathyābhimukham avalokya |) ārye! itas tāvat!
sūtradhāraḥ — alam ativistareṇa! ādiṣṭo 'smi — sakalasāmantacakracūḍāmaṇimarīcimañjarīnīrājitacaraṇakamalena; balavadarinivahavakṣaḥsthalakavāṭapāṭanaprakaṭitanṛsiṃharūpeṇa; prabalataranarapatikulapralayamahārṇavanimagnamedinīsamuddharaṇopanītamahāvarāharūpeṇa; sakaladigvilāsinīkarṇapūrīkṛtakīrtilatāpallavena; samastāśāstamberamakarṇatālāsphālanabahalapavanasampātapravardhitapratāpānalena — śrīmatā gopalena, yathā khalv — “asya sahajasuhṛdo rājñaḥ kīrtivarmadevasya digvijayavyāpārāntaritaparabrahmānandair asmābhiḥ samunmīlitavividhaviṣamaviṣayarasāsvādadūṣitā ivātivāhitā divasāḥ | idānīṃ tu kṛtakṛtyā vayam | yataḥ —
tad vayaṃ śāntarasaprayogābhinayenātmānaṃ vinodayitum icchāmaḥ | tad yat pūrvam asmadgurubhis, tatrabhavadbhiḥ śrīkṛṣṇamiśraiḥ prabodhacandrodayaṃ nāma nāṭakaṃ nirmāya bhavataḥ samarpitam āsīt tad adya rājñaḥ śrīkīrtivarmaṇaḥ purastād abhinetavyaṃ bhavatā | asti cāsya bhūpateḥ sapariṣadas tadavalokane kutūhalam” iti | tad bhavatu | gṛhaṃ gatvā, gṛhiṇīm āhūya, saṅgītakam anutiṣṭhāmi | (parikramya, nepathyābhimukham avalokya |) ārye! itas tāvat!
ch.1, u.8
(praviśya |)
(praviśya |)
ch.1, u.9
esa mhi | āṇavedu, ayyaütto, ko ṇioo aṇuciṭṭhīyadu tti |eṣāsmi | ājñāpayatv āryaputraḥ ko niyogo 'nuṣṭhīyatām iti |
naṭī — esa mhi | āṇavedu, ayyaütto, ko ṇioo aṇuciṭṭhīyadu tti | (eṣāsmi | ājñāpayatv āryaputraḥ ko niyogo 'nuṣṭhīyatām iti |)
ch.1, u.10
ārye viditam eva bhavatyā —
-
asti pratyarthipṛthvīpativipulabalāraṇyamūrcchatpratāpa- jyotirjvālāvalīḍhatribhuvanavivaro viśvaviśrāntakīrtiḥ | gopālo bhūmipālān prasabham asilatāmitramātreṇa jitvā; sāmrājye kīrtivarmā narapatitilako yena bhūyo 'bhyaṣeci || 1.4 ||
- api ca —
-
adyāpy unmadayātudhānataruṇīcañcatkarāsphālana- vyāvalgannṛkapālatālaraṇitair nṛtyatpiśācāṅganāḥ | udgāyanti yaśāṃsi yasya vitatair nādaiḥ pracaṇḍānila- prakṣubhyatkarikumbhakūṭakuharavyaktai raṇakṣoṇayaḥ || 1.5 ||
tena ca śāntapathaprasthitenātmano vinodārthaṃ prabodhacandrodayābhidhānaṃ nāṭakam abhinetum ādiṣṭo 'smi | tad ādiśyantāṃ bharatā varṇikāparigrahāya!
sūtradhāraḥ — ārye viditam eva bhavatyā —
api ca —
adyāpy unmadayātudhānataruṇīcañcatkarāsphālana- vyāvalgannṛkapālatālaraṇitair nṛtyatpiśācāṅganāḥ | udgāyanti yaśāṃsi yasya vitatair nādaiḥ pracaṇḍānila- prakṣubhyatkarikumbhakūṭakuharavyaktai raṇakṣoṇayaḥ || 1.5 ||tena ca śāntapathaprasthitenātmano vinodārthaṃ prabodhacandrodayābhidhānaṃ nāṭakam abhinetum ādiṣṭo 'smi | tad ādiśyantāṃ bharatā varṇikāparigrahāya!
ch.1, u.15
(p.3)(savismayam) accariaṃ accariaṃ | jeṇa taha ṇiabhuabalavikkamekkaṇibbhacchiasaalarāamaṇḍaleṇa ākaṇṇākiṭṭhakaṭhiṇakoaṇḍadaṇḍabahalaghaṇavarisantasantaasaradhārāṇiarajajjarijjantaturaṃgataraṃgamālaṃ, ṇirantaraṇivaḍantatikkhakhaggavikkhittasahatthasatthapaliattottuṅgamāaṅgamahāmahīharasahassaṃ, bhamantabhuadaṇḍamandalāhihādaghuṇṇantasaalapattisalilasa≤ṇghā≥«ṃghā»aṃ, kaṇṇaseṇṇasāaraṃ ṇimmahia | mahumahaṇeṇavva khīrasamuddaṃ āsādiā; samaravijaalacchī | tassa saṃpadaṃ saalamuṇiaṇasilāaṇijjo kahaṃ īriso uvasamo saṃvutto |āścaryam, āścaryam! yena tathā nijabhujabalavikram'aikanirbhartsitasakalarājamaṇḍalenākarṇākṛṣṭakaṭhinakodaṇḍadaṇḍabahalaghanavarṣatsantataśaradhārānikarajarjaratturaṅgataraṅgamālaṃ nirantaranipatattīkṣṇakhadgavikṣiptasvahastaśastraparyastottuṅgamātaṅgamahāmahīdharasahasram bhramadbhujadaṇḍamandarābhighātaghūrṇamānasakalapattisalilasaṃghātaṃ karṇasainyasāgaraṃ nirmathya madhumathaneneva kṣīrasamudram āsāditā samaravijayalakṣmīḥ | tasya sāmprataṃ sakalamunijanaślāghanīyaḥ katham īdṛśa upaśamaḥ saṃvṛttaḥ |
naṭī — (savismayam) accariaṃ accariaṃ | jeṇa taha ṇiabhuabalavikkamekkaṇibbhacchiasaalarāamaṇḍaleṇa ākaṇṇākiṭṭhakaṭhiṇakoaṇḍadaṇḍabahalaghaṇavarisantasantaasaradhārāṇiarajajjarijjantaturaṃgataraṃgamālaṃ, ṇirantaraṇivaḍantatikkhakhaggavikkhittasahatthasatthapaliattottuṅgamāaṅgamahāmahīharasahassaṃ, bhamantabhuadaṇḍamandalāhihādaghuṇṇantasaalapattisalilasa≤ṇghā≥«ṃghā»aṃ, kaṇṇaseṇṇasāaraṃ ṇimmahia | mahumahaṇeṇavva khīrasamuddaṃ āsādiā; samaravijaalacchī | tassa saṃpadaṃ saalamuṇiaṇasilāaṇijjo kahaṃ īriso uvasamo saṃvutto | (āścaryam, āścaryam! yena tathā nijabhujabalavikram'aikanirbhartsitasakalarājamaṇḍalenākarṇākṛṣṭakaṭhinakodaṇḍadaṇḍabahalaghanavarṣatsantataśaradhārānikarajarjaratturaṅgataraṅgamālaṃ nirantaranipatattīkṣṇakhadgavikṣiptasvahastaśastraparyastottuṅgamātaṅgamahāmahīdharasahasram bhramadbhujadaṇḍamandarābhighātaghūrṇamānasakalapattisalilasaṃghātaṃ karṇasainyasāgaraṃ nirmathya madhumathaneneva kṣīrasamudram āsāditā samaravijayalakṣmīḥ | tasya sāmprataṃ sakalamunijanaślāghanīyaḥ katham īdṛśa upaśamaḥ saṃvṛttaḥ |)
ch.1, u.16
ārye nisargasaumyam eva brāhmaṃ jyotiḥ, kuto 'pi kāraṇāt prāptavikriyam api, punaḥ svabhāva evāvatiṣṭhate | yataḥ sakalabhūpālakulapralayakālāgnirudreṇa cedipatinā samunmūlitaṃ candrānvayapārthivānāṃ pṛthivyām ādhipatyaṃ sthirīkartum ayam asya saṃrambhaḥ | paśya tathā —
-
kalpāntavātasaṃkṣobhalaṅghitāśeṣabhūbhṛtaḥ | dhairyaprasādamaryādās tā eva hi mahodadheḥ || 1.6 ||
api ca, bhagavannārāyaṇāṃśasaṃbhūtā bhūtahitāya tathāvidhapauruṣabhūṣaṇāḥ puruṣāḥ kṣitim avatīrya, niṣpāditakṛtyāḥ punaḥ śāntim eva prapadyante | tathā hi paraśurāmam evākalayatu bhavatī tāvat —
-
yena triḥsaptakṛtvo nṛpabahulavasāmāṃsamastiṣkapaṅka- prāgbhāre 'kāri bhūricyutarudhirasaridvāripūre 'bhiṣekaḥ | yasya strībālavṛddhāvadhinidhanavidhau nirdayo viśruto 'sau rājanyoccāṃsakūṭatruṭanapaṭuraṭadghoradhāraḥ kuṭhāraḥ || 1.7 ||
-
so 'pi svavīryād avatārya bhūmer bhāraṃ samutkhāya kulaṃ nṛpāṇām | praśāntakopajvalanas tapobhiḥ śrīmān punaḥ śāmyati jāmadagnyaḥ || 1.8 ||
tathāyam api kṛtakartavyaḥ saṃprati parāṃ śāntiṃ prapannaḥ | yena ca —
-
(p.4)vivekeneva nirjitya karṇaṃ moham ivorjitam | śrīkīrtivarmanṛpater bodhasyevodayaḥ kṛtaḥ || 1.9 ||
sūtradhāraḥ — ārye nisargasaumyam eva brāhmaṃ jyotiḥ, kuto 'pi kāraṇāt prāptavikriyam api, punaḥ svabhāva evāvatiṣṭhate | yataḥ sakalabhūpālakulapralayakālāgnirudreṇa cedipatinā samunmūlitaṃ candrānvayapārthivānāṃ pṛthivyām ādhipatyaṃ sthirīkartum ayam asya saṃrambhaḥ | paśya tathā —
api ca, bhagavannārāyaṇāṃśasaṃbhūtā bhūtahitāya tathāvidhapauruṣabhūṣaṇāḥ puruṣāḥ kṣitim avatīrya, niṣpāditakṛtyāḥ punaḥ śāntim eva prapadyante | tathā hi paraśurāmam evākalayatu bhavatī tāvat —
tathāyam api kṛtakartavyaḥ saṃprati parāṃ śāntiṃ prapannaḥ | yena ca —
ch.1, u.23
āḥ pāpa śailūṣādhama! katham, asmāsu jīvatsu, svāmino mahāmohasya vivekasakāśāt parājayam udāharasi?
(nepathye) — āḥ pāpa śailūṣādhama! katham, asmāsu jīvatsu, svāmino mahāmohasya vivekasakāśāt parājayam udāharasi?
ch.1, u.24
(sasaṃbhramaṃ vilokya) ārye itas tāvat |
-
uttuṅgapīvarakucadvayapīḍitāṅgam, āliṅgitaḥ pulakitena bhujena ratyā | śrīmāñ jaganti madayan nayanābhirāmaḥ, kāmo 'yam eti madaghūrṇitanetrapadmaḥ || 1.10 ||
madvacanāc cāyam upajātakrodha iva lakṣyate | tad apasaraṇam evāsmākam itaḥ śreyaḥ |
sūtradhāraḥ — (sasaṃbhramaṃ vilokya) ārye itas tāvat |
madvacanāc cāyam upajātakrodha iva lakṣyate | tad apasaraṇam evāsmākam itaḥ śreyaḥ |
ch.1, u.27
(niṣkrāntau |) prastāvanā |
(niṣkrāntau |) prastāvanā |
ch.1, u.29
(p.5) (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ kāmo ratiś ca |)
(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ kāmo ratiś ca |)
ch.1, u.30
(sakrodham, āḥ pāpeti pūrvoktam eva paṭhitvā) nanu re re bharatādhama!
-
prabhavati manasi viveko viduṣām api śāstrasaṃbhavas tāvat | nipatanti dṛṣṭiviśikhā yāvan nendīvarākṣīṇām || 1.11 ||
- api ca —
-
ramyaṃ harmyatalaṃ, navāḥ sunayanā, guñjaddvirephā latāḥ, pronmīlannavamallikā, surabhayo vātāḥ, sacandrāḥ kṣapāḥ | ity etāni jayanti hanta paritaḥ śastrāṇy amoghāni me, tad bhoḥ kīdṛg asau vivekavibhavaḥ, kīdṛg prabodhodayaḥ? || 1.12 ||
kāmaḥ — (sakrodham, āḥ pāpeti pūrvoktam eva paṭhitvā) nanu re re bharatādhama!
api ca —
ramyaṃ harmyatalaṃ, navāḥ sunayanā, guñjaddvirephā latāḥ, pronmīlannavamallikā, surabhayo vātāḥ, sacandrāḥ kṣapāḥ | ity etāni jayanti hanta paritaḥ śastrāṇy amoghāni me, tad bhoḥ kīdṛg asau vivekavibhavaḥ, kīdṛg prabodhodayaḥ? || 1.12 ||ch.1, u.34
ajjaütta! garuo kkhu mahāraamahāmohassa paḍivakkho viveo tti takkemi |āryaputra! garīyān khalu mahārājamahāmohasya pratipakṣo viveka iti tarkayāmi |
ratiḥ — ajjaütta! garuo kkhu mahāraamahāmohassa paḍivakkho viveo tti takkemi | (āryaputra! garīyān khalu mahārājamahāmohasya pratipakṣo viveka iti tarkayāmi |)
ch.1, u.35
priye, kutas tavedaṃ strīsvabhāvasulabhaṃ vivekād bhayam utpannam? paśya —
-
(p.6)api yadi viśikhāḥ śarāsanaṃ vā kusumam ayaṃ sasurāsuraṃ tathāpi | mama jagad akhilaṃ, varoru! nājñām idam atilaṅghya dhṛtiṃ muhūrtam eti || 1.13 ||
- tathā hi —
-
ahalyāyā jāraḥ surapatir abhūd, ātmatanayāṃ prajānātho 'yāsīd, abhajata guror indur abalām | iti prāyaḥ ko vā na padam apade 'kāryata mayā? śramo madbāṇānāṃ ka iva bhuvanonmāthavidhiṣu? || 1.14 ||
kāmaḥ — priye, kutas tavedaṃ strīsvabhāvasulabhaṃ vivekād bhayam utpannam? paśya —
tathā hi —
ahalyāyā jāraḥ surapatir abhūd, ātmatanayāṃ prajānātho 'yāsīd, abhajata guror indur abalām | iti prāyaḥ ko vā na padam apade 'kāryata mayā? śramo madbāṇānāṃ ka iva bhuvanonmāthavidhiṣu? || 1.14 ||ch.1, u.39
ajjaütta evvaṃ edaṃ | taha vi mahāsahāasaṃpaṇṇo saṅgidavvo arādī | jado 'ssa jamaṇiamappamuhā amaccā mahābalā suṇīandi |āryaputra, evaṃ etat | tathāpi mahāsahāyasaṃpannaḥ śaṅkitavyo 'rātiḥ | yato 'sya yaminiyamapramukhā amātyā mahābalāḥ śrūyante |
ratiḥ — ajjaütta evvaṃ edaṃ | taha vi mahāsahāasaṃpaṇṇo saṅgidavvo arādī | jado 'ssa jamaṇiamappamuhā amaccā mahābalā suṇīandi | (āryaputra, evaṃ etat | tathāpi mahāsahāyasaṃpannaḥ śaṅkitavyo 'rātiḥ | yato 'sya yaminiyamapramukhā amātyā mahābalāḥ śrūyante |)
ch.1, u.40
priye, yān etān rājño vivekasya balavato yamādīn aṣṭāv amātyān paśyasi ta ete niyatam asmābhir abhiyuktamātrād drāg eva vighaṭiṣyante | tathā hi —
-
ahiṃsā kaiva kopasya? brahmacaryādayo mama? | lobhasya purataḥ ke 'mī — satyāsteyāparigrahāḥ? || 1.15 ||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhayas tu, nirvikāracittaikasādhyatvād, īṣatkarasamunmūlanā eva | api ca striya evāmīṣāṃ kṛtyās tenaite 'smadgocarā eva na vartante | yataḥ —
-
santu vilokanabhāṣaṇavilāsaparihāsakeliparirambhāḥ! | smaraṇam api kāminīnām alam iha manaso vikārāya || 1.16 ||
viśeṣataś caite madamānamātsaryadambhastambhalobhādibhir asmatsvāmivallabhair abhiyujyamānā narapatimantriṇo 'dharmam evāśrayiṣyante |
kāmaḥ — priye, yān etān rājño vivekasya balavato yamādīn aṣṭāv amātyān paśyasi ta ete niyatam asmābhir abhiyuktamātrād drāg eva vighaṭiṣyante | tathā hi —
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhayas tu, nirvikāracittaikasādhyatvād, īṣatkarasamunmūlanā eva | api ca striya evāmīṣāṃ kṛtyās tenaite 'smadgocarā eva na vartante | yataḥ —
viśeṣataś caite madamānamātsaryadambhastambhalobhādibhir asmatsvāmivallabhair abhiyujyamānā narapatimantriṇo 'dharmam evāśrayiṣyante |
ch.1, u.45
sudaṃ mae tumhāṇaṃ samadamaviveappahudīṇaṃ ca ekkaṃ uppattitthāṇaṃ ti |śrutaṃ mayā yuṣmākaṃ śamadamavivekaprabhṛtīnāṃ caikam utpattisthānam iti |
ratiḥ — sudaṃ mae tumhāṇaṃ samadamaviveappahudīṇaṃ ca ekkaṃ uppattitthāṇaṃ ti | (śrutaṃ mayā yuṣmākaṃ śamadamavivekaprabhṛtīnāṃ caikam utpattisthānam iti |)
ch.1, u.46
āḥ, priye, kim ucyata “ekam utpattisthānam” iti, nanu janaka evāsmākam abhinnaḥ | tathā hi —
-
(p.7)saṃbhūtaḥ prathamamaheśvarasya saṅgān māyāyāṃ mana iti viśrutas tanūjaḥ | trailokyaṃ sakalam idaṃ visṛjya bhūyas tenātho janitam idam kuladvayaṃ naḥ || 1.17 ||
tasya ca pravṛttinivṛttī dve dharmapatnyau | tayoḥ pravṛttyāṃ samutpannaṃ mahāmohapradhānam ekaṃ kulam | nivṛttyāṃ ca dvitīyaṃ vivekapradhānam iti |
kāmaḥ — āḥ, priye, kim ucyata “ekam utpattisthānam” iti, nanu janaka evāsmākam abhinnaḥ | tathā hi —
tasya ca pravṛttinivṛttī dve dharmapatnyau | tayoḥ pravṛttyāṃ samutpannaṃ mahāmohapradhānam ekaṃ kulam | nivṛttyāṃ ca dvitīyaṃ vivekapradhānam iti |
ch.1, u.49
ajjaütta jaï evvaṃ, tā kiṃ ṇimittaṃ tumhāṇaṃ soarāṇaṃ vi īrisaṃ veram?āryaputra, yady evaṃ, tat kinnimittaṃ yuṣmākaṃ sodarāṇām api īdṛśaṃ vairam?
ratiḥ — ajjaütta jaï evvaṃ, tā kiṃ ṇimittaṃ tumhāṇaṃ soarāṇaṃ vi īrisaṃ veram? (āryaputra, yady evaṃ, tat kinnimittaṃ yuṣmākaṃ sodarāṇām api īdṛśaṃ vairam?)
ch.1, u.50
- priye,
-
ekāmiṣaprabhavam eva mahīpatīnām ujjṛmbhate jagati vairam iti prasiddham | pṛthvīnimittam abhavat kurupāṇḍavānāṃ tīvras tathā hi bhuvanakṣayakṛdvirodhaḥ || 1.18 ||
sarvam evaitaj jagad asmākaṃ pitryam upārjanaṃ, tac cāsmābhis tātavallabhatayā sarvam evākrāntam, teṣāṃ tu viralaḥ pracāraḥ | tenaite pāpāḥ sāṃprataṃ pitaram asmāṃś conmūlayitum udyatāḥ!
priye,
ekāmiṣaprabhavam eva mahīpatīnām ujjṛmbhate jagati vairam iti prasiddham | pṛthvīnimittam abhavat kurupāṇḍavānāṃ tīvras tathā hi bhuvanakṣayakṛdvirodhaḥ || 1.18 ||kāmaḥ — sarvam evaitaj jagad asmākaṃ pitryam upārjanaṃ, tac cāsmābhis tātavallabhatayā sarvam evākrāntam, teṣāṃ tu viralaḥ pracāraḥ | tenaite pāpāḥ sāṃprataṃ pitaram asmāṃś conmūlayitum udyatāḥ!
ch.1, u.53
sāntaṃ pāvaṃ sāntaṃ pāvaṃ | ajjaütta kiṃ edaṃ pāvaṃ viddesamatteṇa tehiṃ āraddhaṃ? ahavā uvāo vi ko vi ettha mantido?śāntaṃ pāpaṃ, śāntaṃ pāpam! āryaputra, kiṃ etat pāpaṃ vidveṣamātreṇa tair ārabdham? athavā upāyo 'pi ko 'py atra mantritaḥ?
ratiḥ — sāntaṃ pāvaṃ sāntaṃ pāvaṃ | ajjaütta kiṃ edaṃ pāvaṃ viddesamatteṇa tehiṃ āraddhaṃ? ahavā uvāo vi ko vi ettha mantido? (śāntaṃ pāpaṃ, śāntaṃ pāpam! āryaputra, kiṃ etat pāpaṃ vidveṣamātreṇa tair ārabdham? athavā upāyo 'pi ko 'py atra mantritaḥ?)
ch.1, u.54
priye, asty atra kiṃcin niguḍhaṃ bījam |
kāmaḥ — priye, asty atra kiṃcin niguḍhaṃ bījam |
ch.1, u.55
ajjaütta tā kiṃ ṇa ugghāḍīadi?āryaputra, tat kiṃ nodghāṭyate?
ratiḥ — ajjaütta tā kiṃ ṇa ugghāḍīadi? (āryaputra, tat kiṃ nodghāṭyate?)
ch.1, u.56
priye, bhavatī strīsvabhāvād bhīrur iti, na dāruṇakarma pāpīyasām udāhriyate!
kāmaḥ — priye, bhavatī strīsvabhāvād bhīrur iti, na dāruṇakarma pāpīyasām udāhriyate!
ch.1, u.57
(p.8)(sabhayam) ajjaütta kerisaṃ tam?āryaputra, kīdṛśaṃ tat?
ratiḥ — (sabhayam) ajjaütta kerisaṃ tam? (āryaputra, kīdṛśaṃ tat?)
ch.1, u.58
priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | hatāśānāṃ manorathamātram evaitat | asti kilaiṣā kiṃvadantī — “asmākaṃ kule kālarātrikalpā vidyā nāma rākṣasī samutpatsyata” iti |
kāmaḥ — priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | hatāśānāṃ manorathamātram evaitat | asti kilaiṣā kiṃvadantī — “asmākaṃ kule kālarātrikalpā vidyā nāma rākṣasī samutpatsyata” iti |
ch.1, u.59
(sabhayam) haddhi! kadhaṃ uṇa amhāṇaṃ kule rakkhasi? tti vevadi me hiaam |hā dhik! katham punar asmākaṃ kule rākṣasīti? vepate me hṛdayam |
ratiḥ — (sabhayam) haddhi! kadhaṃ uṇa amhāṇaṃ kule rakkhasi? tti vevadi me hiaam | (hā dhik! katham punar asmākaṃ kule rākṣasīti? vepate me hṛdayam |)
ch.1, u.60
priye, na bhetavyaṃ, ne bhetavyaṃ | kiṃvadantīmātram etat |
kāmaḥ — priye, na bhetavyaṃ, ne bhetavyaṃ | kiṃvadantīmātram etat |
ch.1, u.61
aha tāe rakkhasīe kiṃ kādavvam?atha tayā rākṣasyā kiṃ kartavyam?
ratiḥ — aha tāe rakkhasīe kiṃ kādavvam? (atha tayā rākṣasyā kiṃ kartavyam?)
ch.1, u.62
priye asti kilaiṣā prājāpatyā sarasvatī —
-
puṃsaḥ saṅgasamujjhitasya gṛhiṇī māyeti tenāpy asāv aspṛṣṭāpi manaḥ prasūya tanayaṃ; lokān asūta kramāt | tasmād eva janiṣyate punar asau vidyeti kanyā yayā tātas te ca sahodarāś ca jananī sarvaṃ ca bhakṣyaṃ kulam || 1.19 ||
kāmaḥ — priye asti kilaiṣā prājāpatyā sarasvatī —
ch.1, u.64
(satrāsotkampam) ajjaütta! parittāāhi, parittāāhi!āryaputra! paritrāyasva, paritrāyasva! (iti bhartāram āliṅgati |)
ratiḥ — (satrāsotkampam) ajjaütta! parittāāhi, parittāāhi! (āryaputra! paritrāyasva, paritrāyasva!)(iti bhartāram āliṅgati |)
ch.1, u.65
(sparśasukham abhinīya | svagatam |)
-
sphuradromodbhedas taralataratārākuladṛśo, bhayotkampottuṅgastanayugabharāsaṅgasubhagaḥ | adhīrākṣyā guñjanmaṇivalayadorvalliracitaḥ; parīrambho modaṃ janayati ca saṃmohayati ca || 1.20 ||
(prakāśam | dṛḍhaṃ pariṣvajya |) priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | asmāsu jīvatsu kuto vidyotpattiḥ?
kāmaḥ — (sparśasukham abhinīya | svagatam |)
(prakāśam | dṛḍhaṃ pariṣvajya |) priye, na bhetavyaṃ, na bhetavyam | asmāsu jīvatsu kuto vidyotpattiḥ?
ch.1, u.68
ajjaütta kiṃ tāe rakkhassīe uppattī amhāṇaṃ paḍivakkhāṇaṃ sammadā?āryaputra, kiṃ tasyā rākṣasyā utpattir asmākaṃ pratipakṣāṇāṃ sammatā?
ratiḥ — ajjaütta kiṃ tāe rakkhassīe uppattī amhāṇaṃ paḍivakkhāṇaṃ sammadā? (āryaputra, kiṃ tasyā rākṣasyā utpattir asmākaṃ pratipakṣāṇāṃ sammatā?)
ch.1, u.69
(p.9)bāḍham! sā khalu vivekenopaniṣaddevyāṃ prabodhacandreṇa bhrātrā samaṃ janayitavyā | tatra sarva evaite śamadamādayaḥ pratipannodyogāḥ |
kāmaḥ — bāḍham! sā khalu vivekenopaniṣaddevyāṃ prabodhacandreṇa bhrātrā samaṃ janayitavyā | tatra sarva evaite śamadamādayaḥ pratipannodyogāḥ |
ch.1, u.70
kahaṃ puṇa appaṇo viṇāsakāriṇīe vijjāe uppattī tehiṃ duvviṇīdehiṃ silāhijjaï?katham punar ātmano vināśakāriṇyā vidyāyā utpattir tair durvinītaiḥ slāghyate?
ratiḥ — kahaṃ puṇa appaṇo viṇāsakāriṇīe vijjāe uppattī tehiṃ duvviṇīdehiṃ silāhijjaï? (katham punar ātmano vināśakāriṇyā vidyāyā utpattir tair durvinītaiḥ slāghyate?)
ch.1, u.71
priye, kulakṣayapravṛttānāṃ pāpakāriṇāṃ kutaḥ svaparapratyavāyagaṇanā? paśya —
-
sahajamalinavakrabhāvabhājāṃ bhavati bhavaḥ prabhavātmanāśahetuḥ | jaladharapadavīm avāpya dhūmo jvalanavināśam anuprayāti nāśam || 1.21 ||
kāmaḥ — priye, kulakṣayapravṛttānāṃ pāpakāriṇāṃ kutaḥ svaparapratyavāyagaṇanā? paśya —
ch.1, u.73
āḥ pāpa! durātman! katham asmān eva “pāpakāriṇa” ity ākṣipasi | nanu re!
-
guror apy avaliptasya, kāryākāryam ajānataḥ | utpathaṃ pratipannasya, parityāgo vidhīyate || 1.22 ||
iti paurāṇikīṃ gāthāṃ purāṇavida udāharanti! anena cāsmākaṃ janakenāhaṅkārānuvartinā jagatpatiḥ pitaiva tāvad baddhaḥ! mohādibhiś ca sa eva bandhaḥ sudṛḍhatāṃ nītaḥ |
(nepathye) — āḥ pāpa! durātman! katham asmān eva “pāpakāriṇa” ity ākṣipasi | nanu re!
iti paurāṇikīṃ gāthāṃ purāṇavida udāharanti! anena cāsmākaṃ janakenāhaṅkārānuvartinā jagatpatiḥ pitaiva tāvad baddhaḥ! mohādibhiś ca sa eva bandhaḥ sudṛḍhatāṃ nītaḥ |
ch.1, u.76
(samantād avalokya) priye, ayam asmākaṃ kule jyāyān matyā devyā saha viveka ita evābhivartate | ya eṣaḥ —
-
rāgādibhiḥ svarasacāribhir āttakāntir (p.10)nirbhartsyamāna iva mānadhanaḥ kṛśāṅgaḥ | matyā nitāntakaluṣīkṛtayā śaśaṅkaḥ kāntyeva sāndratuhināntarito vibhāti || 1.23 ||
tan na yuktam ihāsmākam avasthātum |
kāmaḥ — (samantād avalokya) priye, ayam asmākaṃ kule jyāyān matyā devyā saha viveka ita evābhivartate | ya eṣaḥ —
tan na yuktam ihāsmākam avasthātum |
ch.1, u.79
(iti niṣkrāntau) viṣkambhaḥ
(iti niṣkrāntau) viṣkambhaḥ
ch.1, u.81
(tataḥ praviśati rājā viveko matiś ca)
(tataḥ praviśati rājā viveko matiś ca)
ch.1, u.82
(vicintya) priye, śrutaṃ tvayāsya durvinītasya kāmabaṭor madavisphūrjitaṃ vaco yad asmān eva pāpakāriṇa ity ākṣipati?
rājā — (vicintya) priye, śrutaṃ tvayāsya durvinītasya kāmabaṭor madavisphūrjitaṃ vaco yad asmān eva pāpakāriṇa ity ākṣipati?
ch.1, u.83
ajjaütta kiṃ appaṇo dosaṃ loo viāṇādi?āryaputra, kim ātmano doṣaṃ loko vijānāti?
matiḥ — ajjaütta kiṃ appaṇo dosaṃ loo viāṇādi? (āryaputra, kim ātmano doṣaṃ loko vijānāti?)
ch.1, u.84
- paśya —
-
asāv ahaṅkāraparair durātmabhir nibadhya taiḥ pāpaśaṭhair madādibhiḥ | ciraṃ cidānandamayo nirañjano jagatpatir dīnadaśām anīyata || 1.24 ||
ta ete puṇyakāriṇo vayaṃ tu tanmuktaye pravṛttāḥ pāpakāriṇa! ity aho jitaṃ durātmabhiḥ!
paśya —
asāv ahaṅkāraparair durātmabhir nibadhya taiḥ pāpaśaṭhair madādibhiḥ | ciraṃ cidānandamayo nirañjano jagatpatir dīnadaśām anīyata || 1.24 ||rājā — ta ete puṇyakāriṇo vayaṃ tu tanmuktaye pravṛttāḥ pāpakāriṇa! ity aho jitaṃ durātmabhiḥ!
ch.1, u.87
ajjaütta, jado so sahaāṇandasundarasahāvo ṇiccappaāsapphurantasaalattihuaṇappaāro paramessaro suṇīadi | tā kahaṃ edehiṃ duvviaḍḍhehiṃ baṃdhia mahāmohasāare ṇikkhitto?āryaputra, yato 'sau sahajānandasundarasvabhāvo nityaprakāśasphuratsakalatribhuvanapracāraḥ parameśvaraḥ śrūyate | tasmāt katham etair dirvidagdhair bandhitvā mahāmohasāgare nikṣiptaḥ |
matiḥ — ajjaütta, jado so sahaāṇandasundarasahāvo ṇiccappaāsapphurantasaalattihuaṇappaāro paramessaro suṇīadi | tā kahaṃ edehiṃ duvviaḍḍhehiṃ baṃdhia mahāmohasāare ṇikkhitto? (āryaputra, yato 'sau sahajānandasundarasvabhāvo nityaprakāśasphuratsakalatribhuvanapracāraḥ parameśvaraḥ śrūyate | tasmāt katham etair dirvidagdhair bandhitvā mahāmohasāgare nikṣiptaḥ |)
ch.1, u.88
- (p.11)priye,
-
satatadhṛtir apy uccaiḥ śānto 'py avāptamahodayo 'py adhigatanayo 'py antaḥsvaccho 'py udīritadhīr api | tyajati sahajaṃ dhairyaṃ strībhiḥ pratāritamānasaḥ. svam api yad ayaṃ māyāsaṅgāt pumān iti vismṛtaḥ? || 1.25 ||
priye,
satatadhṛtir apy uccaiḥ śānto 'py avāptamahodayo 'py adhigatanayo 'py antaḥsvaccho 'py udīritadhīr api | tyajati sahajaṃ dhairyaṃ strībhiḥ pratāritamānasaḥ. svam api yad ayaṃ māyāsaṅgāt pumān iti vismṛtaḥ? || 1.25 ||ch.1, u.90
ajjaütta, ṇaṃ andhakāralehāe sahassarassiṇo tirakkāro jaṃ māāe taha papphurantamahappaāsasāarassa devassa vi ahihavo |āryaputra, nanu andhakāralekhayā sahasraraśmes tiraskāro yan māyayā tathā prasphuranmahāprakāśasāgarasya devasyāpy abhibhavaḥ |
matiḥ — ajjaütta, ṇaṃ andhakāralehāe sahassarassiṇo tirakkāro jaṃ māāe taha papphurantamahappaāsasāarassa devassa vi ahihavo | (āryaputra, nanu andhakāralekhayā sahasraraśmes tiraskāro yan māyayā tathā prasphuranmahāprakāśasāgarasya devasyāpy abhibhavaḥ |)
ch.1, u.91
priye, avicārasiddheyaṃ veśyāvilāsinīva māyā asato 'pi bhāvānupadarśayantī puruṣaṃ vañcayati | paśya —
-
sphaṭikamaṇivad bhāsvān devaḥ pragāḍham anāryayā vikṛtim anayā nītaḥ kām apy asaṅgatavikriyaḥ | na khalu tad upaśleṣād asya vyapaiti rucir manāk, prabhavati tathāpy eṣā puṃso vidhātum adhīratām || 1.26 ||
rājā — priye, avicārasiddheyaṃ veśyāvilāsinīva māyā asato 'pi bhāvānupadarśayantī puruṣaṃ vañcayati | paśya —
ch.1, u.93
ajjaütta, kiṃ puṇa kālaṇaṃ jeṇa taha udāracaridaṃ duvvaḍḍhā paāredi?āryaputra, kiṃ punaḥ kāraṇaṃ yena sā tathodāracaritaṃ durvidagdhā pratārayati?
matiḥ — ajjaütta, kiṃ puṇa kālaṇaṃ jeṇa taha udāracaridaṃ duvvaḍḍhā paāredi? (āryaputra, kiṃ punaḥ kāraṇaṃ yena sā tathodāracaritaṃ durvidagdhā pratārayati?)
ch.1, u.94
na khalu prayojanaṃ kāraṇaṃ vā vilokya māyā pravartate | svabhāvaḥ khalv asau strīpiśācīnāṃ | paśya —
-
(p.12)saṃmohayanti, madayanti, viḍambayanti; nirbhartsayanti, ramayanti, viṣādayanti | etāḥ praviśya sadayaṃ hṛdayaṃ narāṇāṃ, kiṃ nāma vāmanayanā na samācaranti? || 1.27 ||
asti cāparam api kāraṇam |
rājā — na khalu prayojanaṃ kāraṇaṃ vā vilokya māyā pravartate | svabhāvaḥ khalv asau strīpiśācīnāṃ | paśya —
asti cāparam api kāraṇam |
ch.1, u.97
ajjaütta, kiṃ ṇāma taṃ kālaṇam?āryaputra, kiṃ nāma tat kāraṇam |
matiḥ — ajjaütta, kiṃ ṇāma taṃ kālaṇam? (āryaputra, kiṃ nāma tat kāraṇam |)
ch.1, u.98
evam anayā durācārayā vicintitaṃ yad “ahaṃ tāvad gatayauvanā varṣīyasījātā | ayaṃ ca purāṇapuruṣaḥ svabhāvād eva viṣayarasavimukhaḥ | tataḥ svatanayam eva pārameśvarapade niveśayāmī”ti tam eva mātur abhiprāyam āsādya nitāntatatpratyāsannatayā tadrūpatām ivāpannena manasā navadvārāṇi purāṇi racayitvā |
-
eko 'pi bahudhā teṣu vicchidyeva niveśitaḥ | svaceṣṭitam atho tasmin nidadhāti maṇāv iva || 1.28 ||
rājā — evam anayā durācārayā vicintitaṃ yad “ahaṃ tāvad gatayauvanā varṣīyasījātā | ayaṃ ca purāṇapuruṣaḥ svabhāvād eva viṣayarasavimukhaḥ | tataḥ svatanayam eva pārameśvarapade niveśayāmī”ti tam eva mātur abhiprāyam āsādya nitāntatatpratyāsannatayā tadrūpatām ivāpannena manasā navadvārāṇi purāṇi racayitvā |
ch.1, u.100
(vicintya) jārisī mādā putto vi tāriso jevva jādo |yādṛśī mātā putro 'pi tāḍṛśa eva jātaḥ |
matiḥ — (vicintya) jārisī mādā putto vi tāriso jevva jādo | (yādṛśī mātā putro 'pi tāḍṛśa eva jātaḥ |)
ch.1, u.101
tato 'sāv ahaṃkāreṇa cittasya jyeṣṭhaputreṇa naptrā pariṣvaktaḥ | tataś cāsāv īśvaraḥ —
-
“jāto 'haṃ janako mamaiṣa jananī kṣetraṃ kalatraṃ kulaṃ putrā mitram arātayo vasu balaṃ vidyā suhṛd bāndhavāḥ” | cittaspanditakalpanām anubhavan vidvān avidyāmayīṃ nidrām etya vighūrṇito bahuvidhān svapnān imān paśyati || 1.29 ||
rājā — tato 'sāv ahaṃkāreṇa cittasya jyeṣṭhaputreṇa naptrā pariṣvaktaḥ | tataś cāsāv īśvaraḥ —
ch.1, u.103
ajjaütta evvaṃ dīhadīhataraṇiddāviddāviappabohe paramessare kahaṃ pabohuppattī bhavissadi?āryaputra, evaṃ dīrghadīrghataranidrāvidrāvitaprabodhe parameśvare kathaṃ prabodhotpattir bhaviṣyati |
matiḥ — ajjaütta evvaṃ dīhadīhataraṇiddāviddāviappabohe paramessare kahaṃ pabohuppattī bhavissadi? (āryaputra, evaṃ dīrghadīrghataranidrāvidrāvitaprabodhe parameśvare kathaṃ prabodhotpattir bhaviṣyati |)
ch.1, u.104
(salajjam adhomukhas tiṣṭhati |)
rājā — (salajjam adhomukhas tiṣṭhati |)
ch.1, u.105
kitti guruaralajjābharaṇamidaseharo tūṇhīṃbhūdo 'si?kimiti gurutaralajjābharanamitaśekharas tūṣṇīṃbhūto 'si |
matiḥ — kitti guruaralajjābharaṇamidaseharo tūṇhīṃbhūdo 'si? (kimiti gurutaralajjābharanamitaśekharas tūṣṇīṃbhūto 'si |)
ch.1, u.106
(p.13)priye, serṣyaṃ prāyeṇa yoṣitāṃ bhavati hṛdayam | tena sāparādham ivātmānaṃ śaṅke |
rājā — priye, serṣyaṃ prāyeṇa yoṣitāṃ bhavati hṛdayam | tena sāparādham ivātmānaṃ śaṅke |
ch.1, u.107
aṇṇāo tāo itthiāo, jāo sarasappaüttassa vā dhammapahavāvārappavuttassa vā bhattuṇo hiaadiaṃ vihaṇandi |anyās tāḥ striyo, yāḥ svarasapravṛttasya vā dharmapathavyāpārapravṛttasya vā bhartur hṛdayepsitaṃ vighnanti |
matiḥ — aṇṇāo tāo itthiāo, jāo sarasappaüttassa vā dhammapahavāvārappavuttassa vā bhattuṇo hiaadiaṃ vihaṇandi | (anyās tāḥ striyo, yāḥ svarasapravṛttasya vā dharmapathavyāpārapravṛttasya vā bhartur hṛdayepsitaṃ vighnanti |)
ch.1, u.108
- priye —
-
māninyāś ciraviprayogajanitāsūyākulāyā bhavec chāntyāder anukūlanād upaniṣaddevyā mayā saṃgamaḥ | tūṣṇīṃ ced viṣayānapāsya bhavatī tiṣṭhen muhūrtaṃ tato jāgratsvapnasuṣuptidhāmavirahāt prāptaḥ prabodhodayaḥ || 1.30 ||
priye —
māninyāś ciraviprayogajanitāsūyākulāyā bhavec chāntyāder anukūlanād upaniṣaddevyā mayā saṃgamaḥ | tūṣṇīṃ ced viṣayānapāsya bhavatī tiṣṭhen muhūrtaṃ tato jāgratsvapnasuṣuptidhāmavirahāt prāptaḥ prabodhodayaḥ || 1.30 ||ch.1, u.110
ajjaütta, jadi evaṃ kulappahuṇo diḍhagaṃthiṇiṭṭhāvia bandhamokkho bhodi tado tāe ṇiccāṇubaddho jevva ajjaütto bhodu! suṭṭhu me piam |āryaputra, yady evaṃ kulaprabhor dṛḍhagranthiniṣṭhāpita bandhamokṣo bhavati tatas tayā nityānubaddha evāryaputro bhavatu | suṣṭhu me priyam |
matiḥ — ajjaütta, jadi evaṃ kulappahuṇo diḍhagaṃthiṇiṭṭhāvia bandhamokkho bhodi tado tāe ṇiccāṇubaddho jevva ajjaütto bhodu! suṭṭhu me piam | (āryaputra, yady evaṃ kulaprabhor dṛḍhagranthiniṣṭhāpita bandhamokṣo bhavati tatas tayā nityānubaddha evāryaputro bhavatu | suṣṭhu me priyam |)
ch.1, u.111
yady evaṃ prasannāsi siddhās tarhy asmākaṃ manorathāḥ | tathā hi —
-
baddhvaiko bahudhā vibhajya jagatām ādiḥ prabhuḥ śāśvataḥ kṣiptvā yaiḥ puruṣaḥ pureṣu paramo mṛtyoḥ padaṃ prāpitaḥ | teṣāṃ brahmabhidāṃ vidhāya vidhivat prāṇāntikaṃ vidyayā prāyaścittam idaṃ mayā punar asau brahmaikatāṃ nīyate || 1.31 ||
tad bhavatu | prastutavidhānāya śamādīn udyojayāmaḥ |
rājā — yady evaṃ prasannāsi siddhās tarhy asmākaṃ manorathāḥ | tathā hi —
tad bhavatu | prastutavidhānāya śamādīn udyojayāmaḥ |
ch.1, u.114
(niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśrayatiracite prabodhacandrodaye māyāvilasitaṃ nāma prathamo 'ṅkaḥ |
(niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśrayatiracite prabodhacandrodaye māyāvilasitaṃ nāma prathamo 'ṅkaḥ |
§ 2
ch.2, u.1
(p.14) (tataḥ praviśati dambhaḥ |)
(tataḥ praviśati dambhaḥ |)
ch.2, u.2
ādiṣṭo 'smi mahārājamahāmohena yathā — “vatsa dambha pratijñātaṃ sāmātyena vivekena prabodhodayāya, preṣitāś ca teṣu teṣu tīrtheṣu śamadamādayaḥ | sa cāyam asmākam upasthitaḥ kulakṣayo, bhavadbhir avahitaiḥ pratikartavyaḥ | tatra pṛthivyāṃ paramaṃ muktikṣetraṃ vārāṇasī nāma nagarī | tad bhavāṃs tatra gatvā caturṇām apy āśramāṇāṃ niḥśreyasavighnāya prayatatām” iti | tad idānīṃ vaśīkṛtabhūyiṣṭhā mayā vārāṇasī saṃpāditaś ca svāmino yathānirdiṣṭa ādeśaḥ | tathā hi madadhiṣṭhitair idānīm —
-
veśyāveśmasu sīdhugandhilalanāvaktrāsavāmoditair nītvā nirbharamanmathotsavarasair unnidracandrāḥ kṣapāḥ | sarvajñā iti dīkṣitā iti cirāt prāptāgnihotrā iti brahmajñā iti tāpasā iti divā dhūrtair jagad vañcyate || 2.1 ||
(vilokya) ko 'py ayaṃ pāntho bhāgīrathīm uttīrya sāṃpratam ita evābhivartate? yathā cāyaṃ —
-
jvalann ivābhimānena, grasann iva jagattrayīm | bhartsayann iva vāgjālaiḥ, prajñayopahasann iva || 2.2 ||
tathā tarkayāmi | nūnam ayaṃ dakṣiṇarāḍhāpradeśād āgataḥ | tad asmād āryasyāhaṃkārasya vṛttāntam avagacchāmi | (iti parikrāmati |)
dambhaḥ — ādiṣṭo 'smi mahārājamahāmohena yathā — “vatsa dambha pratijñātaṃ sāmātyena vivekena prabodhodayāya, preṣitāś ca teṣu teṣu tīrtheṣu śamadamādayaḥ | sa cāyam asmākam upasthitaḥ kulakṣayo, bhavadbhir avahitaiḥ pratikartavyaḥ | tatra pṛthivyāṃ paramaṃ muktikṣetraṃ vārāṇasī nāma nagarī | tad bhavāṃs tatra gatvā caturṇām apy āśramāṇāṃ niḥśreyasavighnāya prayatatām” iti | tad idānīṃ vaśīkṛtabhūyiṣṭhā mayā vārāṇasī saṃpāditaś ca svāmino yathānirdiṣṭa ādeśaḥ | tathā hi madadhiṣṭhitair idānīm —
(vilokya) ko 'py ayaṃ pāntho bhāgīrathīm uttīrya sāṃpratam ita evābhivartate? yathā cāyaṃ —
tathā tarkayāmi | nūnam ayaṃ dakṣiṇarāḍhāpradeśād āgataḥ | tad asmād āryasyāhaṃkārasya vṛttāntam avagacchāmi | (iti parikrāmati |)
ch.2, u.7
(tataḥ praviśaty ahaṅkāro yathānirdiṣṭaḥ |)
(tataḥ praviśaty ahaṅkāro yathānirdiṣṭaḥ |)
ch.2, u.8
aho! mūrkhabahulaṃ jagat! tathā hi —
-
(p.15)naivāśrāvi guror mataṃ, na viditaṃ kaumārilaṃ darśanaṃ, tattvajñānam aho na śālikagirāṃ vācaspateḥ kā kathā? | sūktaṃ nāpi mahodadher adhigataṃ, māhāvratī nekṣitā, sūkṣmā vastuvicāraṇā, nṛpaśubhiḥ svasthaiḥ kathaṃ sthīyate || 2.3 ||
(vilokya) ete tāvad arthāvadhāraṇavidhurāḥ; svādhyāyādhyayanamātraniratā vedaviplāvakā eva | (punar anyato gatvā |) ete ca bhikṣāmātraṃ gṛhītayativratā, muṇḍitamuṇḍāḥ paṇḍitammanyā vedāntaśāstraṃ vyākulayanti | (vihasya)
-
pratyakṣādipramāsiddhaviruddhārthābhidhāyinaḥ | vedāntā yadi śāstrāṇi bauddhaiḥ kim aparādhyate? || 2.4 ||
tad etad vāṅmātraśravaṇam api gurutaraduritodayāya! (punar anyato gatvā |) ete ca śaivapāśupatādayo durabhyastākṣapādamatāḥ paśavaḥ pāṣaṇḍāḥ! amīṣāṃ saṃbhāṣaṇād api narā narakaṃ yānti | tad ete darśanapathād dūrataḥ pariharaṇīyāḥ | (punar anyato gatvā |) ete ca —
-
gaṅgātīrataraṅgaśītalaśilāvinyastabhāsvadbṛsī- saṃviṣṭāḥ, kuśamuṣṭimaṇḍitamahādaṇḍāḥ karaṇḍojjvalāḥ | paryāyagrathitākṣasūtravalayapratyekabījagraha- vyagrāgrāṅgulayo haranti dhanināṃ vittāny, aho dāmbhikāḥ! || 2.5 ||
(anyato gatvā vilokya |) ete tridaṇḍavyapadeśajīvino dvaitādvaitamārgaparibhraṣṭā eva! aye! kasyaitad dvāropāntanikhātātiprāṃśuvaṃśakāṇḍatāṇḍavitadhautasitasūkṣmāmbarasahasram, itas tato vinyastakṛṣṇājinadṛṣadupalasamiccaṣālolūkhalamusalam, anavaratahutājyagandhidhūmaśyāmalitagaganamaṇḍalam amarasarito nātidūre vibhāty āśramamaṇḍalam? nūnam idaṃ kasyāpi gṛhamedhino gṛhaṃ bhaviṣyati | bhavatu, yuktam asmākam atipavitram etad dvitridivasanivāsasthānam | (praveśaṃ nāṭayati vilokya ca |) aye!
-
(p.16)mṛdbindulāñchitalalāṭabhujodaroraḥ- kāṇṭhoṣṭhapṛṣṭhacibukorukapolajānuḥ | cūḍāgrakarṇakaṭipāṇivirājamāna- darbhāṅkuraḥ — sphurati! mūrta ivaiṣa dambhaḥ || 2.6 ||
bhavatūpasarpāmy enam | (upasṛtya |) kalyāṇam bhavatu, bhavatām!
ahaṅkāraḥ — aho! mūrkhabahulaṃ jagat! tathā hi —
(vilokya) ete tāvad arthāvadhāraṇavidhurāḥ; svādhyāyādhyayanamātraniratā vedaviplāvakā eva | (punar anyato gatvā |) ete ca bhikṣāmātraṃ gṛhītayativratā, muṇḍitamuṇḍāḥ paṇḍitammanyā vedāntaśāstraṃ vyākulayanti | (vihasya)
tad etad vāṅmātraśravaṇam api gurutaraduritodayāya! (punar anyato gatvā |) ete ca śaivapāśupatādayo durabhyastākṣapādamatāḥ paśavaḥ pāṣaṇḍāḥ! amīṣāṃ saṃbhāṣaṇād api narā narakaṃ yānti | tad ete darśanapathād dūrataḥ pariharaṇīyāḥ | (punar anyato gatvā |) ete ca —
(anyato gatvā vilokya |) ete tridaṇḍavyapadeśajīvino dvaitādvaitamārgaparibhraṣṭā eva! aye! kasyaitad dvāropāntanikhātātiprāṃśuvaṃśakāṇḍatāṇḍavitadhautasitasūkṣmāmbarasahasram, itas tato vinyastakṛṣṇājinadṛṣadupalasamiccaṣālolūkhalamusalam, anavaratahutājyagandhidhūmaśyāmalitagaganamaṇḍalam amarasarito nātidūre vibhāty āśramamaṇḍalam? nūnam idaṃ kasyāpi gṛhamedhino gṛhaṃ bhaviṣyati | bhavatu, yuktam asmākam atipavitram etad dvitridivasanivāsasthānam | (praveśaṃ nāṭayati vilokya ca |) aye!
bhavatūpasarpāmy enam | (upasṛtya |) kalyāṇam bhavatu, bhavatām!
ch.2, u.17
(dambho huṃkāreṇa nivārayati |) (praviśati baṭuḥ |)
(dambho huṃkāreṇa nivārayati |) (praviśati baṭuḥ |)
ch.2, u.19
(sasaṃbhramam |) brahman, dūrata eva sthīyatām! yataḥ pādau prakṣālya etad āśramapadaṃ praveṣṭavyam!
baṭuḥ — (sasaṃbhramam |) brahman, dūrata eva sthīyatām! yataḥ pādau prakṣālya etad āśramapadaṃ praveṣṭavyam!
ch.2, u.20
(sakrodham) āḥ pāpa! turuṣkadeśaṃ prāptāḥ smaḥ, yatra śrotriyān atithīn āsanapādyādibhir api gṛhiṇo nopatiṣṭhanti!
ahaṅkāraḥ — (sakrodham) āḥ pāpa! turuṣkadeśaṃ prāptāḥ smaḥ, yatra śrotriyān atithīn āsanapādyādibhir api gṛhiṇo nopatiṣṭhanti!
ch.2, u.21
(hastasaṃjñayā samāśvāsayati |)
dambhaḥ — (hastasaṃjñayā samāśvāsayati |)
ch.2, u.22
evam ārādhyapādā ājñāpayanti dūradeśād āgatasyāryasya kulaśīlādikaṃ na samyag asmābhir viditam |
baṭuḥ — evam ārādhyapādā ājñāpayanti dūradeśād āgatasyāryasya kulaśīlādikaṃ na samyag asmābhir viditam |
ch.2, u.23
āḥ! katham asmākam api kulaśīlādikam idānīṃ parīkṣitavyam? śrūyatām!
-
(p.17)gauḍaṃ rāṣṭram anuttamaṃ, nirūrupamā tatrāpi rāḍhāpurī, bhūriśreṣṭhikanāma dhāma paramaṃ tatrottamo naḥ pitā | tatputrāś ca mahākulā na viditāḥ kasyātra teṣām api, prajñāśīlavivekadhairyavinayācārair ahaṃ cottamaḥ || 2.7 ||
ahaṅkāraḥ — āḥ! katham asmākam api kulaśīlādikam idānīṃ parīkṣitavyam? śrūyatām!
ch.2, u.25
(dambho baṭuṃ paśyati |)
(dambho baṭuṃ paśyati |)
ch.2, u.26
(tāmraghaṭīṃ gṛhītvā |) brahman! pādaśaucaṃ vidhīyatām!
baṭuḥ — (tāmraghaṭīṃ gṛhītvā |) brahman! pādaśaucaṃ vidhīyatām!
ch.2, u.27
bhavatu | ko 'tra virodhaḥ? evaṃ kriyate | (tathā kṛtvopasarpati)
ahaṅkāraḥ — bhavatu | ko 'tra virodhaḥ? evaṃ kriyate | (tathā kṛtvopasarpati)
ch.2, u.28
(dambho dantān saṃpīḍya baṭuṃ paśyati)
(dambho dantān saṃpīḍya baṭuṃ paśyati)
ch.2, u.29
dūre tāvat sthīyatām! vātāhatāḥ prasvedakaṇikāḥ prasaranti!
baṭuḥ — dūre tāvat sthīyatām! vātāhatāḥ prasvedakaṇikāḥ prasaranti!
ch.2, u.30
aho! apūrvaṃ idaṃ brāhmaṇyam!
ahaṅkāraḥ — aho! apūrvaṃ idaṃ brāhmaṇyam!
ch.2, u.31
brahman evam etat! tathā hi —
-
aspṛṣṭacaraṇā hy asya cūḍāmaṇimarīcibhiḥ | nīrājayanti bhūpālāḥ pādapīṭhāntabhūtalam || 2.8 ||
baṭuḥ — brahman evam etat! tathā hi —
ch.2, u.33
(svagatam |) aye! dambhagrāhyo 'yaṃ deśaḥ! (prakāśam) bhavatu | asminn āsane upaviśāmi! (tathā kartum icchati |)
ahaṅkāraḥ — (svagatam |) aye! dambhagrāhyo 'yaṃ deśaḥ! (prakāśam) bhavatu | asminn āsane upaviśāmi! (tathā kartum icchati |)
ch.2, u.34
maivam! nārādhyapādānām anyair āsanam ākramyate!
baṭuḥ — maivam! nārādhyapādānām anyair āsanam ākramyate!
ch.2, u.35
āḥ pāpa! asmābhir api dakṣiṇarāḍhāpradeśaprasiddhaviśuddhibhir nākramaṇīyam idam āsanam! śṛṇu re mūrkha —
-
(p.18)nāsmākaṃ jananī tathojjvalakulā, sacchrotriyāṇāṃ punar vyūḍhā kācana kanyakā khalu mayā tenāsmi tātādhikaḥ | asmatsyālakabhāgineyadayitā mithyābhiśastā, yatas tatsaṃparkavaśān mayā svagṛhiṇī preyasy api projjhitā || 2.9 ||
ahaṅkāraḥ — āḥ pāpa! asmābhir api dakṣiṇarāḍhāpradeśaprasiddhaviśuddhibhir nākramaṇīyam idam āsanam! śṛṇu re mūrkha —
ch.2, u.37
brahman, yady apy evaṃ, tathāpy aviditāsmadvṛttānto bhavān | tathā hi —
-
sadanam upagato 'haṃ pūrvam ambhojayoneḥ, sapadi munibhir uccair āsaneṣūjjhiteṣu | saśapatham anunīya brahmaṇā gomayāmbhaḥ- parimṛjitanijorāv āśu saṃveśito 'smi || 2.10 ||
dambhaḥ — brahman, yady apy evaṃ, tathāpy aviditāsmadvṛttānto bhavān | tathā hi —
ch.2, u.39
(svagatam) aho! dāmbhikasya brāḥmahmaṇasyātyuktiḥ! (vicintya) athavā ... dambhasyaiva! bhavatv evaṃ tāvat! (prakāśam) āḥ, kim evaṃ garvāyase? (sakrodham)
-
are! ka iva vāsavaḥ? kathaya ko nu padmodbhavo? vada prabhavabhūmayo jagati kā ṛṣīṇām api? | avehi tapaso balaṃ mama purandarāṇāṃ śataṃ śataṃ ca parameṣṭhināṃ patatu vā munīnāṃ śatam || 2.11 ||
ahaṅkāraḥ — (svagatam) aho! dāmbhikasya brāhmaṇasyātyuktiḥ! (vicintya) athavā ... dambhasyaiva! bhavatv evaṃ tāvat! (prakāśam) āḥ, kim evaṃ garvāyase? (sakrodham)
ch.2, u.41
(vilokya sānandam |) aye! āryaḥ pitāmaho 'asmākam ahaṅkāraḥ! ārya! dambho lobhātmajo 'haṃ bho abhivādaye!
dambhaḥ — (vilokya sānandam |) aye! āryaḥ pitāmaho 'asmākam ahaṅkāraḥ! ārya! dambho lobhātmajo 'haṃ bho abhivādaye!
ch.2, u.42
vatsa, āyuṣmān bhava! bālaḥ khalv asi mayā dvāparānte dṛṣṭaḥ! saṃprati cirakālaviprakarṣād vārdhakyagrastatayā ca na samyak pratyabhijānāmi! api tvatkumārasyānṛtasya kuśalam?
ahaṅkāraḥ — vatsa, āyuṣmān bhava! bālaḥ khalv asi mayā dvāparānte dṛṣṭaḥ! saṃprati cirakālaviprakarṣād vārdhakyagrastatayā ca na samyak pratyabhijānāmi! api tvatkumārasyānṛtasya kuśalam?
ch.2, u.43
atha kim? so 'py atraiva, mahāmohasyājñayā vartate | na hi tena vinā mūhurtam apy ahaṃ prabhavāmi |
dambhaḥ — atha kim? so 'py atraiva, mahāmohasyājñayā vartate | na hi tena vinā mūhurtam apy ahaṃ prabhavāmi |
ch.2, u.44
atha tava mātāpitarau tṛṣṇālobhāv api kuśalau?
ahaṅkāraḥ — atha tava mātāpitarau tṛṣṇālobhāv api kuśalau?
ch.2, u.45
(p.19)tāv api rājño mahāmohasyājñayātraiva vartete | tayor vinā, kṣaṇam api na tiṣṭhāmi | āryamiśraiḥ punaḥ kena prayojanenātra prasādaḥ kṛtaḥ?
dambhaḥ — tāv api rājño mahāmohasyājñayātraiva vartete | tayor vinā, kṣaṇam api na tiṣṭhāmi | āryamiśraiḥ punaḥ kena prayojanenātra prasādaḥ kṛtaḥ?
ch.2, u.46
vatsa, mayā mahāmohasya vivekasakāśād atyāhitaṃ śrutam | tena tad vṛttāntaṃ pratyetum āgato 'smi |
ahaṅkāraḥ — vatsa, mayā mahāmohasya vivekasakāśād atyāhitaṃ śrutam | tena tad vṛttāntaṃ pratyetum āgato 'smi |
ch.2, u.47
tarhi svāgatam evāryasya | yato mahārājasyāpīndralokād atrāgamanaṃ śrūyate | asti ca kiṃvadantī yad devena vārāṇasī rājadhānī vastuṃ nirūpiteti |
dambhaḥ — tarhi svāgatam evāryasya | yato mahārājasyāpīndralokād atrāgamanaṃ śrūyate | asti ca kiṃvadantī yad devena vārāṇasī rājadhānī vastuṃ nirūpiteti |
ch.2, u.48
kiṃ punar vārāṇasyāṃ sarvātmanā mohasyāvasthānakāraṇam iti?
ahaṅkāraḥ — kiṃ punar vārāṇasyāṃ sarvātmanā mohasyāvasthānakāraṇam iti?
ch.2, u.49
ārya, nanu vivekoparodha eva | tathā hi —
-
vidyāprabodhodayajanmabhūmir, vārāṇasī brahmapurī duratyayā | asau kulocchedavidhiṃ cikitsur, nirvastum atrecchati nityam eva || 2.12 ||
dambhaḥ — ārya, nanu vivekoparodha eva | tathā hi —
ch.2, u.51
(sabhayam) yady evam, aśakyapratīkāra evāyam arthaḥ | yataḥ —
-
paramam aviduṣāṃ padaṃ narāṇāṃ puravijayī karuṇāvidheyacetāḥ | kathayati bhagavān ihāntakāle, bhavabhayakātaratārakaṃ prabodham || 2.13 ||
ahaṅkāraḥ — (sabhayam) yady evam, aśakyapratīkāra evāyam arthaḥ | yataḥ —
ch.2, u.53
satyam etat, tathāpi naitat kāmakrodhābhibhūtānāṃ sambhāvyate! tathā hy udāharanti tairthikāḥ —
-
(p.20)“yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam | vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute” || 2.14 || iti |
dambhaḥ — satyam etat, tathāpi naitat kāmakrodhābhibhūtānāṃ sambhāvyate! tathā hy udāharanti tairthikāḥ —
ch.2, u.55
bho bhoḥ! paurāḥ! eṣa khalu saṃprāpto devo mahāmohaḥ! tena —
-
niṣyandaiś candanānāṃ sphaṭikamaṇiśilāvedikāḥ saṃskriyantāṃ, mucyantāṃ yantramārgāḥ pracaratu parito vāridhārā gṛheṣu! | ucchrīyantāṃ samantāt sphuradurumaṇayaḥ śreṇayas toraṇānāṃ, dhūyantāṃ saudhamūrdhasv amarapatidhanurdhāmacitrāḥ patākāḥ || 2.15 ||
(nepathye) — bho bhoḥ! paurāḥ! eṣa khalu saṃprāpto devo mahāmohaḥ! tena —
ch.2, u.57
ārya! pratyāsanno 'yaṃ mahārājaḥ! tat pratyudgamanena saṃbhāvyatām āryeṇa |
dambhaḥ — ārya! pratyāsanno 'yaṃ mahārājaḥ! tat pratyudgamanena saṃbhāvyatām āryeṇa |
ch.2, u.58
evaṃ bhavatu |
ahaṅkāraḥ — evaṃ bhavatu |
ch.2, u.59
(niṣkrāntau |) viṣkambhakaḥ |
(niṣkrāntau |) viṣkambhakaḥ |
ch.2, u.61
(p.21) (tataḥ praviśati mahāmoho vibhavataś ca parivāraḥ |)
(tataḥ praviśati mahāmoho vibhavataś ca parivāraḥ |)
ch.2, u.62
(vihasya) aho! niraṅkuśā jaḍadhiyaḥ!
-
“ātmāsti dehād vyatiriktamūrtir bhoktā sa lokāntaritaḥ phalānām” | āśeyam ākāśataroḥ prasūnāt prathīyasaḥ svāduphalaprasūtau || 2.16 ||
idaṃ ca svakalpanāvinirmitapadārthāvaṣṭambhena jagad eva durvidagdhair vañcyate | tathā hi —
-
“yan nāsty eva tad asti vastv” iti mṛṣā jalpadbhir evāstikair vācālair bahubhis tu satyavacaso nindyāḥ kṛtā nāstikāḥ | haṃ ho! paśyata! tattvato yadi punaś chinnād ito varṣmaṇo dṛṣṭaḥ kiṃ pariṇāmarūṣitaciter jīvaḥ pṛthak kair api? || 2.17 ||
api ca, na kevalaṃ jagad, ātmaiva tāvad amībhir vañcyate! tathā hi —
-
tulyatve vapuṣāṃ mukhādyavayavair varṇakramaḥ kīdṛśo? yoṣeyaṃ vasu vā parasya tad amuṃ bhedaṃ na vidmo vayam | hiṃsāyām athavā yatheṣṭagamane, strīṇāṃ parasvagrahe, kāryākāryakathāṃ tathāpi yad amī niṣpauruṣāḥ kurvate || 2.18 ||
(vicintya, saślāgham |) sarvathā lokāyatam eva śāstraṃ yatra pratyakśam eva pramāṇaṃ; pṛthivyaptejovāyavas tattvāni; arthakāmau puruṣārthau; bhūtany eva cetayante | nāsti paralokaḥ, mṛtyur evāpavargaḥ | tad etad asmadabhiprāyānubandhinā vācaspatinā praṇīya cārvākāya samarpitam | tena ca śiṣyopaśiṣyadvāreṇāsmiṃl loke bahulīkṛtaṃ tantram |
mahāmohaḥ — (vihasya) aho! niraṅkuśā jaḍadhiyaḥ!
idaṃ ca svakalpanāvinirmitapadārthāvaṣṭambhena jagad eva durvidagdhair vañcyate | tathā hi —
api ca, na kevalaṃ jagad, ātmaiva tāvad amībhir vañcyate! tathā hi —
(vicintya, saślāgham |) sarvathā lokāyatam eva śāstraṃ yatra pratyakśam eva pramāṇaṃ; pṛthivyaptejovāyavas tattvāni; arthakāmau puruṣārthau; bhūtany eva cetayante | nāsti paralokaḥ, mṛtyur evāpavargaḥ | tad etad asmadabhiprāyānubandhinā vācaspatinā praṇīya cārvākāya samarpitam | tena ca śiṣyopaśiṣyadvāreṇāsmiṃl loke bahulīkṛtaṃ tantram |
ch.2, u.69
(tataḥ praviśati cārvākaḥ śiṣyaś ca)
(tataḥ praviśati cārvākaḥ śiṣyaś ca)
ch.2, u.70
(p.22)vatsa, jānāsi daṇḍanītir eva vidyā! atraiva vārtāntarbhavati | dhūrtapralāpas trayī! svargotpādakatvena viśeṣābhāvāt | paśya —
-
svargaḥ kartṛkriyādravyavināśe yadi yajvanām | tato dāvāgnidagdhānāṃ phalaṃ syad bhūri bhūruhām || 2.19 ||
- api ca —
-
nihatasya paśor yajñe svargaprāptir yadīṣyate | svapitā yajamānena tatra kasmān na hanyate? || 2.20 ||
- api ca —
-
mṛtānām api jantūnāṃ śrāddhaṃ cet tṛptikāraṇam | nirvāṇasya pradīpasya snehaḥ saṃvardhayec chikhāṃ? || 2.21 ||
cārvākaḥ — vatsa, jānāsi daṇḍanītir eva vidyā! atraiva vārtāntarbhavati | dhūrtapralāpas trayī! svargotpādakatvena viśeṣābhāvāt | paśya —
api ca —
nihatasya paśor yajñe svargaprāptir yadīṣyate | svapitā yajamānena tatra kasmān na hanyate? || 2.20 ||api ca —
mṛtānām api jantūnāṃ śrāddhaṃ cet tṛptikāraṇam | nirvāṇasya pradīpasya snehaḥ saṃvardhayec chikhāṃ? || 2.21 ||ch.2, u.76
ācālia, jai eso evva puluattho jaṃ khajjae pijjaae, tā kitti edehiṃ titthiehiṃ saṃsālasokkhaṃ palihalia appā gholagholehiṃ palāasāṃtavaṇasaṭṭhakālāsaṇappahudihiṃ dukkhehiṃ khavijjadi |ācārya, yady eṣa eva puruṣārtho yat khādyate pīyate ca, tat kimity etais tairthikaiḥ saṃsārasaukhyaṃ parihṛtyātmā ghoraghoraiḥ parākasāntapanaṣaṣṭhakālāśanaprabhṛtibhir duḥkhaiḥ kṣapyate |
śiṣyaḥ — ācālia, jai eso evva puluattho jaṃ khajjae pijjaae, tā kitti edehiṃ titthiehiṃ saṃsālasokkhaṃ palihalia appā gholagholehiṃ palāasāṃtavaṇasaṭṭhakālāsaṇappahudihiṃ dukkhehiṃ khavijjadi | (ācārya, yady eṣa eva puruṣārtho yat khādyate pīyate ca, tat kimity etais tairthikaiḥ saṃsārasaukhyaṃ parihṛtyātmā ghoraghoraiḥ parākasāntapanaṣaṣṭhakālāśanaprabhṛtibhir duḥkhaiḥ kṣapyate |)
ch.2, u.77
dhūrtapraṇītāgamapratāritānām mūrkhāṇām āśāmodakair eveyaṃ tṛptir! paśya paśya —
-
(p.23)kvāliṅganaṃ bhujanipīḍitabāhumūla- bhagnonnatastanamanoharam āyatākṣyāḥ | bhikṣopavāsaniyamārkamarīcidāhair dehopaśoṣaṇavidhiḥ kudhiyāṃ kva caiṣaḥ? || 2.22 ||
cārvākaḥ — dhūrtapraṇītāgamapratāritānām mūrkhāṇām āśāmodakair eveyaṃ tṛptir! paśya paśya —
ch.2, u.79
ācālia, evaṃ khu titthiā ālavanti dukkhamissidaṃ saṃsālasokkhaṃ palihalaṇijjaṃ tti |ācārya, evaṃ khalu tairthikā ālapanti duḥkhamiśritaṃ saṃsārasaukhyaṃ pariharaṇīyam iti |
śiṣyaḥ — ācālia, evaṃ khu titthiā ālavanti dukkhamissidaṃ saṃsālasokkhaṃ palihalaṇijjaṃ tti | (ācārya, evaṃ khalu tairthikā ālapanti duḥkhamiśritaṃ saṃsārasaukhyaṃ pariharaṇīyam iti |)
ch.2, u.80
(vihasya) āḥ! durbuddhivilasitam idaṃ narapaśūnām!
-
“tyājyaṃ sukhaṃ viṣayasaṃgamajanma puṃsāṃ duḥkhopasṛṣṭam” — iti mūrkhavicāraṇaiṣā | vrīhīn jihāsati sitottamataṇḍulāḍhyān ko nāma bhos tuṣakaṇopahitān hitārthī? || 2.23 ||
cārvākaḥ — (vihasya) āḥ! durbuddhivilasitam idaṃ narapaśūnām!
ch.2, u.82
aye, cireṇa khalu pramāṇavanti vacanāni karṇasukham upajanayanti! (vilokya sānandam |) hanta! priyasuhṛn me, cārvākaḥ!
mahāmohaḥ — aye, cireṇa khalu pramāṇavanti vacanāni karṇasukham upajanayanti! (vilokya sānandam |) hanta! priyasuhṛn me, cārvākaḥ!
ch.2, u.83
(vilokya) eṣa mahārājamahāmohaḥ! upasarpāmi | (upasṛtya) jayatu jayatu mahārājaḥ! eṣa cārvākaḥ praṇamati |
cārvākaḥ — (vilokya) eṣa mahārājamahāmohaḥ! upasarpāmi | (upasṛtya) jayatu jayatu mahārājaḥ! eṣa cārvākaḥ praṇamati |
ch.2, u.84
cārvāka, svāgataṃ te! ihopaviśyatām |
mahāmohaḥ — cārvāka, svāgataṃ te! ihopaviśyatām |
ch.2, u.85
(upaviśya) deva! kaler asāv aṣṭāṅgapātaḥ praṇāmaḥ |
cārvākaḥ — (upaviśya) deva! kaler asāv aṣṭāṅgapātaḥ praṇāmaḥ |
ch.2, u.86
atha kaler bhadram avyāhatam |
mahāmohaḥ — atha kaler bhadram avyāhatam |
ch.2, u.87
devaprasādena kaler bhadram! nirvartitakartavyaśeṣaś ca devapādamūlaṃ draṣṭum icchati | yataḥ —
-
(p.24)ājñām avāpya mahatīṃ dviṣatāṃ nikhātān nirvartya tāṃ sapadi labdhasukhaprasādaḥ | uccaiḥ pramodam anumoditadarśanaḥ san dhanyo namasyati padāmburuhaṃ prabhūṇām || 2.24 ||
cārvākaḥ — devaprasādena kaler bhadram! nirvartitakartavyaśeṣaś ca devapādamūlaṃ draṣṭum icchati | yataḥ —
ch.2, u.89
atha tatra kiyat saṃpannam?
mahāmohaḥ — atha tatra kiyat saṃpannam?
ch.2, u.90
deva —
-
vyatītavedārthapathaḥ prathīyasīṃ, yatheṣṭhaceṣṭhāṃ gamito mahājanaḥ | tad atra hetur na kalir na cāpy ahaṃ, prabhuprasādo hi tanoti pauruṣam || 2.25 ||
tatrottarāḥ pathikāḥ pāścātyāś ca trayīm eva tyājitāḥ | śamadamādīnāṃ kaiva kathā? anyatrāpi prāyaśo jīvikāmātraphalaiva trayī | yathāhācāryaḥ —
-
agnihotraṃ trayo vedās tridaṇḍaṃ bhasmaguṇṭhanam | buddhipauruṣahīnānāṃ jīviketi bṛhaspatiḥ || 2.26 ||
tena kurukṣetrādiṣu tīrtheṣu tāvad devena svapne'pi vidyāprabodhodayo nāśaṅkanīyaḥ |
cārvākaḥ — deva —
tatrottarāḥ pathikāḥ pāścātyāś ca trayīm eva tyājitāḥ | śamadamādīnāṃ kaiva kathā? anyatrāpi prāyaśo jīvikāmātraphalaiva trayī | yathāhācāryaḥ —
tena kurukṣetrādiṣu tīrtheṣu tāvad devena svapne'pi vidyāprabodhodayo nāśaṅkanīyaḥ |
ch.2, u.95
sādhu! saṃpāditam! mahat khalu tat tīrthaṃ vyarthīkṛtam |
mahāmohaḥ — sādhu! saṃpāditam! mahat khalu tat tīrthaṃ vyarthīkṛtam |
ch.2, u.96
deva, anyac ca vijñāpyam asti |
cārvākaḥ — deva, anyac ca vijñāpyam asti |
ch.2, u.97
kiṃ tat?
mahāmohaḥ — kiṃ tat?
ch.2, u.98
asti viṣṇubhaktir nāma mahāprabhāvā yoginī | sā tu kalinā yady api viralapracārā kṛtā, tathāpi tadanugṛhītān vayam ālokayitum api na prabhavāmaḥ | tad atra devenāvadhātavyam iti |
cārvākaḥ — asti viṣṇubhaktir nāma mahāprabhāvā yoginī | sā tu kalinā yady api viralapracārā kṛtā, tathāpi tadanugṛhītān vayam ālokayitum api na prabhavāmaḥ | tad atra devenāvadhātavyam iti |
ch.2, u.99
(p.25)(sabhayam ātmagatam |) āḥ! prasiddhamahāprabhāvā sā yoginī, svabhāvād vidveṣiṇī cāsmākaṃ | durucchedā sā | (prakāśam |) bhadra, alam anayā śaṅkayā | kāmakrodhādiṣu pratipakṣeṣu kutreyam udeṣyati? tathāpi laghīyasy api ripau nānavahitena jigīṣuṇā bhavitavyam | yataḥ —
-
vipākadāruṇo rājñāṃ ripur alpo 'py aruṃtudaḥ | udvejayati sūkṣmo 'pi caraṇaṃ kaṇṭakāṅkuraḥ || 2.27 ||
(nepathyābhumukham avalokya) ko 'tra bhoḥ?
mahāmohaḥ — (sabhayam ātmagatam |) āḥ! prasiddhamahāprabhāvā sā yoginī, svabhāvād vidveṣiṇī cāsmākaṃ | durucchedā sā | (prakāśam |) bhadra, alam anayā śaṅkayā | kāmakrodhādiṣu pratipakṣeṣu kutreyam udeṣyati? tathāpi laghīyasy api ripau nānavahitena jigīṣuṇā bhavitavyam | yataḥ —
(nepathyābhumukham avalokya) ko 'tra bhoḥ?
ch.2, u.102
(praviśya dauvārikaḥ |)
(praviśya dauvārikaḥ |)
ch.2, u.103
jayatu, jayatu! ājñāpayatu devaḥ!
dauvārikaḥ — jayatu, jayatu! ājñāpayatu devaḥ!
ch.2, u.104
bho! asatsaṅga! ādiśyantāṃ kāmakrodhalobhamadamātsaryādayo yathā — “yoginī viṣṇubhaktir bhavadbhir evāvahitair vihantavye”ti |
mahāmohaḥ — bho! asatsaṅga! ādiśyantāṃ kāmakrodhalobhamadamātsaryādayo yathā — “yoginī viṣṇubhaktir bhavadbhir evāvahitair vihantavye”ti |
ch.2, u.105
yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ |)
dauvārikaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ |)
ch.2, u.106
(tataḥ praviśati patrahastaḥ puruṣaḥ)
(tataḥ praviśati patrahastaḥ puruṣaḥ)
ch.2, u.107
ahake ukkaladesādo āado mhi | tattha sāalatīlasaṇṇivese pulisottamasaggidaṃ devadāadaṇam | tassiṃ madamāṇehiṃ bhaṭṭakehiṃ mahālāasaāsaṃ pesido mhi | (vilokya) esā vālāṇasī | edaṃ lāaulam | jāva ppavisāmi | (praviśya) eso bhaṭṭako, cavvākeṇa satthaṃ kiṃvi mantaanto ciṭṭhadi | bhodu uvasappāmi ṇam | (upsṛtya) jedu, jedu, bhaṭṭako! edaṃ pattaṃ ṇilūpañjadu bhaṭṭako |aham utkaladeśād āgato 'smi | tatra sāgaratīrasanniveśe puruṣottamaśabditaṃ devatāyatanam | tasmin madamānābhyāṃ bhaṭṭārakābhyāṃ mahārājasakāśaṃ preṣito 'smi | eṣā vārāṇasī | etad rājakulam | yāvat praviśāmi | eṣa bhaṭṭārakaś cārvākeṇa sārdhaṃ kimapi mantrayaṃs tiṣṭhati | bhavatūpasarpāmy enam | jayatu jayatu bhaṭṭāṛakaḥ | idaṃ patraṃ nirūpayatu bhaṭṭārakaḥ | (iti patram arpayati)
puruṣaḥ — ahake ukkaladesādo āado mhi | tattha sāalatīlasaṇṇivese pulisottamasaggidaṃ devadāadaṇam | tassiṃ madamāṇehiṃ bhaṭṭakehiṃ mahālāasaāsaṃ pesido mhi | (vilokya) esā vālāṇasī | edaṃ lāaulam | jāva ppavisāmi | (praviśya) eso bhaṭṭako, cavvākeṇa satthaṃ kiṃvi mantaanto ciṭṭhadi | bhodu uvasappāmi ṇam | (upsṛtya) jedu, jedu, bhaṭṭako! edaṃ pattaṃ ṇilūpañjadu bhaṭṭako | (aham utkaladeśād āgato 'smi | tatra sāgaratīrasanniveśe puruṣottamaśabditaṃ devatāyatanam | tasmin madamānābhyāṃ bhaṭṭārakābhyāṃ mahārājasakāśaṃ preṣito 'smi | eṣā vārāṇasī | etad rājakulam | yāvat praviśāmi | eṣa bhaṭṭārakaś cārvākeṇa sārdhaṃ kimapi mantrayaṃs tiṣṭhati | bhavatūpasarpāmy enam | jayatu jayatu bhaṭṭāṛakaḥ | idaṃ patraṃ nirūpayatu bhaṭṭārakaḥ |)(iti patram arpayati)
ch.2, u.108
(patraṃ gṛhītvā) kuto bhavān?
mahāmohaḥ — (patraṃ gṛhītvā) kuto bhavān?
ch.2, u.109
(p.26)bhaṭṭaka! pulisottamādo |bhaṭṭāraka! puruṣottamād |
puruṣaḥ — bhaṭṭaka! pulisottamādo | (bhaṭṭāraka! puruṣottamād |)
ch.2, u.110
(svāgatam) kāryam atyāhitaṃ bhaviṣyati | (prakāśam) cārvāka! gaccha! kartavyeṣv avahitena bhavatā bhavitavyam |
mahāmohaḥ — (svāgatam) kāryam atyāhitaṃ bhaviṣyati | (prakāśam) cārvāka! gaccha! kartavyeṣv avahitena bhavatā bhavitavyam |
ch.2, u.111
yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
cārvākaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
ch.2, u.112
(patraṃ vācayati) “svasti! śrīvārāṇasyāṃ mahārājādhirājaparameśvaramahāmohapādān puruṣottamāyatanād madamānau sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamya vijñāpayataḥ | yathā bhadram avyāhatam! anyac ca, devī śāntir mātrā śraddhayā saha, vivekasya dautyam āpannā, vivekasaṃgamāya devīm upaniṣadam ahar niśaṃ pratibodhayati | api ca kāmasahacaro 'pi, dharmo vairāgyādibhir upajapta iva lakṣyate | yataḥ, kāmād vibhidya kutaścin nigūḍhaḥ pracarati | tad etaj jñātvā, tatra devaḥ pramāṇam” iti |
mahāmohaḥ — (patraṃ vācayati) “svasti! śrīvārāṇasyāṃ mahārājādhirājaparameśvaramahāmohapādān puruṣottamāyatanād madamānau sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamya vijñāpayataḥ | yathā bhadram avyāhatam! anyac ca, devī śāntir mātrā śraddhayā saha, vivekasya dautyam āpannā, vivekasaṃgamāya devīm upaniṣadam ahar niśaṃ pratibodhayati | api ca kāmasahacaro 'pi, dharmo vairāgyādibhir upajapta iva lakṣyate | yataḥ, kāmād vibhidya kutaścin nigūḍhaḥ pracarati | tad etaj jñātvā, tatra devaḥ pramāṇam” iti |
ch.2, u.113
(sakrodham) āḥ! kim evam atimugdhau śānter api bibhītaḥ? kāmādiṣu pratipakṣeṣu kuto 'syāḥ saṃbhavaḥ? tathā hi —
-
dhātā viśvavisṛṣṭimātranirato; devo 'pi gaurībhuja- śleṣānandavighūrṇamānanayano dakṣādhvaradhvaṃsanaḥ | daityāriḥ kamalākapolamakarīlekhāṅkitoraḥsthalaḥ śete 'bdhāv. itareṣu jantentuṣu punaḥ kā nāma śānteḥ kathā? || 2.28 ||
(puruṣaṃ prati vadati) jālma, gaccha! kāmaṃ satvaram upetyādeśam asmākaṃ pratipādaya yathā — “durāśayo dharma ity asmābhir avagatam | tad asmin muhūrtam api na viśvasitavyam | dṛḍhaṃ baddhvā dhārayitavya” iti |
mahāmohaḥ — (sakrodham) āḥ! kim evam atimugdhau śānter api bibhītaḥ? kāmādiṣu pratipakṣeṣu kuto 'syāḥ saṃbhavaḥ? tathā hi —
(puruṣaṃ prati vadati) jālma, gaccha! kāmaṃ satvaram upetyādeśam asmākaṃ pratipādaya yathā — “durāśayo dharma ity asmābhir avagatam | tad asmin muhūrtam api na viśvasitavyam | dṛḍhaṃ baddhvā dhārayitavya” iti |
ch.2, u.116
jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (iti niṣkrāntaḥ)
puruṣaḥ — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(iti niṣkrāntaḥ)
ch.2, u.117
(p.27)(svagataṃ vicintya) śānteḥ ko 'bhyupāyaḥ? athavā alam upāyāntareṇa! krodhalobhāv eva tāvad atra paryāptau | (prakāśam) kaḥ ko 'tra bhoḥ?
mahāmohaḥ — (svagataṃ vicintya) śānteḥ ko 'bhyupāyaḥ? athavā alam upāyāntareṇa! krodhalobhāv eva tāvad atra paryāptau | (prakāśam) kaḥ ko 'tra bhoḥ?
ch.2, u.118
(praviśya dauvārikaḥ)
(praviśya dauvārikaḥ)
ch.2, u.119
ājñāpayatu devaḥ |
dauvārikaḥ — ājñāpayatu devaḥ |
ch.2, u.120
tāvad āhūyatāṃ krodho lobhāś ca |
mahāmohaḥ — tāvad āhūyatāṃ krodho lobhāś ca |
ch.2, u.121
yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
dauvārikaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
ch.2, u.122
(tataḥ praviśati krodho lobhaś ca)
(tataḥ praviśati krodho lobhaś ca)
ch.2, u.123
śrutaṃ mayā śāntiśraddhāviṣṇubhaktayo mahārājasya pratipakṣam ācarantīti | aho! mayi jīvati katham āsām ātmanirapekṣitaṃ ceṣṭitam? tathā hi —
-
andhīkaromi bhuvanaṃ, badhirīkaromi. dhīraṃ sacetanam, acetanatāṃ nayāmi | kṛtyaṃ na paśyati, na yena hitaṃ śṛṇoti, dhīmān adhītam api na pratisaṃdadhāti || 2.29 ||
krodhaḥ — śrutaṃ mayā śāntiśraddhāviṣṇubhaktayo mahārājasya pratipakṣam ācarantīti | aho! mayi jīvati katham āsām ātmanirapekṣitaṃ ceṣṭitam? tathā hi —
ch.2, u.125
are! madupagṛhītā manorathasaritparamparām api tāvan na tariṣyanti kiṃ punaḥ śāntyādīṃś cintayiṣyanti | paśya —
-
(p.28)santy ete mama dantino madajalapramlānagaṇḍasthalā. vātavyāyatapātinaś ca turagā — bhūyo 'pi lapsye 'parān! | etal labdham, idaṃ labhe; punar idaṃ labdhvādhikaṃ dhyāyatāṃ cintājarjaracetasāṃ bata nṛṇāṃ, kā nāma śānteḥ kathā? || 2.30 ||
lobhaḥ — are! madupagṛhītā manorathasaritparamparām api tāvan na tariṣyanti kiṃ punaḥ śāntyādīṃś cintayiṣyanti | paśya —
ch.2, u.127
sakhe, viditas tvayā matprabhāvaḥ —
-
tvāṣṭraṃ vṛtram aghātayat surapatiś, candrārdhacūḍo 'cchinad devo brahmaśiro, vasiṣṭhatanayān āghātayat kauśikaḥ | vidyāvanty api, kīrtimanty api, sadācārāvadātāny api, proccaiḥ pauruṣabhūṣaṇāny api, kulāny uddhartum īśaḥ kṣaṇāt || 2.31 ||
krodhaḥ — sakhe, viditas tvayā matprabhāvaḥ —
ch.2, u.131
tṛṣṇe, itas tāvat!
lobhaḥ — tṛṣṇe, itas tāvat!
ch.2, u.132
(praviśya tṛṣṇā |)
(praviśya tṛṣṇā |)
ch.2, u.133
ajjaütta āṇavedu!āryaputra ājñāpayatu |
tṛṣṇā — ajjaütta āṇavedu! (āryaputra ājñāpayatu |)
ch.2, u.134
- priye, śrūyatām —
-
kṣetragrāmavanādripattanapuradvīpakṣamāmaṇḍala- pratyāśāyatasūtrabaddhamanasāṃ labdhādhikaṃ dhyāyatāṃ | tṛṣṇe devi, yadi prasīdasi, tanoṣy aṅgāni tuṅgāni cet, tad bhoḥ prāṇabhṛtāṃ kutaḥ śamakathā brahmāṇḍalakṣair api? || 2.32 ||
priye, śrūyatām —
kṣetragrāmavanādripattanapuradvīpakṣamāmaṇḍala- pratyāśāyatasūtrabaddhamanasāṃ labdhādhikaṃ dhyāyatāṃ | tṛṣṇe devi, yadi prasīdasi, tanoṣy aṅgāni tuṅgāni cet, tad bhoḥ prāṇabhṛtāṃ kutaḥ śamakathā brahmāṇḍalakṣair api? || 2.32 ||ch.2, u.136
ajjaütta, saaṃ jevva dāva ahaṃ edassiṃ atthe ṇiccaṃ ahijuttā | saṃpadaṃ ajjaüttassa aṇṇāe bamhaṇḍakoḍīhiṃ pi ṇa me udaraṃ pūraïssaṃdi!āryaputra, svayam eva tāvad aham etasminn arthe nityam abhiyuktā | sāṃpratam āryaputrasyājñayā brahmaṇḍakoṭibhir api na me udaraṃ pūrayiṣyate |
tṛṣṇā — ajjaütta, saaṃ jevva dāva ahaṃ edassiṃ atthe ṇiccaṃ ahijuttā | saṃpadaṃ ajjaüttassa aṇṇāe bamhaṇḍakoḍīhiṃ pi ṇa me udaraṃ pūraïssaṃdi! (āryaputra, svayam eva tāvad aham etasminn arthe nityam abhiyuktā | sāṃpratam āryaputrasyājñayā brahmaṇḍakoṭibhir api na me udaraṃ pūrayiṣyate |)
ch.2, u.137
hiṃse, itas tāvat!
krodhaḥ — hiṃse, itas tāvat!
ch.2, u.138
(praviśya hiṃsā)
(praviśya hiṃsā)
ch.2, u.139
(p.29)esa mhi! āṇavedu ajjaütto!eṣāsmi! ājñāpayatv āryaputraḥ!
hiṃsā — esa mhi! āṇavedu ajjaütto! (eṣāsmi! ājñāpayatv āryaputraḥ!)
ch.2, u.140
priye, sahadharmacāriṇyā tvayā, mātṛpitṛvadho 'pi mameṣatkara eva! tathā hi —
-
keyaṃ mātā? piśācī! ka iva hi janako? bhrātaraḥ ke 'tra? kīṭā! | vandhyo 'yaṃ bandhuvargaḥ kuṭilaviṭasuhṛcceṣṭitā jñātayo 'mī |
(hastau niṣpīḍya)
-
āgarbhaṃ yāvad eṣāṃ kulam idam akhilaṃ naiva niḥśeṣayāmi | sphurjantaḥ krodhavahner na dadhati viratiṃ tāvad aṅge sphuliṅgāḥ || 2.33 ||
(vilokya) eṣa svāmī! tad upasarpāmaḥ!
krodhaḥ — priye, sahadharmacāriṇyā tvayā, mātṛpitṛvadho 'pi mameṣatkara eva! tathā hi —
(hastau niṣpīḍya)
(vilokya) eṣa svāmī! tad upasarpāmaḥ!
ch.2, u.145
(upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ!
sarve — (upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ!
ch.2, u.146
śraddhāyās tanayā śāntir asmaddveṣiṇī | sā bhavadbhir avahitair nigrāhyā |
mahāmohaḥ — śraddhāyās tanayā śāntir asmaddveṣiṇī | sā bhavadbhir avahitair nigrāhyā |
ch.2, u.147
yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)
sarve — yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)
ch.2, u.148
“śraddhāyās tanayā” — ity upakṣepeṇopāyāntaram api hṛdayam ārūḍham | tathā hi, śānter mātā śraddhā, sā ca paratantrā | tat kenāpy upāyenopaniṣatsakāśāt tāvac chraddhāpakarṣaṇaṃ kartavyam | tato mātṛviyogaduḥkhād atimṛdulatarā śāntir uparatā bhaviṣyati, avasīdantī vā viraṃsyati | śraddhāṃ cākraṣṭuṃ mithyādṛṣṭir eva vilāsinī pragalbheti tasmin viṣaye saiva niyojyā | (pārśvato vilokya |) vibhramāvati! satvaram āhūyatāṃ mithyādṛṣṭivilāsinī!
mahāmohaḥ — “śraddhāyās tanayā” — ity upakṣepeṇopāyāntaram api hṛdayam ārūḍham | tathā hi, śānter mātā śraddhā, sā ca paratantrā | tat kenāpy upāyenopaniṣatsakāśāt tāvac chraddhāpakarṣaṇaṃ kartavyam | tato mātṛviyogaduḥkhād atimṛdulatarā śāntir uparatā bhaviṣyati, avasīdantī vā viraṃsyati | śraddhāṃ cākraṣṭuṃ mithyādṛṣṭir eva vilāsinī pragalbheti tasmin viṣaye saiva niyojyā | (pārśvato vilokya |) vibhramāvati! satvaram āhūyatāṃ mithyādṛṣṭivilāsinī!
ch.2, u.149
(p.30)jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (niṣkramya mithyādṛṣṭyā saha praviśati)
vibhramāvatī — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(niṣkramya mithyādṛṣṭyā saha praviśati)
ch.2, u.150
sahi, ciradiṭṭhassa mahārāassa kahaṃ muhaṃ pekkhissaṃ? ṇaṃ mahārāo maṃ uvālambhissadi |sakhi, ciradṛṣṭasya mahārājasya kathaṃ mukhaṃ prekṣiṣye? nanu mahārājo māṃ upālambhiṣyate |
mithyādṛṣṭiḥ — sahi, ciradiṭṭhassa mahārāassa kahaṃ muhaṃ pekkhissaṃ? ṇaṃ mahārāo maṃ uvālambhissadi | (sakhi, ciradṛṣṭasya mahārājasya kathaṃ mukhaṃ prekṣiṣye? nanu mahārājo māṃ upālambhiṣyate |)
ch.2, u.151
sahi, tuha daṃsaṇe appāṇaṃ pi mahārāo ṇa cedaïssadi, tado kahaṃ uvālambhissadi?sakhi, tvaddarśane ātmānam api mahārājo na cetayiṣyati, tataḥ kathaṃ upālambhiṣyate?
vibhramāvatī — sahi, tuha daṃsaṇe appāṇaṃ pi mahārāo ṇa cedaïssadi, tado kahaṃ uvālambhissadi? (sakhi, tvaddarśane ātmānam api mahārājo na cetayiṣyati, tataḥ kathaṃ upālambhiṣyate?)
ch.2, u.152
kīsa maṃ alīasohaggaṃ saṃbhāvia viḍambesi?kasmān mām alīkasaubhāgyāṃ saṃbhāvya viḍambayasi?
mithyādṛṣṭiḥ — kīsa maṃ alīasohaggaṃ saṃbhāvia viḍambesi? (kasmān mām alīkasaubhāgyāṃ saṃbhāvya viḍambayasi?)
ch.2, u.153
sahi, saṃpadaṃ jevva pekkhissaṃ aliattaṇaṃ sohaggassa | aṇṇaṃ ca ghuṇṇantaṇiddāulaṃ via ppiasahīe loaṇaṃ pekkhāmi | tā kiṃ khu ppiasahīe viṇiddadāe kālaṇam?sakhi, sāṃpratam eva prekṣiṣye 'līkatvaṃ saubhāgyasya | anyac ca ghūrṇamānanidrākulaṃ iva priyasakhyā locanaṃ prekṣye | tat kiṃ khalu priyasakhyā vinidratāyāḥ kāraṇam?
vibhramāvatī — sahi, saṃpadaṃ jevva pekkhissaṃ aliattaṇaṃ sohaggassa | aṇṇaṃ ca ghuṇṇantaṇiddāulaṃ via ppiasahīe loaṇaṃ pekkhāmi | tā kiṃ khu ppiasahīe viṇiddadāe kālaṇam? (sakhi, sāṃpratam eva prekṣiṣye 'līkatvaṃ saubhāgyasya | anyac ca ghūrṇamānanidrākulaṃ iva priyasakhyā locanaṃ prekṣye | tat kiṃ khalu priyasakhyā vinidratāyāḥ kāraṇam?)
ch.2, u.154
ekavallahā vi jā itthiā hoi tāe vi ṇiddā dullahā ṇāma | kiṃ uṇa amhāṇaṃ saalavallahāṇam?sakhi, ekavallabhāpi yā strī bhavati tasyā api nidrā durlabhā nāma | kiṃ punar asmākaṃ sakalavallabhānām?
mithyādṛṣṭiḥ — ekavallahā vi jā itthiā hoi tāe vi ṇiddā dullahā ṇāma | kiṃ uṇa amhāṇaṃ saalavallahāṇam? (sakhi, ekavallabhāpi yā strī bhavati tasyā api nidrā durlabhā nāma | kiṃ punar asmākaṃ sakalavallabhānām?)
ch.2, u.155
ke uṇa piasahīe vallahā?ke punaḥ priyasakhyā vallabhāḥ?
vibhramāvatī — ke uṇa piasahīe vallahā? (ke punaḥ priyasakhyā vallabhāḥ?)
ch.2, u.156
mahārāo, tado uvari kāmo, koho, loho a | ahava alaṃ viseseṇa! ettha ule jo jādo hiaaṇihidae rattidiahāi ahiramaī mae ṇa viṇābālo ṭhaviro juvāṇo a |mahārājaḥ, tata upari kāmaḥ, krodho, lobhaś ca | athavālaṃ viśeṣeṇa! atra kule yo jāto hṛdayanihitayā rātridivasān abhiramate mayā na vinā — bālaḥ sthavīro yuvānaś ca |
mithyādṛṣṭiḥ — mahārāo, tado uvari kāmo, koho, loho a | ahava alaṃ viseseṇa! ettha ule jo jādo hiaaṇihidae rattidiahāi ahiramaī mae ṇa viṇābālo ṭhaviro juvāṇo a | (mahārājaḥ, tata upari kāmaḥ, krodho, lobhaś ca | athavālaṃ viśeṣeṇa! atra kule yo jāto hṛdayanihitayā rātridivasān abhiramate mayā na vinā — bālaḥ sthavīro yuvānaś ca |)
ch.2, u.157
ṇaṃ kāmassa raī, kohassa hiṃsā, lohassa tiṇhā paramappiatti suṇiadi | tāsaṃ kadhaṃ piajaṇaṃ ṇiccaṃ ramaantī issaṃ ṇa jāṇesi?nanu kāmasya ratiḥ, krodhasya hiṃsā, lobhasya tṛṣṇā priyeti śrūyate | tāsāṃ kathaṃ priyajanaṃ nityaṃ ramayantīrṣyāṃ na janayasi?
vibhramāvatī — ṇaṃ kāmassa raī, kohassa hiṃsā, lohassa tiṇhā paramappiatti suṇiadi | tāsaṃ kadhaṃ piajaṇaṃ ṇiccaṃ ramaantī issaṃ ṇa jāṇesi? (nanu kāmasya ratiḥ, krodhasya hiṃsā, lobhasya tṛṣṇā priyeti śrūyate | tāsāṃ kathaṃ priyajanaṃ nityaṃ ramayantīrṣyāṃ na janayasi?)
ch.2, u.158
issatti kiṃ bhaṇiadi? tāo vi mae viṇā muhuttaṃ vi ṇa tussanti!īrṣyeti kiṃ bhaṇyate? tā api mayā vinā muhūrtam api na tuṣyanti!
mithyādṛṣṭiḥ — issatti kiṃ bhaṇiadi? tāo vi mae viṇā muhuttaṃ vi ṇa tussanti! (īrṣyeti kiṃ bhaṇyate? tā api mayā vinā muhūrtam api na tuṣyanti!)
ch.2, u.159
ado jevva bhaṇāmi tuha sarisī suhaā iha puhivīe ṇatthi tti, jāe sohaggaveraggavijariahiaāo savattīo vi sampasādaṃ paḍicchanti | sahi, aṇṇaṃ vi bhaṇāmi | evaṃ
(p.31)ṇiddāulahiaā visaṃṭhulakkhalantacalaṇaneurajhaṃkāramuharāe gadīe mahārāaṃ saṃbhāvaaṃtī saṃkidahiaaṃ karissadi piasahitti takkemi |ata eva bhaṇāmi tava sadṛśī subhagā iha pṛthivyāṃ nāstīti, yasyāḥ saubhāgyavairāgyavijvaritahṛdayāḥ sapatnyo 'pi saṃprasādaṃ pratīcchanti | sakhi, anyad api bhaṇāmi | evaṃ nidrākulahṛdayā visaṃsthulaskhalaccaraṇanūpurajhaṅkāramukharayā gatyā mahārājaṃ saṃbhāvayantī śaṅkitahṛdayaṃ kariṣyati priyasakhīti tarkayāmi |
vibhramāvatī — ado jevva bhaṇāmi tuha sarisī suhaā iha puhivīe ṇatthi tti, jāe sohaggaveraggavijariahiaāo savattīo vi sampasādaṃ paḍicchanti | sahi, aṇṇaṃ vi bhaṇāmi | evaṃ ṇiddāulahiaā visaṃṭhulakkhalantacalaṇaneurajhaṃkāramuharāe gadīe mahārāaṃ saṃbhāvaaṃtī saṃkidahiaaṃ karissadi piasahitti takkemi | (ata eva bhaṇāmi tava sadṛśī subhagā iha pṛthivyāṃ nāstīti, yasyāḥ saubhāgyavairāgyavijvaritahṛdayāḥ sapatnyo 'pi saṃprasādaṃ pratīcchanti | sakhi, anyad api bhaṇāmi | evaṃ nidrākulahṛdayā visaṃsthulaskhalaccaraṇanūpurajhaṅkāramukharayā gatyā mahārājaṃ saṃbhāvayantī śaṅkitahṛdayaṃ kariṣyati priyasakhīti tarkayāmi |)
ch.2, u.160
kiṃ ettha saṃkidavvaṃ? ṇaṃ amhāṇaṃ mahārāaṇiuttāṇaṃ jevva eso aviṇao | avi a, daṃsaṇamattappasādiapurusāṇaṃ juvaīṇaṃ kerisaṃ bhaam?kim atra śaṅkitavyam? nanv asmākaṃ mahārājaniyuktānām evaiṣo 'vinayaḥ | api ca darśanamātraprasāditapuruṣāṇāṃ yuvatīnāṃ kīdṛśaṃ bhayam |
mithyādṛṣṭiḥ — kiṃ ettha saṃkidavvaṃ? ṇaṃ amhāṇaṃ mahārāaṇiuttāṇaṃ jevva eso aviṇao | avi a, daṃsaṇamattappasādiapurusāṇaṃ juvaīṇaṃ kerisaṃ bhaam? (kim atra śaṅkitavyam? nanv asmākaṃ mahārājaniyuktānām evaiṣo 'vinayaḥ | api ca darśanamātraprasāditapuruṣāṇāṃ yuvatīnāṃ kīdṛśaṃ bhayam |)
ch.2, u.161
(vilokya |) aye! saṃprāpteva priyā me mithyādṛṣṭiḥ | yaiṣā —
-
śroṇībhārabharālasā daragalanmālyopavṛtticchalāl līlotkṣiptabhujopadarśitakuconmīlannakhāṅkāvaliḥ | nīlendīvaradāmadīrghatarayā dṛṣṭyā dhayantī mano dorāndolanalolakaṅkaṇajhaṇatkārottaraṃ sarpati || 2.34 ||
mahāmohaḥ — (vilokya |) aye! saṃprāpteva priyā me mithyādṛṣṭiḥ | yaiṣā —
ch.2, u.163
eso mahārāo | uvasappadu, piasahī |eṣa mahārājaḥ | upasarpatu priyasakhī |
vibhramāvatī — eso mahārāo | uvasappadu, piasahī | (eṣa mahārājaḥ | upasarpatu priyasakhī |)
ch.2, u.164
(upasṛtya) jaadu, jaadu, mahārāo!jayatu, jayatu, mahārājaḥ!
mithyādṛṣṭiḥ — (upasṛtya) jaadu, jaadu, mahārāo! (jayatu, jayatu, mahārājaḥ!)
ch.2, u.165
- priye —
-
dalitakucanakhāṅkam aṅkapālīṃ racaya mamāṅkam upetya pīvaroru | anuhara hariṇākṣi śaṅkarārdha- sthitahimaśailasutāvilāsalakṣmīm || 2.35 ||
(mithādṛṣṭiḥ sasmitaṃ tathā karoti |)
priye —
dalitakucanakhāṅkam aṅkapālīṃ racaya mamāṅkam upetya pīvaroru | anuhara hariṇākṣi śaṅkarārdha- sthitahimaśailasutāvilāsalakṣmīm || 2.35 ||mahāmohaḥ — (mithādṛṣṭiḥ sasmitaṃ tathā karoti |)
ch.2, u.168
(āliṅganasukham abhinīya) aho, priyāyāḥ pariṣvāṅgāt parāvṛttaṃ navayauvanam | tathā hi —
-
(p.32)yaḥ prāg āsīd abhinavavayovibhramāvāptajanmā, cittonmāthī vigataviṣayopaplavānandasāndraḥ | vṛttīr antas tirayati tavāśleṣajanmā sa ko 'pi prauḍhapremā nava iva punar mānmatho me vikāraḥ || 2.36 ||
mahāmohaḥ — (āliṅganasukham abhinīya) aho, priyāyāḥ pariṣvāṅgāt parāvṛttaṃ navayauvanam | tathā hi —
ch.2, u.170
mahārāa, ahaṃ vi saṃpadaṃ ṇavajovvaṇā saṃvuttā | ṇa khu bhāvāṇubandho ppemā kāleṇāvi vihaḍaï | āṇavedu, bhaṭṭā, kiṃṇimittaṃ bhaṭṭiṇā sumaridamhi?mahārāja, aham api sāṃprataṃ navayauvanā saṃvṛttā | na khalu bhāvānubandhaḥ premā kālenāpi vighaṭate | ājñāpayatu, bhartā, kin nimittaṃ bhartrā smṛtāsmi?
mithyādṛṣṭiḥ — mahārāa, ahaṃ vi saṃpadaṃ ṇavajovvaṇā saṃvuttā | ṇa khu bhāvāṇubandho ppemā kāleṇāvi vihaḍaï | āṇavedu, bhaṭṭā, kiṃṇimittaṃ bhaṭṭiṇā sumaridamhi? (mahārāja, aham api sāṃprataṃ navayauvanā saṃvṛttā | na khalu bhāvānubandhaḥ premā kālenāpi vighaṭate | ājñāpayatu, bhartā, kin nimittaṃ bhartrā smṛtāsmi?)
ch.2, u.171
- priye —
-
smaryate sā hi, vāmoru! cyutā yā hṛdayād bahiḥ | maccittabhittau, bhavatī, śālabhañjīva rājate || 2.37 ||
priye —
smaryate sā hi, vāmoru! cyutā yā hṛdayād bahiḥ | maccittabhittau, bhavatī, śālabhañjīva rājate || 2.37 ||ch.2, u.173
mahappasādo!mahān prasādaḥ!
mithyādṛṣṭiḥ — mahappasādo! (mahān prasādaḥ!)
ch.2, u.174
yathaiva prakāśitair aṅgaiḥ sarvatra vicarasi, tathaiva pravartitavyam | anyac ca — dāsyāḥ putrī śraddhā vivekena sahopaniṣadaṃ saṃyojayituṃ kuṭṭinībhāvaṃ pratipannā | tataḥ —
-
pratikūlām akulajāṃ pāpāṃ pāpānuvartinīm | keśeṣv ākṛṣyatāṃ raṇḍāṃ pāṣaṇḍeṣu niveśaya || 2.38 ||
mahāmohaḥ — yathaiva prakāśitair aṅgaiḥ sarvatra vicarasi, tathaiva pravartitavyam | anyac ca — dāsyāḥ putrī śraddhā vivekena sahopaniṣadaṃ saṃyojayituṃ kuṭṭinībhāvaṃ pratipannā | tataḥ —
ch.2, u.176
eddahamettae visae alaṃ bhaṭṭiṇo ahiṇiveseṇa! vaaṇamatteṇa vva bhaṭṭiṇo dāsa vva savvo aṇṇāṃ karissadi | sā khu mae mitthā dhammo, mitthā mokkho, mitthā veamaggo, mitthā suhavigghaarāiṃ, mitthā satthappalavidāiṃ, mitthā saggaphalaṃ ti bhaṇiantī veamaggaṃ jevva parihalissadi, kiṃ uṇa uvaṇisadam | avi a —etāvanmātre viṣaye alaṃ bhartur abhiniveśena! vacanamātreṇaiva bhartur dāsa iva sarva ājñāṃ kariṣyati | sā khalu mayā mithyā dharmo mithyā mokṣō mithyā vedamārgo mithyā sukhavighnakarāṇi mithyā śāstrapralapitāni mithyā svargaphalam iti bhaṇyamāna vedamārgam eva parihariṣyati kiṃ punar upaniṣadam | api ca —
-
(p.33)visaāṇandavimukke mokkhe dosāṇa daṃsaantīe | uvaṇisaā hi virattā jhatti karijjaï mae saddhā || 2.39 ||viṣayānandavimukte mokṣe doṣān darśayantyā | upaniṣadā hi viraktā jhaṭiti krīyate mayā śraddhā ||
mithyādṛṣṭiḥ — eddahamettae visae alaṃ bhaṭṭiṇo ahiṇiveseṇa! vaaṇamatteṇa vva bhaṭṭiṇo dāsa vva savvo aṇṇāṃ karissadi | sā khu mae mitthā dhammo, mitthā mokkho, mitthā veamaggo, mitthā suhavigghaarāiṃ, mitthā satthappalavidāiṃ, mitthā saggaphalaṃ ti bhaṇiantī veamaggaṃ jevva parihalissadi, kiṃ uṇa uvaṇisadam | avi a — (etāvanmātre viṣaye alaṃ bhartur abhiniveśena! vacanamātreṇaiva bhartur dāsa iva sarva ājñāṃ kariṣyati | sā khalu mayā mithyā dharmo mithyā mokṣō mithyā vedamārgo mithyā sukhavighnakarāṇi mithyā śāstrapralapitāni mithyā svargaphalam iti bhaṇyamāna vedamārgam eva parihariṣyati kiṃ punar upaniṣadam | api ca —)
ch.2, u.178
yady evaṃ suṣṭhu priyaṃ me saṃpāditaṃ priyayā | (punar āliṅgya cumbati |)
mahārājaḥ — yady evaṃ suṣṭhu priyaṃ me saṃpāditaṃ priyayā | (punar āliṅgya cumbati |)
ch.2, u.179
hanta! paāse evvaṃ paütteṇa bhattuṇā lajjemi |hanta! prakāśa evaṃ pravṛttena bhartrā lajje |
mithyādṛṣṭiḥ — hanta! paāse evvaṃ paütteṇa bhattuṇā lajjemi | (hanta! prakāśa evaṃ pravṛttena bhartrā lajje |)
ch.2, u.180
tad bhavatu! svāgāram eva praviśāmaḥ |
mahāmohaḥ — tad bhavatu! svāgāram eva praviśāmaḥ |
ch.2, u.181
(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye mahāmohapradhāno nāma dvitīyo 'aṅkaḥ |
(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye mahāmohapradhāno nāma dvitīyo 'aṅkaḥ |
§ 3
ch.3, u.1
(p.34) (tataḥ praviśati śāntiḥ karuṇā ca)
(tataḥ praviśati śāntiḥ karuṇā ca)
ch.3, u.2
(sāsram) mātar, mātaḥ! kvāsi? dehi me prativacanam |
-
muktātaṅkakuraṅgakā vanabhuvaḥ, śailāḥ skhaladvārayaḥ, puṇyāny āyatanāni, santatataponiṣṭhāś ca vaikhānasāḥ | yasyāḥ prītītir amīṣu, sādya bhavatī caṇḍālaveśmodaraṃ nītā gauḥ kapileva jīvati kathaṃ pāṣaṇḍahastaṃ gatā? || 3.1 ||
athavālaṃ jīvitasaṃbhāvanayā! yataḥ,
-
mām anālokya, na snāti, na bhuṅkte, na pibaty apaḥ | na mayā rahitā śraddhā muhūrtam api jīvati || 3.2 ||
tad vinā śraddhayā muhūrtam api śānter jīvitaṃ viḍambanam eva | tat sakhi, karuṇe, madarthaṃ citām āracaya! yāvad aciram eva hutāśanapraveśena tasyāḥ sahacarī bhavāmi |
śāntiḥ — (sāsram) mātar, mātaḥ! kvāsi? dehi me prativacanam |
athavālaṃ jīvitasaṃbhāvanayā! yataḥ,
tad vinā śraddhayā muhūrtam api śānter jīvitaṃ viḍambanam eva | tat sakhi, karuṇe, madarthaṃ citām āracaya! yāvad aciram eva hutāśanapraveśena tasyāḥ sahacarī bhavāmi |
ch.3, u.7
(sāsram) sahi, evvaṃ visamajjolaṇajjālāvalītikkhāiṃ akkharāiṃ jappantī savvahā viluttajīviaṃ maṃ karesi | tā pasīda muhuttaaṃ dhāredu jīviaṃ, piasahī | jāva ido tado puṇṇesu assamesu muṇiaṇasamāülesu bhāīrahītīresu suṇiuṇaṃ ṇirūvamha | sā kadāi vi mahāmohabhīdā kahaṃ vi pacchaṇṇaṃ ṇivasaï |sakhi, evaṃ viṣamajvalanajvālāvalītīkṣṇāny akṣarāṇi jalpantī sarvathā viluptajīvitāṃ māṃ karoṣi | tasmāt prasīda muhūrtaṃ dhārayatu jīvitaṃ, priyasakhī | yāvad itas tataḥ puṇyeṣv āśraṃeṣu munijanasamākuleṣu bhāgīrathītīreṣu sunipuṇaṃ nirūpayāvaḥ | sā kadācid api mahāmohabhītā katham api pracchannaṃ nivasati |
karuṇā — (sāsram) sahi, evvaṃ visamajjolaṇajjālāvalītikkhāiṃ akkharāiṃ jappantī savvahā viluttajīviaṃ maṃ karesi | tā pasīda muhuttaaṃ dhāredu jīviaṃ, piasahī | jāva ido tado puṇṇesu assamesu muṇiaṇasamāülesu bhāīrahītīresu suṇiuṇaṃ ṇirūvamha | sā kadāi vi mahāmohabhīdā kahaṃ vi pacchaṇṇaṃ ṇivasaï | (sakhi, evaṃ viṣamajvalanajvālāvalītīkṣṇāny akṣarāṇi jalpantī sarvathā viluptajīvitāṃ māṃ karoṣi | tasmāt prasīda muhūrtaṃ dhārayatu jīvitaṃ, priyasakhī | yāvad itas tataḥ puṇyeṣv āśraṃeṣu munijanasamākuleṣu bhāgīrathītīreṣu sunipuṇaṃ nirūpayāvaḥ | sā kadācid api mahāmohabhītā katham api pracchannaṃ nivasati |)
ch.3, u.8
(p.35)sakhi, kiyad anviṣyate?
-
nīvārāṅkitasaikatāni saritāṃ kūlāni vaikhānasair ākrāntāni samiccaṣālacamasavyāptā gṛhā yajvanām | pratyekaṃ ca nirūpitāḥ pratipadaṃ catvāra evāśramāḥ, śraddhāyāḥ kvacid apy aho sakhi mayā vārtāpi nākarṇitā || 3.3 ||
śāntiḥ — sakhi, kiyad anviṣyate?
ch.3, u.10
sahi, evvaṃ bhaṇāmi | jaï saccevva saddhā tado ṇa tāe īrisīṃ duggaïṃ saṃbhāvemi | ṇa khu tārisīo puṇṇamaīo tārisaṃ asaṃbhāvaṇijjaṃ vipattiṃ aṇuhondi |sakhi, evaṃ bhaṇāmi | yadi satyeva śraddhā tato na tasyā īdṛśīṃ durgatiṃ saṃbhāvayāmi | na khalu tādṛśyaḥ puṇyamayyaḥ tādṛśīṃ asaṃbhāvanīyāṃ vipattim anubhavanti |
karuṇā — sahi, evvaṃ bhaṇāmi | jaï saccevva saddhā tado ṇa tāe īrisīṃ duggaïṃ saṃbhāvemi | ṇa khu tārisīo puṇṇamaīo tārisaṃ asaṃbhāvaṇijjaṃ vipattiṃ aṇuhondi | (sakhi, evaṃ bhaṇāmi | yadi satyeva śraddhā tato na tasyā īdṛśīṃ durgatiṃ saṃbhāvayāmi | na khalu tādṛśyaḥ puṇyamayyaḥ tādṛśīṃ asaṃbhāvanīyāṃ vipattim anubhavanti |)
ch.3, u.11
sakhi, kin nu pratikūle vidhātari na saṃbhāvyate? tathā hi —
-
śrīr devī janakātmajā daśamukhasyāsīd gṛhe rakṣaso nītā caiva; rasātalaṃ bhagavatī pūrvaṃ trayī dānavaiḥ | gandharvasya madālasāṃ ca tanayāṃ pātālaketuś chalād daityendro 'pajahāra — hanta! viṣamā vāmā vidher vṛttayaḥ || 3.4 ||
tad bhavatu! pāṣaṇḍālayeṣv eva tāvad anusarāvaḥ |
śāntiḥ — sakhi, kin nu pratikūle vidhātari na saṃbhāvyate? tathā hi —
tad bhavatu! pāṣaṇḍālayeṣv eva tāvad anusarāvaḥ |
ch.3, u.14
sahi, evaṃ hodu |sakhy evaṃ bhavatu |
karuṇā — sahi, evaṃ hodu | (sakhy evaṃ bhavatu |)
ch.3, u.15
(iti parikrāmataḥ |)
(iti parikrāmataḥ |)
ch.3, u.16
(satrāsam) sahi, rakkhaso, rakkhaso!sakhi, rākṣaso, rākṣasaḥ!
karuṇā — (satrāsam) sahi, rakkhaso, rakkhaso! (sakhi, rākṣaso, rākṣasaḥ!)
ch.3, u.17
(p.36)kvāsau rākṣasaḥ?
śāntiḥ — kvāsau rākṣasaḥ?
ch.3, u.18
pekkha, pekkha! jo eso galantamalapaṅkapicchilabībhacchaduppekkhedehacchaī! ulluṃchiaciurabharo mukkavasaṇavesaduddaṃsaṇo! sihisihaṇḍapiṃcchiāhattho | ido jevva ahivaṭṭadi |paśya, paśya! ya eṣa galanmalapaṅkapicchilabībhatsaduṣprekṣyadehacchavir ulluñchitacikurabharo muktavasanaveṣadurdarśanaḥ śikhiśikhaṇḍapicchikāhasta ita evābhivartate |
karuṇā — pekkha, pekkha! jo eso galantamalapaṅkapicchilabībhacchaduppekkhedehacchaī! ulluṃchiaciurabharo mukkavasaṇavesaduddaṃsaṇo! sihisihaṇḍapiṃcchiāhattho | ido jevva ahivaṭṭadi | (paśya, paśya! ya eṣa galanmalapaṅkapicchilabībhatsaduṣprekṣyadehacchavir ulluñchitacikurabharo muktavasanaveṣadurdarśanaḥ śikhiśikhaṇḍapicchikāhasta ita evābhivartate |)
ch.3, u.19
sakhi, nāyaṃ rākṣasaḥ | nirvīryaḥ khalv ayam |
śāntiḥ — sakhi, nāyaṃ rākṣasaḥ | nirvīryaḥ khalv ayam |
ch.3, u.20
tā ko eso bhavissadi?tarhi ka eṣa bhaviṣyati |
karuṇā — tā ko eso bhavissadi? (tarhi ka eṣa bhaviṣyati |)
ch.3, u.21
sakhi, “piśāca” iti śaṅke?
śāntiḥ — sakhi, “piśāca” iti śaṅke?
ch.3, u.22
sahi, evvaṃ papphurantamaūhamālobbhāsiabhuaṇantarāe jalantappacaṇḍamaccaṇḍamaṇḍale diahamuhe kahaṃ pisāāṇaṃ avaāso?sakhi, evaṃ prasphuranmayūkhamālodbhāsitabhuvanāntarāle jvalatpracaṇḍamārtāṇḍamaṇḍale divasamukhe kathaṃ piśācānām avakāśaḥ?
karuṇā — sahi, evvaṃ papphurantamaūhamālobbhāsiabhuaṇantarāe jalantappacaṇḍamaccaṇḍamaṇḍale diahamuhe kahaṃ pisāāṇaṃ avaāso? (sakhi, evaṃ prasphuranmayūkhamālodbhāsitabhuvanāntarāle jvalatpracaṇḍamārtāṇḍamaṇḍale divasamukhe kathaṃ piśācānām avakāśaḥ?)
ch.3, u.23
tarhi anantaram eva narakavivarād uttīrṇaḥ ko 'pi nārakī bhaviṣyati! (vilokya vicintya ca) āḥ, jñātam! mahāmohapravartito 'yaṃ digambarasiddhāntaḥ | tat sarvathā dūre pariharaṇīyam asya darśanam | (iti parāṅmukhībhavati )
śāntiḥ — tarhi anantaram eva narakavivarād uttīrṇaḥ ko 'pi nārakī bhaviṣyati! (vilokya vicintya ca) āḥ, jñātam! mahāmohapravartito 'yaṃ digambarasiddhāntaḥ | tat sarvathā dūre pariharaṇīyam asya darśanam | (iti parāṅmukhībhavati )
ch.3, u.24
sahi, muhuttakaṃ ciṭṭha, jāva ido saddhāṃ aṇṇesāmi |sakhi, muhūrtaṃ tiṣṭha | yāvad itaḥ śraddhām anveṣayāmi | (ubhe tathā sthite |)
karuṇā — sahi, muhuttakaṃ ciṭṭha, jāva ido saddhāṃ aṇṇesāmi | (sakhi, muhūrtaṃ tiṣṭha | yāvad itaḥ śraddhām anveṣayāmi |)(ubhe tathā sthite |)
ch.3, u.25
(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo digambarasiddhāntaḥ |)
(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo digambarasiddhāntaḥ |)
ch.3, u.26
(p.37)ṇamo aluhantāṇam, aluhantāṇam! ṇavaduvālagharamajjhe appā dīva vva palittae | ese jiṇavalabhāsido palamattho mokkhasukhado dhammo! (iti parikrāmati | ākāśe |) le le sāvaā! suṇāha, suṇāha!namo 'rhadbhyo, 'rhadbhyaḥ! navadvāragṛhamadhye ātmā dīpa iva pradīptaḥ | eṣa jinavarabhāṣitaḥ paramārtho dharmo mokṣasaukhyadaḥ! re re śrāvakāḥ! śṛṇuta, śrṇuta!
-
malamaapuggalapiṇḍe saalajalehiṃ vi kelisī suddhī? | appā vimalasahāvo lisipalicalaṇehi jāṇavvo || 3.5 ||malamayapudgalapiṇḍe sakalajalair api kīdṛśī śuddhiḥ? | ātmā vimalasvabhāva ṛṣiparicaraṇair jñātavyaḥ ||
kiṃ bhaṇāha, kelisaṃ lisipalicalaṇaṃ ti? taṃ suṇāha!kiṃ bhaṇatha, kīdṛśam ṛṣiparicaraṇam iti? tac chṛṇuta!
-
dūle calaṇapaṇāmo, kidasakkālaṃ ca bhoaṇam miṭṭham | issāmalaṃ ṇa kajjaṃ, lisiṇaṃ dālaṃ lamantāṇam || 3.6 ||dūre caraṇapraṇāmaḥ, kṛtasatkāraṃ ca bhojanaṃ mṛṣṭam, | īrṣyāmalaṃ na kāryam, ṛṣīṇāṃ dārān ramamāṇānām ||
(nepathyābhimukham avalokya) saddhe, ido dāva |śraddhe, itas tāvat |
digambaraḥ — ṇamo aluhantāṇam, aluhantāṇam! ṇavaduvālagharamajjhe appā dīva vva palittae | ese jiṇavalabhāsido palamattho mokkhasukhado dhammo! (iti parikrāmati | ākāśe |) le le sāvaā! suṇāha, suṇāha! (namo 'rhadbhyo, 'rhadbhyaḥ! navadvāragṛhamadhye ātmā dīpa iva pradīptaḥ | eṣa jinavarabhāṣitaḥ paramārtho dharmo mokṣasaukhyadaḥ! re re śrāvakāḥ! śṛṇuta, śrṇuta!)
kiṃ bhaṇāha, kelisaṃ lisipalicalaṇaṃ ti? taṃ suṇāha! (kiṃ bhaṇatha, kīdṛśam ṛṣiparicaraṇam iti? tac chṛṇuta!)
(nepathyābhimukham avalokya) saddhe, ido dāva | (śraddhe, itas tāvat |)
ch.3, u.31
(ubhe sabhayam ālokayataḥ | tataḥ pra≤vśa≥«viśa»ti tadanurūpaveṣā śraddhā)
(ubhe sabhayam ālokayataḥ | tataḥ pra≤vśa≥«viśa»ti tadanurūpaveṣā śraddhā)
ch.3, u.32
kiṃ āṇavei lāaulaṃ?kim ājñāpayati rājakulam? (śāntir mūrcchitā patati)
śraddhā — kiṃ āṇavei lāaulaṃ? (kim ājñāpayati rājakulam?)(śāntir mūrcchitā patati)
ch.3, u.33
sāvaāṇaṃ kuḍumbaṃ muhuttaṃ pi mā paliccaa |śrāvakāṇāṃ kuṭumbaṃ muhūrtam api mā parityaja |
digambarasiddhāntaḥ — sāvaāṇaṃ kuḍumbaṃ muhuttaṃ pi mā paliccaa | (śrāvakāṇāṃ kuṭumbaṃ muhūrtam api mā parityaja |)
ch.3, u.34
jaṃ āṇavei lāaülam |yad ājñāpayati rājakulam | (iti niṣkrāntā)
śraddhā — jaṃ āṇavei lāaülam | (yad ājñāpayati rājakulam |)(iti niṣkrāntā)
ch.3, u.35
samassasaü piasahī | ṇahu ṇāmamatteṇa piasahīe bhedavvaṃ | jado sudaṃ mae ahiṃsāe saāsādo jaṃ atthi pāsaṇḍāṇaṃ vi tamassa sudā “saddhe”ti | teṇa esā tāmasī saddhā bhavissadi |samāśvasitu priyasakhī | na khalu nāmamātreṇa priyasakhyā bhetavyam | yataḥ śrutaṃ mayā ahiṃsāyāḥ sakāśād asti pāṣaṇḍānām api tamasaḥ sutā “śraddhe”ti | tenaiṣā tāmasī śraddhā bhaviṣyati |
karuṇā — samassasaü piasahī | ṇahu ṇāmamatteṇa piasahīe bhedavvaṃ | jado sudaṃ mae ahiṃsāe saāsādo jaṃ atthi pāsaṇḍāṇaṃ vi tamassa sudā “saddhe”ti | teṇa esā tāmasī saddhā bhavissadi | (samāśvasitu priyasakhī | na khalu nāmamātreṇa priyasakhyā bhetavyam | yataḥ śrutaṃ mayā ahiṃsāyāḥ sakāśād asti pāṣaṇḍānām api tamasaḥ sutā “śraddhe”ti | tenaiṣā tāmasī śraddhā bhaviṣyati |)
ch.3, u.36
(p.38)(samāśvasya |) sakhi, evam evaitat | tathā hi,
-
durācārā sadācārāṃ, durdarśā priyadarśanām | ambām anusaraty eṣā durāśā na kathaṃ cana || 3.7 ||
tad bhavatu | tāvat saugatālayeṣv apy asāv anviṣyatām | (śāntikaruṇe parikrāmataḥ)
śāntiḥ — (samāśvasya |) sakhi, evam evaitat | tathā hi,
tad bhavatu | tāvat saugatālayeṣv apy asāv anviṣyatām | (śāntikaruṇe parikrāmataḥ)
ch.3, u.39
(tataḥ praviśati pustakahasto bhikṣurūpo buddhāgamaḥ)
(tataḥ praviśati pustakahasto bhikṣurūpo buddhāgamaḥ)
ch.3, u.40
(vicintya) bho bhoḥ! upāsakāḥ!
-
sākṣāt kṣaṇakṣayina eva nirātmakāś ca, yatrārpitā bahir iva pratibhānti bhāvāḥ | saivādhunā vigalitākhilavāsanatvād, dhīsantatiḥ sphurati nirviṣayoparāgā || 3.8 ||
(parikramya punaḥ saślāgham |) aho! sādhur ayaṃ saugatadharmo yatra saukhyaṃ mokṣaś ca | tathā hi —
-
(p.39)āvāso layanaṃ manoharam, abhiprāyānukūlā vaṇiṅ- nāryo, vāñchitakālam iṣṭam aśanaṃ, śayyā mṛduprastarāḥ | śraddhāpūrvam upāsikāyuvatibhiḥ kḷptāṅgadānotsava- krīḍānandabharair vrajanti vilasajjyotsnāṅkurā rātrayaḥ || 3.9 ||
bhikṣuḥ — (vicintya) bho bhoḥ! upāsakāḥ!
(parikramya punaḥ saślāgham |) aho! sādhur ayaṃ saugatadharmo yatra saukhyaṃ mokṣaś ca | tathā hi —
ch.3, u.44
sahi, ko eso? taruṇataratālatalupallavo lambantakasāapisaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍiamuṇḍaveso ido jevva ahiacchadi |sakhi, ka eṣa? taruṇataratālatarupallavo lambamānakaṣāyapiśaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍitamuṇḍaveṣa ita evābhigacchati
karuṇā — sahi, ko eso? taruṇataratālatalupallavo lambantakasāapisaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍiamuṇḍaveso ido jevva ahiacchadi | (sakhi, ka eṣa? taruṇataratālatarupallavo lambamānakaṣāyapiśaṅgacīracīvaro sacūḍamuṇḍitamuṇḍaveṣa ita evābhigacchati)
ch.3, u.45
sakhi, buddhāgama eṣaḥ |
śāntiḥ — sakhi, buddhāgama eṣaḥ |
ch.3, u.46
(ākāśe) bho, bho! upāsakāḥ! bhikṣavaś ca! śrūyatāṃ bhagavataḥ sugatasya vākyāmṛtam! (pustakaṃ vācayati |) paśyāmy ahaṃ divyena cakṣuṣā lokānāṃ sugatiṃ durgatiṃ ca | kṣaṇikāḥ sarve saṃskārāḥ | nāsty ātmā sthāyī | tasmād bhikṣuṣu dārān ākramatsu nerṣitavyam | cittamalaṃ hi tad yad īrṣyānāma | (nepathyābhimukham avalokya |) śraddhe! itas tāvat! (praviśya śraddhā |)
bhikṣuḥ — (ākāśe) bho, bho! upāsakāḥ! bhikṣavaś ca! śrūyatāṃ bhagavataḥ sugatasya vākyāmṛtam! (pustakaṃ vācayati |) paśyāmy ahaṃ divyena cakṣuṣā lokānāṃ sugatiṃ durgatiṃ ca | kṣaṇikāḥ sarve saṃskārāḥ | nāsty ātmā sthāyī | tasmād bhikṣuṣu dārān ākramatsu nerṣitavyam | cittamalaṃ hi tad yad īrṣyānāma | (nepathyābhimukham avalokya |) śraddhe! itas tāvat! (praviśya śraddhā |)
ch.3, u.48
āṇavedu lāaulam |ājñāpayatu rājakulam |
śraddhā — āṇavedu lāaulam | (ājñāpayatu rājakulam |)
ch.3, u.49
upāsakān bhikṣūṃś ca nirbharam āliṅgya sthīyatām!
bhikṣuḥ — upāsakān bhikṣūṃś ca nirbharam āliṅgya sthīyatām!
ch.3, u.50
jaṃ āṇavedi lāaulam |yad ājñāpayati rājakulam | (iti niṣkrāntā |)
śraddhā — jaṃ āṇavedi lāaulam | (yad ājñāpayati rājakulam |)(iti niṣkrāntā |)
ch.3, u.51
sakhi, iyam api tāmasī śraddhā |
śāntiḥ — sakhi, iyam api tāmasī śraddhā |
ch.3, u.52
evvaṃ edaṃ |evaṃ etat |
karuṇā — evvaṃ edaṃ | (evaṃ etat |)
ch.3, u.53
(bhikṣum ālokyoccaiḥ śabdam) alele! bhikkhua! ido dāva | kiṃ pi pucchissam |arere! bhikṣuka! itas tāvat | kim api pṛcchāmi |
kṣapaṇakaḥ — (bhikṣum ālokyoccaiḥ śabdam) alele! bhikkhua! ido dāva | kiṃ pi pucchissam | (arere! bhikṣuka! itas tāvat | kim api pṛcchāmi |)
ch.3, u.54
(sakrodham) āḥ! pāpa piśācākṛte! kim evaṃ pralapasi?
bhikṣuḥ — (sakrodham) āḥ! pāpa piśācākṛte! kim evaṃ pralapasi?
ch.3, u.55
(p.40)ale, muñca koham | sacchagadaṃ pucchāmi |are, muñca krodham | śāstragataṃ pṛcchāmi |
kṣapaṇakaḥ — ale, muñca koham | sacchagadaṃ pucchāmi | (are, muñca krodham | śāstragataṃ pṛcchāmi |)
ch.3, u.56
are, kṣapaṇaka, śāstrakathām api vetsi! bhavatu | pratīmas tāvat | (upasṛtya |) kiṃ pṛcchasi?
bhikṣuḥ — are, kṣapaṇaka, śāstrakathām api vetsi! bhavatu | pratīmas tāvat | (upasṛtya |) kiṃ pṛcchasi?
ch.3, u.57
bhaṇa, dāva kkhaṇaviṇāsiṇā tue kassa kide vadaṃ dhālīadi?bhaṇa, tāvat kṣaṇavināśinā tvayā kasya kṛte vrataṃ dhāryate?
kṣapaṇakaḥ — bhaṇa, dāva kkhaṇaviṇāsiṇā tue kassa kide vadaṃ dhālīadi? (bhaṇa, tāvat kṣaṇavināśinā tvayā kasya kṛte vrataṃ dhāryate?)
ch.3, u.58
are, śrūyatām! asmatsaṃtatipatitaḥ kaścid, vijñānalakṣaṇaḥ, samucchinnavāsano, mokṣyate |
bhikṣuḥ — are, śrūyatām! asmatsaṃtatipatitaḥ kaścid, vijñānalakṣaṇaḥ, samucchinnavāsano, mokṣyate |
ch.3, u.59
ale! muccalajja! kassiṃ vi maṇṇantale ko vi mukko bhavissadi? tado de saṃpadaṃ ṇaṭṭhassa kīrisaṃ uvaālaṃ kalissadi? aṇṇaṃ vi pucchāmi — keṇa de īriso dhammo saṃdiṭṭho?are! muktalajja! kasminn api manvantare ko 'pi mukto bhaviṣyati? tatas te sāṃprataṃ naṣṭasya kīdṛśam upakāraṃ kariṣyati? anyad api pṛcchāmi | kena te īdṛśo dharma sandiṣṭaḥ?
kṣapaṇakaḥ — ale! muccalajja! kassiṃ vi maṇṇantale ko vi mukko bhavissadi? tado de saṃpadaṃ ṇaṭṭhassa kīrisaṃ uvaālaṃ kalissadi? aṇṇaṃ vi pucchāmi — keṇa de īriso dhammo saṃdiṭṭho? (are! muktalajja! kasminn api manvantare ko 'pi mukto bhaviṣyati? tatas te sāṃprataṃ naṣṭasya kīdṛśam upakāraṃ kariṣyati? anyad api pṛcchāmi | kena te īdṛśo dharma sandiṣṭaḥ?)
ch.3, u.60
nūnaṃ, sarvajñena bhagavatā buddhenokto 'yam eva dharmaḥ |
bhikṣuḥ — nūnaṃ, sarvajñena bhagavatā buddhenokto 'yam eva dharmaḥ |
ch.3, u.61
ale! savvaṇṇo buddho tti kadhaṃ tue ṇādam?are! sarvajño buddha iti kathaṃ tvayā jñātam?
kṣapaṇakaḥ — ale! savvaṇṇo buddho tti kadhaṃ tue ṇādam? (are! sarvajño buddha iti kathaṃ tvayā jñātam?)
ch.3, u.62
nanu re, tadāgamair eva prasiddho buddhaḥ sarvajña iti |
bhikṣuḥ — nanu re, tadāgamair eva prasiddho buddhaḥ sarvajña iti |
ch.3, u.63
ale! ujjiabuddhae! jaï tassa bhāsideṇa savvaṇṇattaṃ paḍivajjesi, tā ahaṃ vi savvaṃ jāṇāmi | tumaṃ pi pidupidāmahehiṃ sattapulisehiṃ me dāso tti!are! ujjhitabuddhika! yadi tasya bhāṣitena sarvajñatvaṃ pratipadyase, tasmād aham api sarvaṃ jānāmi | tvam api pitṛpitāmahaiḥ saptapuruṣair me dāsa iti!
kṣapaṇakaḥ — ale! ujjiabuddhae! jaï tassa bhāsideṇa savvaṇṇattaṃ paḍivajjesi, tā ahaṃ vi savvaṃ jāṇāmi | tumaṃ pi pidupidāmahehiṃ sattapulisehiṃ me dāso tti! (are! ujjhitabuddhika! yadi tasya bhāṣitena sarvajñatvaṃ pratipadyase, tasmād aham api sarvaṃ jānāmi | tvam api pitṛpitāmahaiḥ saptapuruṣair me dāsa iti!)
ch.3, u.64
(sakrodham) āḥ pāpa! piśāca malapaṅkadhara! kiṃ tāvad ahaṃ dāsaḥ?
bhikṣuḥ — (sakrodham) āḥ pāpa! piśāca malapaṅkadhara! kiṃ tāvad ahaṃ dāsaḥ?
ch.3, u.65
(p.41)ale! vihāladāsībhuaṅga! duṭṭhapalivvajia, diṭṭhaṃdo mae daṃsido | tā piaṃ de vissaddhaṃ bhaṇāmi — buddhāṇusāsaṇaṃ palihalia alihantāṇusāsaṇaṃ jevva aṇusalidu bhavam | diambalamadaṃ ācaledu, bhavam!are! vihāradāsībhujaṅga! duṣṭaparivrājaka, dṛṣṭānto mayā darśitaḥ | tasmāt priyaṃ te visrabdhaṃ bhaṇāmi — buddhānuśāsanaṃ parihṛtyārhatānuśāsanam evānusaratu bhavān | digambaramatam eva ācaratu, bhavān!
kṣapaṇakaḥ — ale! vihāladāsībhuaṅga! duṭṭhapalivvajia, diṭṭhaṃdo mae daṃsido | tā piaṃ de vissaddhaṃ bhaṇāmi — buddhāṇusāsaṇaṃ palihalia alihantāṇusāsaṇaṃ jevva aṇusalidu bhavam | diambalamadaṃ ācaledu, bhavam! (are! vihāradāsībhujaṅga! duṣṭaparivrājaka, dṛṣṭānto mayā darśitaḥ | tasmāt priyaṃ te visrabdhaṃ bhaṇāmi — buddhānuśāsanaṃ parihṛtyārhatānuśāsanam evānusaratu bhavān | digambaramatam eva ācaratu, bhavān!)
ch.3, u.66
āḥ pāpa! svayaṃ naṣṭaḥ, parān api nāśayitum icchasi |
-
svārājyaṃ prājyam utsṛjya loke nindyām aninditaḥ | abhivāñchati ko nāma bhavān iva piśācatām? || 3.10 ||
api ca, arhato 'pi dharmavedanaṃ kaḥ śraddadhāti?
bhikṣuḥ — āḥ pāpa! svayaṃ naṣṭaḥ, parān api nāśayitum icchasi |
api ca, arhato 'pi dharmavedanaṃ kaḥ śraddadhāti?
ch.3, u.69
gahaṇakkhattacālacandasullopalāadukkhalapalamalahassāṇaṃ ādesasaṃvādadaṃsaṇeṇa ṇilūvidaṃ savvaṇṇattaṇaṃ bhaavado alihantassa |grahanakṣatracāracandrasūryoparāgaduṣkaraparamarahasyānam ādeśasaṃvādadarśanena nirūpitaṃ sarvajñatvaṃ bhagavato 'rhataḥ
kṣapaṇakaḥ — gahaṇakkhattacālacandasullopalāadukkhalapalamalahassāṇaṃ ādesasaṃvādadaṃsaṇeṇa ṇilūvidaṃ savvaṇṇattaṇaṃ bhaavado alihantassa | (grahanakṣatracāracandrasūryoparāgaduṣkaraparamarahasyānam ādeśasaṃvādadarśanena nirūpitaṃ sarvajñatvaṃ bhagavato 'rhataḥ)
ch.3, u.70
are! anādipravṛttena jyotiṣātīndriyajñānena pratāritena bhavatedam atikaṣṭaṃ vratam āśritam | tathā hi —
-
jñātuṃ vapuḥparimitaḥ kṣamate trilokīṃ jīvaḥ kathaṃ kathaya saṃgatim antareṇa? | śaknoti kumbhanihitaḥ suśikho 'pi dīpo bhāvān prakāśayitum apy udare gṛhasya? || 3.11 ||
tasmāl lokadvayaviruddhād ārhatamatād varaṃ sugatamatam eva, sākṣāt sukhāvaham atiramaṇīyam paśyāmaḥ |
bhikṣuḥ — are! anādipravṛttena jyotiṣātīndriyajñānena pratāritena bhavatedam atikaṣṭaṃ vratam āśritam | tathā hi —
tasmāl lokadvayaviruddhād ārhatamatād varaṃ sugatamatam eva, sākṣāt sukhāvaham atiramaṇīyam paśyāmaḥ |
ch.3, u.73
(p.42)sakhi, anyato gacchāvaḥ |
śāntiḥ — sakhi, anyato gacchāvaḥ |
ch.3, u.74
evaṃ bhodu |evaṃ bhavatu | (iti parikrāmataḥ)
karuṇā — evaṃ bhodu | (evaṃ bhavatu |)(iti parikrāmataḥ)
ch.3, u.75
(puro vilokya) eṣa purastāt somasiddhāntaḥ | bhavatu, atrāpi tāvad anusarāvaḥ |
śāntiḥ — (puro vilokya) eṣa purastāt somasiddhāntaḥ | bhavatu, atrāpi tāvad anusarāvaḥ |
ch.3, u.76
(tataḥ praviśati kāpālikarūpadhārī somasiddhāntaḥ)
(tataḥ praviśati kāpālikarūpadhārī somasiddhāntaḥ)
ch.3, u.77
(parikramya |)
-
narāsthimālākṛtacārubhūṣaṇaḥ śmaśānavāsī nṛkapālabhojanaḥ | paśyāmi yogāñjanaśuddhacakṣuṣā jagan mitho bhinnam abhinnam īśvarāt || 3.12 ||
somasiddhāntaḥ — (parikramya |)
ch.3, u.79
ale! ko eso kāvālaṃ vadaṃ dhāledi puliso | tā eṇaṃ pucchissam | (upasṛtya |) alele, kāvālia! ṇalatthimuṇḍadhāi!, kīliso tuha sokkho kīliso tuha mokkho?are! ka eṣa kāpālaṃ vrataṃ dhārayati puruṣaḥ | tad enaṃ pṛcchāmi | are, kāpālika! narāsthimuṇḍadhārin! kīdṛśaṃ tava saukhyaṃ? kīdṛśas tava mokṣaḥ?
kṣapaṇakaḥ — ale! ko eso kāvālaṃ vadaṃ dhāledi puliso | tā eṇaṃ pucchissam | (upasṛtya |) alele, kāvālia! ṇalatthimuṇḍadhāi!, kīliso tuha sokkho kīliso tuha mokkho? (are! ka eṣa kāpālaṃ vrataṃ dhārayati puruṣaḥ | tad enaṃ pṛcchāmi | are, kāpālika! narāsthimuṇḍadhārin! kīdṛśaṃ tava saukhyaṃ? kīdṛśas tava mokṣaḥ?)
ch.3, u.80
are, kṣapaṇaka! dharmaṃ tāvad asmākam avadhāraya!
-
(p.43)mastiṣkāntravasābhidhāritamahāmāṃsāhutīr juhvatāṃ! vahnau brahmakapālakalpitasurāpānena naḥ pāraṇā | sadyaḥkṛttakaṭhorakaṇṭhavigalatkīlāladhārojjvalair arcyo naḥ puruṣopahārabalibhir devo mahābhairavaḥ || 3.13 ||
kāpālīkāḥ — are, kṣapaṇaka! dharmaṃ tāvad asmākam avadhāraya!
ch.3, u.82
(karṇau pidhāya |) buddha! buddha! aho dāruṇā dharmacaryā!
bhikṣuḥ — (karṇau pidhāya |) buddha! buddha! aho dāruṇā dharmacaryā!
ch.3, u.83
alihanta! alihanta! aho gholaṃ pāvaṃ! kāvālieṇa keṇa vi vippaladdho eva eso tti takkemi!arhan! arhan! aho ghoraṃ pāpaṃ! kāpālikena kenāpi vipralabdha evaiṣa tarkayāmi!
kṣapaṇakaḥ — alihanta! alihanta! aho gholaṃ pāvaṃ! kāvālieṇa keṇa vi vippaladdho eva eso tti takkemi! (arhan! arhan! aho ghoraṃ pāpaṃ! kāpālikena kenāpi vipralabdha evaiṣa tarkayāmi!)
ch.3, u.84
(sakrodham) āḥ pāpa pākhaṇḍāpaśada! muṇḍitamuṇḍa! caṇḍālaveśa! keśaluñcaka! are! vipralambhakaḥ kila caturdaśabhuvanotpattisthitipralayapravartako vedāntasiddhāntaprasiddhavibhavo bhagavān bhavānīpatiḥ? darśayāmas tarhi dharmasyāsya mahimānam?
-
hariharasurajyeṣṭhaśreṣṭhān surān aham āhare | viyati vahatāṃ nakṣatrāṇāṃ ruṇadhmi gatīr api | sanaganagarīm ambhaḥpūrṇāṃ vidhāya mahīm imāṃ, kalaya sakalaṃ bhūyas toyaṃ kṣaṇena pibāmi tat || 3.14 ||
kāpālīkāḥ — (sakrodham) āḥ pāpa pākhaṇḍāpaśada! muṇḍitamuṇḍa! caṇḍālaveśa! keśaluñcaka! are! vipralambhakaḥ kila caturdaśabhuvanotpattisthitipralayapravartako vedāntasiddhāntaprasiddhavibhavo bhagavān bhavānīpatiḥ? darśayāmas tarhi dharmasyāsya mahimānam?
ch.3, u.86
ale, kāvālia! ṇaṃ ado jevva bhaṇāmi — keṇa vi endajālieṇā māāṃ daṃsia vippaladdho tti!are, kāpālika! nanv ata eva bhaṇāmi — kenāpy aindrajālikena māyāṃ darśayitvā vipralabdha iti!
kṣapaṇakaḥ — ale, kāvālia! ṇaṃ ado jevva bhaṇāmi — keṇa vi endajālieṇā māāṃ daṃsia vippaladdho tti! (are, kāpālika! nanv ata eva bhaṇāmi — kenāpy aindrajālikena māyāṃ darśayitvā vipralabdha iti!)
ch.3, u.87
āḥ pāpa! punar api parameśvaram aindrajālikam ity ākṣipasi? tan na marṣanīyam asya daurātmyam! (khaḍgam ākṛṣya) tad aham asya...
-
etatkarālakaravālanikṛttakaṇṭha- nāloccaladbahulaphenilabudbudaughaiḥ | sārdhaṃ ḍamaḍḍamaruḍāṃkṛtihūtabhūta- (p.44)vargeṇa bhargagṛhiṇīṃ rudhirair dhinomi || 3.15 ||
(iti khaḍgam udyacchati |)
kāpālīkāḥ — āḥ pāpa! punar api parameśvaram aindrajālikam ity ākṣipasi? tan na marṣanīyam asya daurātmyam! (khaḍgam ākṛṣya) tad aham asya...
(iti khaḍgam udyacchati |)
ch.3, u.90
(sabhayam) mahābhāa! ahiṃsā palamo dhammo! hiṃsā palamo adhammo!mahābhāga! ahiṃsā paramo dharmo! hiṃsā paramo 'dharmaḥ! (iti bhikṣor aṅkaṃ praviśati |)
kṣapaṇakaḥ — (sabhayam) mahābhāa! ahiṃsā palamo dhammo! hiṃsā palamo adhammo! (mahābhāga! ahiṃsā paramo dharmo! hiṃsā paramo 'dharmaḥ!)(iti bhikṣor aṅkaṃ praviśati |)
ch.3, u.91
(kāpālikaṃ vārayan) bho, bho, mahābhāga! kautukaprayuktavākkalahenāyuktam etasmiṃs tapasvini prahartum |
bhikṣuḥ — (kāpālikaṃ vārayan) bho, bho, mahābhāga! kautukaprayuktavākkalahenāyuktam etasmiṃs tapasvini prahartum |
ch.3, u.92
(khaḍgam pratisaṃharati)
kāpālīkāḥ — (khaḍgam pratisaṃharati)
ch.3, u.93
(samāśvasya) mahābhāo jaï saṃhalidagholalosāveso saṃvutto tado ahaṃ kiṃ vi pucchiduṃ icchemi |mahābhāgo, yadi saṃhṛtaghoraroṣāveśaḥ saṃvṛttaḥ, tato 'haṃ kim api praṣṭum icchāmi |
kṣapaṇakaḥ — (samāśvasya) mahābhāo jaï saṃhalidagholalosāveso saṃvutto tado ahaṃ kiṃ vi pucchiduṃ icchemi | (mahābhāgo, yadi saṃhṛtaghoraroṣāveśaḥ saṃvṛttaḥ, tato 'haṃ kim api praṣṭum icchāmi |)
ch.3, u.94
pṛccha, pṛccha |
kāpālīkāḥ — pṛccha, pṛccha |
ch.3, u.95
sudo tumhāṇaṃ palamo dhammo | adha keliso sokkhamokkho tti?śruto yuṣmākaṃ paramo dharmaḥ | attha kīdṛśo mokṣa iti?
kṣapaṇakaḥ — sudo tumhāṇaṃ palamo dhammo | adha keliso sokkhamokkho tti? (śruto yuṣmākaṃ paramo dharmaḥ | attha kīdṛśo mokṣa iti?)
ch.3, u.96
śṛṇu!
-
(p.45)dṛṣṭaṃ kvāpi sukhaṃ vinā na viṣayair. ānandabodhojjhitā jīvasya sthitir eva muktir upalāvasthā kathaṃ prārthyate? | pārvatyāḥ pratirūpayā dayitayā sānandam āliṅgito muktaḥ krīḍati candracūḍavapur. ity ūce mṛḍānīpatiḥ || 3.16 ||
kāpālīkāḥ — śṛṇu!
ch.3, u.98
mahābhāga, aśraddheyam etad avītarāgasya muktir iti |
bhikṣuḥ — mahābhāga, aśraddheyam etad avītarāgasya muktir iti |
ch.3, u.99
ale, kāvālia! jaï ṇa lussasi tado bhaṇāmi | salīlī salāgī mukko a tti viluddham |are, kāpālika! yadi na ruṣyasi tato bhaṇāmi | śarīrī muktaś ceti viruddham |
kṣapaṇakaḥ — ale, kāvālia! jaï ṇa lussasi tado bhaṇāmi | salīlī salāgī mukko a tti viluddham | (are, kāpālika! yadi na ruṣyasi tato bhaṇāmi | śarīrī muktaś ceti viruddham |)
ch.3, u.100
(svagatam) aye! aśraddhākṣiptam anayor antaḥkaraṇam | bhavatv | evaṃ tāvat | (prakāśam) śraddhe! itas tāvat!
kāpālīkāḥ — (svagatam) aye! aśraddhākṣiptam anayor antaḥkaraṇam | bhavatv | evaṃ tāvat | (prakāśam) śraddhe! itas tāvat!
ch.3, u.101
(tataḥ praviśati kāpālinīrūpadhāriṇī śraddhā)
(tataḥ praviśati kāpālinīrūpadhāriṇī śraddhā)
ch.3, u.102
sahi, pekkha! rajasas sudā saddhā | sā esā —sakhi, paśya! rajasaḥ sutā śraddhā | saiṣā —
-
viphullaṇīluppalalolaloaṇā, ṇaratthimālākidacālubhūsaṇā | ṇiambapīṇatthaṇabhālamanthalā, vihādi puṇṇendumuhī vilāsiṇī || 3.17 ||viphullanīlotpalalolalocanā,narāsthimālākṛtacārubhūṣaṇā, | nitambapīnastanabhāramantharā,vibhāti pūrṇendumukhī vilāsinī ||
karuṇā — sahi, pekkha! rajasas sudā saddhā | sā esā — (sakhi, paśya! rajasaḥ sutā śraddhā | saiṣā —)
ch.3, u.104
(parikramya |) esa mhi! āṇavedu sāmī |eṣāsmi! ājñāpayatu svāmī |
śraddhā — (parikramya |) esa mhi! āṇavedu sāmī | (eṣāsmi! ājñāpayatu svāmī |)
ch.3, u.105
priye, enaṃ durabhimāninaṃ bhikṣuṃ tāvad gṛhāṇa! (śraddhā bhikṣum āliṅgati)
kāpālīkāḥ — priye, enaṃ durabhimāninaṃ bhikṣuṃ tāvad gṛhāṇa! (śraddhā bhikṣum āliṅgati)
ch.3, u.107
(sānandaṃ pariṣvajya, romāñcam abhinīya, janāntikam |) aho! sukhasparśā kāpālinī | tathā hi —
-
(p.46)raṇḍāḥ pīnapayodharāḥ kati mayā caṇḍānurāgād bhuja- dvandvāpīḍitapīvarastanabharaṃ no gāḍham āliṅgitāḥ? | buddhebhyaḥ śataśaḥ śape mayi punaḥ kutrāpi kāpālinī- pīnottuṅgakucāvagūhanabhavaḥ prāptaḥ pramododayaḥ! || 3.18 ||
aho! puṇyaṃ kāpālikacaritam! aho! ślāghyaḥ somasiddhāntaḥ! āścaryo 'yaṃ dharmaḥ! bho, mahābhāga! sarvathā buddhānuśāsanam asmābhir utsṛṣṭam praviṣṭāḥ smaḥ pārameśvaraṃ siddhāntam! tad ācāryas tvaṃ śiṣyo 'ham | praveśaya māṃ pārameśvarīṃ dīkṣām!
bhikṣuḥ — (sānandaṃ pariṣvajya, romāñcam abhinīya, janāntikam |) aho! sukhasparśā kāpālinī | tathā hi —
aho! puṇyaṃ kāpālikacaritam! aho! ślāghyaḥ somasiddhāntaḥ! āścaryo 'yaṃ dharmaḥ! bho, mahābhāga! sarvathā buddhānuśāsanam asmābhir utsṛṣṭam praviṣṭāḥ smaḥ pārameśvaraṃ siddhāntam! tad ācāryas tvaṃ śiṣyo 'ham | praveśaya māṃ pārameśvarīṃ dīkṣām!
ch.3, u.110
ale, bhikkhua! kāvāliṇīphalasaṇeṇa dūsido tumam | tā dūlaṃ apasala!are, bhikṣo! kāpālinīsparśanena dūṣitas tvam | tasmād dūram apasara!
kṣapaṇakaḥ — ale, bhikkhua! kāvāliṇīphalasaṇeṇa dūsido tumam | tā dūlaṃ apasala! (are, bhikṣo! kāpālinīsparśanena dūṣitas tvam | tasmād dūram apasara!)
ch.3, u.111
āḥ pāpa! vañcito 'si re kāpālinyāḥ parirambhamahotsavena!
bhikṣuḥ — āḥ pāpa! vañcito 'si re kāpālinyāḥ parirambhamahotsavena!
ch.3, u.112
priye, kṣapaṇakaṃ gṛhāṇa | (kāpāliṇī kṣapaṇakam āliṅgati)
kāpālīkāḥ — priye, kṣapaṇakaṃ gṛhāṇa | (kāpāliṇī kṣapaṇakam āliṅgati)
ch.3, u.114
(saromāñcam) aho arihanta! aho arihanta! kāvālinīe phalasasuhaṃ! aï, sundali! dedu! dedu! dāva puṇo aṅkapāliṃ! (svagatam) are, mahanto khu indiaviālo saṃvutto! tā kiṃ ettha juttaṃ? bhodu | picchiāe ḍhakissam |aho arhanta! aho arhanta! kāpālinyāḥ sparśasukham | aye, sundari! dadātu! dadātu! tāvat punar aṅkapālim! are, mahān khalv indriyavikāra saṃvṛtttaḥ! tasmād kim atra yuktam? bhavatu | picchikayā sthagayiṣye | (tathā kṛtvā)
-
(p.47)ayi! pīṇaghaṇatthaṇasohiṇi! palitatthakulaṅgaviloalloaṇe! | jaï lamasi kāvāliṇi, tā kiṃ kalissadi sāvakī? || 3.19 ||ayi pīnaghanastanaśobhini! paritrastakuraṅgavilolalocane! | yadi ramase kāpālini, tat kiṃ kariṣyati śrāvakī? ||
aho, kāvāliaṃ jevva ekkaṃ daṃsaṇaṃ sokkhamokkhasāhaṇaṃ | bho, ācālia! ahaṃ tuha dāso saṃvutto | maṃ pi mahābhailavāṇusāsaṇe dikkhedu!aho, kāpālikaṃ darśanam evaikaṃ saukhyamokṣasādhanam | bho, ācārya! ahaṃ tava dāsaḥ saṃvṛttaḥ | mām api mahābhairavānuśāsane dīkṣayata!
kṣapaṇakaḥ — (saromāñcam) aho arihanta! aho arihanta! kāvālinīe phalasasuhaṃ! aï, sundali! dedu! dedu! dāva puṇo aṅkapāliṃ! (svagatam) are, mahanto khu indiaviālo saṃvutto! tā kiṃ ettha juttaṃ? bhodu | picchiāe ḍhakissam | (aho arhanta! aho arhanta! kāpālinyāḥ sparśasukham | aye, sundari! dadātu! dadātu! tāvat punar aṅkapālim! are, mahān khalv indriyavikāra saṃvṛtttaḥ! tasmād kim atra yuktam? bhavatu | picchikayā sthagayiṣye |)(tathā kṛtvā)
aho, kāvāliaṃ jevva ekkaṃ daṃsaṇaṃ sokkhamokkhasāhaṇaṃ | bho, ācālia! ahaṃ tuha dāso saṃvutto | maṃ pi mahābhailavāṇusāsaṇe dikkhedu! (aho, kāpālikaṃ darśanam evaikaṃ saukhyamokṣasādhanam | bho, ācārya! ahaṃ tava dāsaḥ saṃvṛttaḥ | mām api mahābhairavānuśāsane dīkṣayata!)
ch.3, u.117
upaviśyatām | (ubhau tathā kurutaḥ |)
kāpālīkāḥ — upaviśyatām | (ubhau tathā kurutaḥ |)
ch.3, u.118
(kāpālīko bhājanaṃ samādāya dhyānaṃ nāṭayati)
(kāpālīko bhājanaṃ samādāya dhyānaṃ nāṭayati)
ch.3, u.119
bhaavaṃ, palipūliaṃ sulāe bhāaṇam |bhagavan, paripūritaṃ surayā bhājanam |
śraddhā — bhaavaṃ, palipūliaṃ sulāe bhāaṇam | (bhagavan, paripūritaṃ surayā bhājanam |)
ch.3, u.120
(pītvā śeṣaṃ bhikṣukṣapaṇakayor arpayati |)
-
idaṃ pavitram amṛtam pīyatāṃ, bhavabheṣajam | paśupāśasamucchedakāraṇaṃ, bhairavoditam || 3.20 ||
kāpālīkāḥ — (pītvā śeṣaṃ bhikṣukṣapaṇakayor arpayati |)
ch.3, u.122
(ubhau vimṛśataḥ |)
(ubhau vimṛśataḥ |)
ch.3, u.123
amhāṇaṃ alihantāṇusāsaṇe sulāpāṇaṃ ṇatthi |asmākam ārhatānuśāsane surāpānaṃ nāsti |
kṣapaṇakaḥ — amhāṇaṃ alihantāṇusāsaṇe sulāpāṇaṃ ṇatthi | (asmākam ārhatānuśāsane surāpānaṃ nāsti |)
ch.3, u.124
kathaṃ kāpālikocchiṣṭāṃ surāṃ pāsyāmi?
bhikṣuḥ — kathaṃ kāpālikocchiṣṭāṃ surāṃ pāsyāmi?
ch.3, u.125
(kiñcid vimṛṣya |) kiṃ vimṛśasi, śraddhe? paśutvam anayor nādyāpy apanīyate | tenāsmadvadanasaṃsargaduṣṭāṃ pavitrāṃ surām etau manyete | tad, bhavatī, svavaktrāsavapūtāṃ kṛtvānayor upanayatu | yatas tairthikā api vadanti “strīmukhaṃ tu sadā śuci” iti |
kāpālīkāḥ — (kiñcid vimṛṣya |) kiṃ vimṛśasi, śraddhe? paśutvam anayor nādyāpy apanīyate | tenāsmadvadanasaṃsargaduṣṭāṃ pavitrāṃ surām etau manyete | tad, bhavatī, svavaktrāsavapūtāṃ kṛtvānayor upanayatu | yatas tairthikā api vadanti “strīmukhaṃ tu sadā śuci” iti |
ch.3, u.126
(p.48)jaṃ bhaavaṃ āṇavedi!yad bhagavān ājñāpayati! (iti pānapātraṃ gṛhītvā, pītaśeṣam upanayati |)
śraddhā — jaṃ bhaavaṃ āṇavedi! (yad bhagavān ājñāpayati!)(iti pānapātraṃ gṛhītvā, pītaśeṣam upanayati |)
ch.3, u.127
mahān prasādaḥ! (iti caṣakaṃ gṛhītvā pibati |) aho! surāyāḥ saundaryam!
-
nipītā veśyābhiḥ saha na kativārān suvadanā- mukhocchiṣṭāsmābhiḥ sarasamadirāmodamadhurā? | kapālinyā vaktrāsavasurabhim etāṃ tu madirām alabdhvā jānīmaḥ spṛhayati sudhāyai suragaṇaḥ || 3.21 ||
bhikṣuḥ — mahān prasādaḥ! (iti caṣakaṃ gṛhītvā pibati |) aho! surāyāḥ saundaryam!
ch.3, u.129
ale, bhikkhua! mā savvaṃ piba! kāvāliṇīvaaṇocchiṭṭhaṃ maïlaṃ maha vi dhālaedu!are bhikṣo! mā sarvaṃ piba! kāpālinīvadanocchiṣṭāṃ madirāṃ mamāpi dhārayatu!
kṣapaṇakaḥ — ale, bhikkhua! mā savvaṃ piba! kāvāliṇīvaaṇocchiṭṭhaṃ maïlaṃ maha vi dhālaedu! (are bhikṣo! mā sarvaṃ piba! kāpālinīvadanocchiṣṭāṃ madirāṃ mamāpi dhārayatu!)
ch.3, u.130
(bhikṣuḥ kṣapaṇakāya caṣakam upanayati |)
(bhikṣuḥ kṣapaṇakāya caṣakam upanayati |)
ch.3, u.131
(pītvā |) aho, sulāe mahulattaṇam! aho, sādo! aho, gandho! aho, sulahittaṇam! cilaṃ khu alihantāṇusāsaṇe piḍido vañcido mhi ediseṇa sulālaseṇa! ale bhikkua, gholanti me aṅgāiṃ | tā uvaviśamha |aho, surāyā madhuratvam! aho, svādaḥ! aho, gandhaḥ! aho, surabhitvam! ciraṃ khalv ārhatānuśāsane patito vañcito 'smi īdṛśena surārasena! are bhikṣuka, ghūrṇanti me 'ṅgāni | tasmād upaviśāvaḥ |
kṣapaṇakaḥ — (pītvā |) aho, sulāe mahulattaṇam! aho, sādo! aho, gandho! aho, sulahittaṇam! cilaṃ khu alihantāṇusāsaṇe piḍido vañcido mhi ediseṇa sulālaseṇa! ale bhikkua, gholanti me aṅgāiṃ | tā uvaviśamha | (aho, surāyā madhuratvam! aho, svādaḥ! aho, gandhaḥ! aho, surabhitvam! ciraṃ khalv ārhatānuśāsane patito vañcito 'smi īdṛśena surārasena! are bhikṣuka, ghūrṇanti me 'ṅgāni | tasmād upaviśāvaḥ |)
ch.3, u.132
evaṃ kurvaḥ | (tathā kurutaḥ |)
bhikṣuḥ — evaṃ kurvaḥ | (tathā kurutaḥ |)
ch.3, u.133
priye, amūlyakrītaṃ dāsadvayaṃ labdham | tan nṛtyāvas tāvat! (ubhau nṛtyataḥ |)
kāpālīkāḥ — priye, amūlyakrītaṃ dāsadvayaṃ labdham | tan nṛtyāvas tāvat! (ubhau nṛtyataḥ |)
ch.3, u.134
(p.49)ale bhikkua | eso kāvālio — ahavo ācālio — kāvālinīe saddhaṃ sohaṇaṃ ṇaccedi | tā edāe saddhaṃ amhe vi ṇaccāmha!are bhikṣuka | eṣa kāpāliko — 'thavācāryaḥ — kāpālinyā sārdhaṃ śobhanaṃ nṛtyati | tasmād etābhyāṃ sahāvām api nṛtyāvaḥ!
kṣapaṇakaḥ — ale bhikkua | eso kāvālio — ahavo ācālio — kāvālinīe saddhaṃ sohaṇaṃ ṇaccedi | tā edāe saddhaṃ amhe vi ṇaccāmha! (are bhikṣuka | eṣa kāpāliko — 'thavācāryaḥ — kāpālinyā sārdhaṃ śobhanaṃ nṛtyati | tasmād etābhyāṃ sahāvām api nṛtyāvaḥ!)
ch.3, u.135
ācārya, mahāścaryam etad darśanaṃ! yatrākleśam abhimatārthasiddhayaḥ saṃpadyante! (madaskhalitaṃ nṛtyataḥ |)
bhikṣuḥ — ācārya, mahāścaryam etad darśanaṃ! yatrākleśam abhimatārthasiddhayaḥ saṃpadyante! (madaskhalitaṃ nṛtyataḥ |)
ch.3, u.136
“ayi pīṇaghaṇatthaṇa...”ayi pīnaghanastana... (ity ādi gāyati)
kṣapaṇakaḥ — “ayi pīṇaghaṇatthaṇa...” (ayi pīnaghanastana...)(ity ādi gāyati)
ch.3, u.137
kiyad etad āścaryaṃ paśya!
-
yatrānujjhitavāñchitārthaviṣayāsaṅge 'pi sidhyanty amūḥ pratyāsannamahodayapraṇayinām aṣṭau mahāsiddhayaḥ | vaśyākarṣavimohanapramathanaprakṣobhaṇoccāṭana- prāyāḥ prākṛtasiddhayas tu viduṣāṃ yogāntarāyāḥ param || 3.22 ||
kāpālīkāḥ — kiyad etad āścaryaṃ paśya!
ch.3, u.139
ale kāpālia, (vimṛśya) ahava ācālia, ācālialāa, kulācālia |are kāpālika, athavā ācārya, ācāryarāja, kulācārya |
kṣapaṇakaḥ — ale kāpālia, (vimṛśya) ahava ācālia, ācālialāa, kulācālia | (are kāpālika, athavā ācārya, ācāryarāja, kulācārya |)
ch.3, u.140
(vihasya) ayam anabhyāsātiśayapītayā madirayā dūram unmattīkṛtas tapasvī! tat kriyatām asya madāpanayanam!
bhikṣuḥ — (vihasya) ayam anabhyāsātiśayapītayā madirayā dūram unmattīkṛtas tapasvī! tat kriyatām asya madāpanayanam!
ch.3, u.141
evaṃ bhavatu | (iti svamukhocchiṣṭaṃ tāmbūlaṃ kṣapaṇakāya dadāti)
kāpālīkāḥ — evaṃ bhavatu | (iti svamukhocchiṣṭaṃ tāmbūlaṃ kṣapaṇakāya dadāti)
ch.3, u.142
(saṃjñāṃ labdhvā kṣaṇaṃ svasthībhūya |) ācāliaṃ evva edaṃ pucchissam | jādisī tuha sulāe āhalaṇattī kiṃ tādisī itthiāpulisesu vi atthi?ācāryam ev' aitat pṛcchāmi | yādṛśī tava surāyā āharaṇaśaktiḥ kiṃ tādṛśī strīpuruṣeṣv apy asti?
kṣapaṇakaḥ — (saṃjñāṃ labdhvā kṣaṇaṃ svasthībhūya |) ācāliaṃ evva edaṃ pucchissam | jādisī tuha sulāe āhalaṇattī kiṃ tādisī itthiāpulisesu vi atthi? (ācāryam ev' aitat pṛcchāmi | yādṛśī tava surāyā āharaṇaśaktiḥ kiṃ tādṛśī strīpuruṣeṣv apy asti?)
ch.3, u.143
(p.50)kiṃ viśeṣeṇa pṛcchyate? paśya —
-
vidyādharīṃ vātha surāṅganāṃ vā, nāgāṅganāṃ vāpy atha yakṣakanyām | yad yan mameṣṭaṃ bhuvanatraye 'pi vidyābalāt tat tad upāharāmi || 3.23 ||
kāpālīkāḥ — kiṃ viśeṣeṇa pṛcchyate? paśya —
ch.3, u.145
bho, edaṃ mae gaṇideṇa ṇṇādaṃ — jaṃ savve amhe mahālāamahāmohassa kiṃkale tti |bho, etan mayā gaṇitena jñātam — yat sarve vayaṃ mahārājamahāmohasya kiṃkarā iti |
kṣapaṇakaḥ — bho, edaṃ mae gaṇideṇa ṇṇādaṃ — jaṃ savve amhe mahālāamahāmohassa kiṃkale tti | (bho, etan mayā gaṇitena jñātam — yat sarve vayaṃ mahārājamahāmohasya kiṃkarā iti |)
ch.3, u.146
yathājñātam āyuṣmatā, evam etat |
ubhau — yathājñātam āyuṣmatā, evam etat |
ch.3, u.147
tā lāakajjaṃ mantīyadu |tasmād rājakāryaṃ mantrayatām
kṣapaṇakaḥ — tā lāakajjaṃ mantīyadu | (tasmād rājakāryaṃ mantrayatām)
ch.3, u.148
kiṃ tat?
kāpālīkāḥ — kiṃ tat?
ch.3, u.149
sattassa sudā saddhā mahālāassa aṇṇāe āhalaṇīe tti |sattvasya sutā śraddhā mahārājasyājñayāharaṇiyeti |
kṣapaṇakaḥ — sattassa sudā saddhā mahālāassa aṇṇāe āhalaṇīe tti | (sattvasya sutā śraddhā mahārājasyājñayāharaṇiyeti |)
ch.3, u.150
kathaya kvāsau dāsyāḥ putrī? eṣa tām aciram eva vidyābalād upāharāmi |
kāpālīkāḥ — kathaya kvāsau dāsyāḥ putrī? eṣa tām aciram eva vidyābalād upāharāmi |
ch.3, u.151
(kṣapaṇakaḥ khaṇḍinīm ādāya gaṇayati)
(kṣapaṇakaḥ khaṇḍinīm ādāya gaṇayati)
ch.3, u.152
sakhi, ambām uddviśyaiva hatāśānām ālāpaḥ; tad avadhānena tāvad ākarṇayāvaḥ |
śāntiḥ — sakhi, ambām uddviśyaiva hatāśānām ālāpaḥ; tad avadhānena tāvad ākarṇayāvaḥ |
ch.3, u.153
(p.51)sahi, evvaṃ karemha |sakhi, evaṃ kurvaḥ | (ubhe tathā kurutaḥ |)
karuṇā — sahi, evvaṃ karemha | (sakhi, evaṃ kurvaḥ |)(ubhe tathā kurutaḥ |)
ch.3, u.154
(gāthāṃ gaṇayitvā |)
-
ṇatthi jale, ṇatthi vaṇe, ṇatthi gilibilesu, ṇatthi pāāle | sā viṇṇubhattisahidā ṇivasadi hiae mahappāṇam || 3.24 ||nāsti jale, nāsti vane, nāsti giribileṣu, nāsti pātāle, | sā viṣṇubhaktisahitā nivasati hṛdaye mahātmanām ||
kṣapaṇakaḥ — (gāthāṃ gaṇayitvā |)
ch.3, u.156
(sānandam) sahi, diṭṭhiā vaḍḍhasi | sudaṃ viṇṇubhattīe devīe pāsavaṭṭiṇī saddhe tti |sakhi, diṣṭyā vardhase | śrutaṃ viṣṇubhaktyā devyāḥ pārśvavartinī śraddheti |
karuṇā — (sānandam) sahi, diṭṭhiā vaḍḍhasi | sudaṃ viṇṇubhattīe devīe pāsavaṭṭiṇī saddhe tti | (sakhi, diṣṭyā vardhase | śrutaṃ viṣṇubhaktyā devyāḥ pārśvavartinī śraddheti |)
ch.3, u.157
(śāntir harṣaṃ nāṭayati |)
(śāntir harṣaṃ nāṭayati |)
ch.3, u.158
atha dharmasya kāmād apakrāntasya kutra pravṛttiḥ?
bhikṣuḥ — atha dharmasya kāmād apakrāntasya kutra pravṛttiḥ?
ch.3, u.159
(punar gaṇayitvā)
-
ṇatthi jale, ṇatthi vaṇe, ṇatthi gilibilesu, ṇatthi pāāle | sā viṇṇubhattisahido vattaï hiae mahappāṇam || 3.25 ||nāsti jale, nāsti vane, nāsti giribileṣu, nāsti pātāle, | sa viṣṇubhaktisahito vartate hṛdaye mahātmanām ||
kṣapaṇakaḥ — (punar gaṇayitvā)
ch.3, u.161
(saviṣādam) aho mahat kaṣṭam āpatitaṃ mahārājasya! tathā hi —
-
(p.52)mūlaṃ devī siddhaye viṣṇubhaktis, tāṃ ca śraddhānuvratā sattvakanyā | kāmān muktas tatra dharmo 'py abhūc cet, siddhaṃ manye tad vivekasya sādhyam || 3.26 ||
tathāpi tāvad asuvyayenāpi svāminaḥ prayojanam anuṣṭheyam | tan mahābhairavīṃ vidyāṃ dharmaśraddhayor āharaṇāya prasthāpayāmaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)
kāpālīkāḥ — (saviṣādam) aho mahat kaṣṭam āpatitaṃ mahārājasya! tathā hi —
tathāpi tāvad asuvyayenāpi svāminaḥ prayojanam anuṣṭheyam | tan mahābhairavīṃ vidyāṃ dharmaśraddhayor āharaṇāya prasthāpayāmaḥ | (iti niṣkrāntāḥ)
ch.3, u.164
āvām apy evaṃ hatāśānāṃ vyavasāyaṃ devyai viṣṇubhaktyai nivedayāvaḥ |
śāntiḥ — āvām apy evaṃ hatāśānāṃ vyavasāyaṃ devyai viṣṇubhaktyai nivedayāvaḥ |
ch.3, u.165
(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye pāṣaṇḍaviḍambhano nāma tṛtīyo 'ṅkaḥ |
(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśrayativiracite prabodhacandrodaye pāṣaṇḍaviḍambhano nāma tṛtīyo 'ṅkaḥ |
§ 4
ch.4, u.1
(p.53) (tataḥ praviśati maitrī |)
(tataḥ praviśati maitrī |)
ch.4, u.2
sudaṃ mae mudiāsaāsādo jaṃ mahābhairavīkaḍḍhaṇasambhamādo bhaavadīe viṇṇubhattīe parittādā piasahī saddheti | tā ukkaṇṭhieṇa hiaeṇa piasahīṃ pekkhissam |śrutaṃ mayā muditāsakāśād yan mahābhairavīkarṣaṇasaṃbhramato bhagavatyā viṣṇubhaktyā paritrātā priyasakhī śraddheti | tasmād utkaṇṭhitena hṛdayena priyasakhīṃ prekṣiṣye | (parikrāmati)
maitrī — sudaṃ mae mudiāsaāsādo jaṃ mahābhairavīkaḍḍhaṇasambhamādo bhaavadīe viṇṇubhattīe parittādā piasahī saddheti | tā ukkaṇṭhieṇa hiaeṇa piasahīṃ pekkhissam | (śrutaṃ mayā muditāsakāśād yan mahābhairavīkarṣaṇasaṃbhramato bhagavatyā viṣṇubhaktyā paritrātā priyasakhī śraddheti | tasmād utkaṇṭhitena hṛdayena priyasakhīṃ prekṣiṣye |)(parikrāmati)
ch.4, u.3
(tataḥ praviśati śraddhā |)
(tataḥ praviśati śraddhā |)
ch.4, u.4
(sabhayotkampam)
-
ghorāṃ, nārakapālakuṇḍalavatīṃ, vidyucchaṭā dṛṣṭibhir muñcantīṃ, vikarālamūrtim analajvālāpiśaṅgaiḥ kacaiḥ | daṃṣṭrācandrakalāṅkurāntaravalajjihvāṃ mahābhairavīṃ paśyantyā iva, me manaḥ kadalikevādyāpy aho vepate || 4.1 ||
śraddhā — (sabhayotkampam)
ch.4, u.6
(svagatam) ae! esā me piasahī bhaasambhāntahiaā, kalidakampataralehiṃ aṅgehiṃ kiṃ vi mantaantī | saṃmuhāadaṃ vi maṃ ṇa lakkhedi! ālavissaṃ dāva | (prakāśam) piasahi, saddhe! kīsa tumaṃ uttāviahiaā maṃ vi ṇa āloesi?aye! eṣā me priyasakhī bhayasambhrāntahṛdayākalitakampataralair aṅgaiḥ kiṃ api mantrayantī saṃmukhāgatām api māṃ na lakṣayatī! ālapiṣye tāvat | priyasakhi, śraddhe! kasmāt tvam uttāpitahṛdayā mām api nālokayasi?
maitrī — (svagatam) ae! esā me piasahī bhaasambhāntahiaā, kalidakampataralehiṃ aṅgehiṃ kiṃ vi mantaantī | saṃmuhāadaṃ vi maṃ ṇa lakkhedi! ālavissaṃ dāva | (prakāśam) piasahi, saddhe! kīsa tumaṃ uttāviahiaā maṃ vi ṇa āloesi? (aye! eṣā me priyasakhī bhayasambhrāntahṛdayākalitakampataralair aṅgaiḥ kiṃ api mantrayantī saṃmukhāgatām api māṃ na lakṣayatī! ālapiṣye tāvat | priyasakhi, śraddhe! kasmāt tvam uttāpitahṛdayā mām api nālokayasi?)
ch.4, u.7
(vilokya socchvāsam) aye! me priyasakhī maitrī!
-
(p.54)kālarātrikarālāsyadantāntargatayā mayā | dṛṣṭāsi sakhi saiva tvaṃ punar atraiva janmani || 4.2 ||
tad ehi pariṣvajasva mām!
śraddhā — (vilokya socchvāsam) aye! me priyasakhī maitrī!
tad ehi pariṣvajasva mām!
ch.4, u.10
(tathā kṛtvā) sahi, taha viṇṇubhattiṇibbhatthidappabhāvāe mahābhairavīe kaḍḍhaṇasambhamādo ajja vi vevandi de aṅgāi |sakhi, tathā viṣṇubhaktinirbhartsitaprabhāvayā mahābhairavyāḥ karṣaṇasambhramato 'dyāpi vepante te 'ṅgāni |
maitrī — (tathā kṛtvā) sahi, taha viṇṇubhattiṇibbhatthidappabhāvāe mahābhairavīe kaḍḍhaṇasambhamādo ajja vi vevandi de aṅgāi | (sakhi, tathā viṣṇubhaktinirbhartsitaprabhāvayā mahābhairavyāḥ karṣaṇasambhramato 'dyāpi vepante te 'ṅgāni |)
ch.4, u.11
(śraddhā “ghorām” ityādi paṭhati |)
(śraddhā “ghorām” ityādi paṭhati |)
ch.4, u.12
(satrāsam) aho! hadāsā gholadaṃsaṇā! adha tāe āadāe kiṃ kidaṃ?aho! hatāśā ghoradarśanā! atha tayāgatayā kiṃ kṛtam?
maitrī — (satrāsam) aho! hadāsā gholadaṃsaṇā! adha tāe āadāe kiṃ kidaṃ? (aho! hatāśā ghoradarśanā! atha tayāgatayā kiṃ kṛtam?)
ch.4, u.13
- śṛṇu —
-
śyenāvapātam avapatya padadvaye mām ādāya dharmam apareṇa kareṇa ghorā | vegena sā gaganam utpatitā nakhāgra- koṭisphuratpiśitapiṇḍayugeva gṛdhrī || 4.3 ||
śṛṇu —
śyenāvapātam avapatya padadvaye mām ādāya dharmam apareṇa kareṇa ghorā | vegena sā gaganam utpatitā nakhāgra- koṭisphuratpiśitapiṇḍayugeva gṛdhrī || 4.3 ||ch.4, u.15
haddhī! haddhī!hā dhik! hā dhik! (iti mūrcchati)
maitrī — haddhī! haddhī! (hā dhik! hā dhik!)(iti mūrcchati)
ch.4, u.16
sakhi, samāśvasihi, samāśvasihi!
śraddhā — sakhi, samāśvasihi, samāśvasihi!
ch.4, u.17
(āśvasya) tado tado?tatas tataḥ?
maitrī — (āśvasya) tado tado? (tatas tataḥ?)
ch.4, u.18
(p.55)tataḥ param asmadīyārtanādasañjātadayayā devyā viṣṇubhaktyā —
-
bhrūbhaṅgabhīmaparipāṭaladṛṣṭipātam, udgāḍhakopakuṭilaṃ ca tathā vyaloki | sā vajrapātahataśailaśileva bhūmau, vyābhugnajarjaratarāsthi yathā papāta || 4.4 ||
śraddhā — tataḥ param asmadīyārtanādasañjātadayayā devyā viṣṇubhaktyā —
ch.4, u.20
diṭṭhiā miī via saddūlamuhādo pabbhaṭṭā saddhā kkhemeṇa saṃjīviā piasahī! tado tado?diṣtyā mṛgīva śārdūlamukhāt prabhraṣṭā śraddhā kṣemeṇa sañjīvitā priyasakhī | tatas tataḥ?
maitrī — diṭṭhiā miī via saddūlamuhādo pabbhaṭṭā saddhā kkhemeṇa saṃjīviā piasahī! tado tado? (diṣtyā mṛgīva śārdūlamukhāt prabhraṣṭā śraddhā kṣemeṇa sañjīvitā priyasakhī | tatas tataḥ?)
ch.4, u.21
tato devyā samupajātābhiniveśayā kathitam, “evaṃ asya durātmano mahāmohahatakasya mām avajñāya pravartamānasya samūlam unmūlanaṃ kariṣyamī!”ti | ādiṣṭā cāhaṃ devyā yathā, “gaccha, śraddhe, brūhi vivekam kāmakrodhādīnāṃ nirjayāyodyogaḥ kriyatām | tato vairāgyaṃ prādurbhaviṣyati | ahaṃ ca yathāsamayaṃ prāṇāyāmādyanuṣṭhānena yuṣmatsainyam anugrahīṣyāmi | ṛtaṃbharādayaś ca devyaḥ śāntyādikauśalenopaniṣaddevyā saṃgatasya bhavataḥ prabodhodayam anuvidhāsyantī”ti | tad aham idānīṃ vivekaniketaṃ prati prasthitā | tvaṃ punaḥ kim ācarantī divasān ativāhayasi?
śraddhā — tato devyā samupajātābhiniveśayā kathitam, “evaṃ asya durātmano mahāmohahatakasya mām avajñāya pravartamānasya samūlam unmūlanaṃ kariṣyamī!”ti | ādiṣṭā cāhaṃ devyā yathā, “gaccha, śraddhe, brūhi vivekam kāmakrodhādīnāṃ nirjayāyodyogaḥ kriyatām | tato vairāgyaṃ prādurbhaviṣyati | ahaṃ ca yathāsamayaṃ prāṇāyāmādyanuṣṭhānena yuṣmatsainyam anugrahīṣyāmi | ṛtaṃbharādayaś ca devyaḥ śāntyādikauśalenopaniṣaddevyā saṃgatasya bhavataḥ prabodhodayam anuvidhāsyantī”ti | tad aham idānīṃ vivekaniketaṃ prati prasthitā | tvaṃ punaḥ kim ācarantī divasān ativāhayasi?
ch.4, u.22
amhe vi catasso baïṇīo viṇṇubhattīe āṇāe viveasiddhikālaṇaṃ mahappāṇam hiae vaṭṭamha |vayam api catasro bhaginyo viṣṇubhakter ājñayā vivekasiddhikāraṇaṃ mahātmanāṃ hṛdaye vartāmahe | (saṃskṛtam āśritya |) te hi —
-
dhyāyanti māṃ sukhini, duḥkhini cānukampāṃ, (p.56)puṇyakriyeṣu muditāṃ, kumatāv upekṣām | evaṃ prasādam upayāti hi rāgalobha- dveṣādidoṣakaluṣo 'py ayam antarātmā || 4.5 ||
evaṃ catasro 'pi bhaginyo vayaṃ tadabhyudayakāraṇenaiva vāsarān nayāmaḥ | kutredānīṃ priyasakhī mahārājam avalokayiṣyati?
maitrī — amhe vi catasso baïṇīo viṇṇubhattīe āṇāe viveasiddhikālaṇaṃ mahappāṇam hiae vaṭṭamha | (vayam api catasro bhaginyo viṣṇubhakter ājñayā vivekasiddhikāraṇaṃ mahātmanāṃ hṛdaye vartāmahe |)(saṃskṛtam āśritya |) te hi —
evaṃ catasro 'pi bhaginyo vayaṃ tadabhyudayakāraṇenaiva vāsarān nayāmaḥ | kutredānīṃ priyasakhī mahārājam avalokayiṣyati?
ch.4, u.25
devyaivedam uktam — “asti rāḍhābhidhāno janapadaḥ | tatra bhāgīrathīparisarālaṃkārabhūte cakratīrthe, mīmāṃsānugatayā matyā kathañcid dhāryamāṇaprāṇo, vyākulenāntarātmanā, viveka upaniṣaddevyāḥ saṃgamārthaṃ tapasyatī”ti |
śraddhā — devyaivedam uktam — “asti rāḍhābhidhāno janapadaḥ | tatra bhāgīrathīparisarālaṃkārabhūte cakratīrthe, mīmāṃsānugatayā matyā kathañcid dhāryamāṇaprāṇo, vyākulenāntarātmanā, viveka upaniṣaddevyāḥ saṃgamārthaṃ tapasyatī”ti |
ch.4, u.26
tā gacchaü, piasahī! ahaṃ vi taṇṇioaṃ aṇuciṭṭhāmi |tasmād gacchatu, priyasakhī! aham api tanniyogam anutiṣṭhāmi |
maitrī — tā gacchaü, piasahī! ahaṃ vi taṇṇioaṃ aṇuciṭṭhāmi | (tasmād gacchatu, priyasakhī! aham api tanniyogam anutiṣṭhāmi |)
ch.4, u.27
evaṃ bhavatu |
śraddhā — evaṃ bhavatu |
ch.4, u.28
(iti niṣkrānte |) viṣkambhakaḥ
(iti niṣkrānte |) viṣkambhakaḥ
ch.4, u.30
(p.57) (tataḥ praviśati rājā pratīhārī ca |)
(tataḥ praviśati rājā pratīhārī ca |)
ch.4, u.31
āḥ! pāpa mahāmohahataka! sarvathā hatas tvayāyaṃ mahājanaḥ | tathā hi —
-
śānte 'nantamahimni nirmalacidānande taraṅgāvalī- nirmukte 'mṛtasāgarāmbhasi manāṅ magno 'pi nācāmati | niḥsāre mṛgatṛṣṇikārṇavajale śrānto 'pi mūḍhaḥ piba- ty ācāmaty avagāhate 'bhiramate majjaty athonmajjati || 4.6 ||
athavā saṃsāracakravāhakasya mahāmohasyābodho mūlam | tasya ca tattvāvabodhād eva nivṛttiḥ | yataḥ —
-
amuṣya saṃsārataror abodhamūlasya nonmūlavināśanāya | viśveśvarārādhanabījajātāt tattvāvabodhād aparo 'bhyupāyaḥ || 4.7 ||
-
“prāyaḥ sukṛtinām arthe devā yānti sahāyatām | apanthānaṃ tu gacchantaṃ sodaro 'pi vimuñcati” || 4.8 ||
iti tattvavido vyāharanti | tathā ca devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭam “udyogaḥ kriyatām kāmādivijaye | tad aham api bhavadarthe gṛhītapakṣaive”ti | tatra kāmas tāvat vastuvicāreṇ
(p.58)aiva jīyate | tad bhavatu | tam eva tāvat tannirvijayāyādiśāmi | vetravati! āhūyatāṃ vastuvicāraḥ!
rājā — āḥ! pāpa mahāmohahataka! sarvathā hatas tvayāyaṃ mahājanaḥ | tathā hi —
athavā saṃsāracakravāhakasya mahāmohasyābodho mūlam | tasya ca tattvāvabodhād eva nivṛttiḥ | yataḥ —
iti tattvavido vyāharanti | tathā ca devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭam “udyogaḥ kriyatām kāmādivijaye | tad aham api bhavadarthe gṛhītapakṣaive”ti | tatra kāmas tāvat vastuvicāreṇaiva jīyate | tad bhavatu | tam eva tāvat tannirvijayāyādiśāmi | vetravati! āhūyatāṃ vastuvicāraḥ!
ch.4, u.37
jaṃ devo āṇavedi |jaṃ devo āṇavedi | (iti niṣkramya vastuvicāreṇa saha praviśati |)
pratīhārī — jaṃ devo āṇavedi | (jaṃ devo āṇavedi |)(iti niṣkramya vastuvicāreṇa saha praviśati |)
ch.4, u.38
aho! nirvicārasaundaryābhimānavardhiṣṇunā kāmahatakena vañcitaṃ jagat | athavā durātmanā mahāmohenaiva! tathā hi —
-
kāntety, utpalalocaneti, vipulaśroṇībharety, unnamat- pīnottuṅgapayodhareti, sumukhāmbhojeti, subhrūr iti | dṛṣṭvā mādyati modate 'bhiramate prastauti vidvān api pratyakṣāśuciputrikāṃ striyam. aho mohasya duśceṣṭitam! || 4.9 ||
api ca yathāvastu vicārayatām amandamatīnām api piśitapiṇḍāvanaddhāsthipañjaramayī svabhāvadurgandhabībhatsaveṣā nārīti nāsti vimatiḥ | tatra vispaṣṭa eva tāvad itaraguṇādhyāsaḥ | tathā hi —
-
muktāhāralatā raṇanmaṇimayā haimās tulākoṭayo rāgaḥ kuṅkumasaṃbhavaḥ surabhayaḥ pauṣpā vicitrāḥ srajaḥ | vāsaś citradukūlam alpamatibhir nāryām aho kalpitam bāhyāntaḥ paripaśyatāṃ tu nirayaṃ nārīti nāmnā kṛtaṃ || 4.10 ||
(ākāśe) āḥ! pāpa kāmacaṇḍāla! kim evam anālambanam evāvirbhavatā bhavatā vyākulīkriyate mahājanaḥ? tathā hy ayam evaṃ manyate —
-
(p.59)“bālā mām iyam icchatīnduvadanā sānandam udvīkṣate nīlendīvaralocanā mama parīrambhaṃ bhṛśaṃ vāñchati |”
are mūḍha!
-
kā tvām icchati? kā ca paśyati? paśo! māṃsāsthibhir nirmitā nārī veda na kiṃcid atra, sa punaḥ paśyaty amūrtaḥ pumān || 4.11 ||
vastuvicāraḥ — aho! nirvicārasaundaryābhimānavardhiṣṇunā kāmahatakena vañcitaṃ jagat | athavā durātmanā mahāmohenaiva! tathā hi —
api ca yathāvastu vicārayatām amandamatīnām api piśitapiṇḍāvanaddhāsthipañjaramayī svabhāvadurgandhabībhatsaveṣā nārīti nāsti vimatiḥ | tatra vispaṣṭa eva tāvad itaraguṇādhyāsaḥ | tathā hi —
(ākāśe) āḥ! pāpa kāmacaṇḍāla! kim evam anālambanam evāvirbhavatā bhavatā vyākulīkriyate mahājanaḥ? tathā hy ayam evaṃ manyate —
are mūḍha!
ch.4, u.46
ido ido edu, mahābhāo! (ity ubhau parikrāmataḥ |) eso mahārāo ciṭṭhadi | tā uvasappadu bhavam |ita ita etu, mahābhāgaḥ! eṣa mahārājas tiṣṭhati | tad upasarpatu bhavān |
pratīhārī — ido ido edu, mahābhāo! (ity ubhau parikrāmataḥ |) eso mahārāo ciṭṭhadi | tā uvasappadu bhavam | (ita ita etu, mahābhāgaḥ! eṣa mahārājas tiṣṭhati | tad upasarpatu bhavān |)
ch.4, u.47
(upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣa vastuvicāraḥ praṇamati |
vastuvicāraḥ — (upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣa vastuvicāraḥ praṇamati |
ch.4, u.48
ihopaviśyatām |
rājā — ihopaviśyatām |
ch.4, u.49
(upaviśya) deva, eṣa te kiṅkaraḥ saṃprāptaḥ | tad ājñayānugṛhyatām!
vastuvicāraḥ — (upaviśya) deva, eṣa te kiṅkaraḥ saṃprāptaḥ | tad ājñayānugṛhyatām!
ch.4, u.50
mahāmohena sahāsmākaṃ saṃpravṛttaḥ saṅgrāmaḥ | tad atra kāmas tasya prathamo vīraḥ | tasya ca prativīratayāsmābhir bhavān eva nirūpitaḥ |
rājā — mahāmohena sahāsmākaṃ saṃpravṛttaḥ saṅgrāmaḥ | tad atra kāmas tasya prathamo vīraḥ | tasya ca prativīratayāsmābhir bhavān eva nirūpitaḥ |
ch.4, u.51
dhanyo 'smi, yena svāmināham evaṃ saṃbhāvitaḥ |
vastuvicāraḥ — dhanyo 'smi, yena svāmināham evaṃ saṃbhāvitaḥ |
ch.4, u.52
(p.60)atha kayā śastravidyayā bhavān kāmaṃ jeṣyati?
rājā — atha kayā śastravidyayā bhavān kāmaṃ jeṣyati?
ch.4, u.53
āḥ! pañcaśaraḥ kusumadhanvā jetavya ity atrāpi śastragrahaṇāpekṣā | paśya —
-
dṛḍhataram apidhāya dvāram ārāt kathañcit smaraṇaviparivṛttau darśane yoṣitām vā | pariṇativirasatvaṃ dehabībhatsatāṃ vā pratipadam anucintyonmūlayiṣyāmi kāmam || 4.12 ||
vastuvicāraḥ — āḥ! pañcaśaraḥ kusumadhanvā jetavya ity atrāpi śastragrahaṇāpekṣā | paśya —
ch.4, u.55
sādhu, sādhu |
rājā — sādhu, sādhu |
ch.4, u.56
- api ca —
-
vipulapulināḥ kallolinyo nirantaranirjharī- masṛṇitaśilāḥ śailāḥ sāndradrumā vanarājayaḥ | yadi śamagiro vaiyāsikyo budhaiś ca samāgamaḥ — kva piśitavasāmayyo nāryas? tadā kva ca manmathaḥ? || 4.13 ||
nārīti nāma prathamam astraṃ kāmasya | tena tasyāṃ jitāyāṃ, tatsahāyāḥ sarva eva viphalārambhā bhaṅgam āsādayiṣyanti | tathā hi —
-
(p.61)candraś candanam indudhāmadhavalā rātryo dvirephāvalī- jhaṅkāronmukharā vilāsavipinopāntā vasantodayaḥ | mandradhvānaghanodayāś ca divasā mandāḥ kadambānilāḥ — śṛṅgārapramukhāś ca kāmasuhṛdo nāryāṃ jitāyāṃ jitāḥ || 4.14 ||
tad alam ativilambena | ādiśatu svāmī |
-
so 'haṃ prakīrṇaiḥ parito vicāraiḥ śarair ivonmathya balaṃ pareṣām | sainyaṃ kurūṇām iva sindhurājaṃ gāṇḍīvadhanveva nihanmi kāmam || 4.15 ||
api ca —
vipulapulināḥ kallolinyo nirantaranirjharī- masṛṇitaśilāḥ śailāḥ sāndradrumā vanarājayaḥ | yadi śamagiro vaiyāsikyo budhaiś ca samāgamaḥ — kva piśitavasāmayyo nāryas? tadā kva ca manmathaḥ? || 4.13 ||vastuvicāraḥ — nārīti nāma prathamam astraṃ kāmasya | tena tasyāṃ jitāyāṃ, tatsahāyāḥ sarva eva viphalārambhā bhaṅgam āsādayiṣyanti | tathā hi —
tad alam ativilambena | ādiśatu svāmī |
ch.4, u.62
tat sajjībhavatu, bhavāñ, śatruvijayāya!
rājā — tat sajjībhavatu, bhavāñ, śatruvijayāya!
ch.4, u.63
yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
vastuvicāraḥ — yad ādiśati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
ch.4, u.64
vetravati! krodhasya vijayāya kṣamāhūyatām!
rājā — vetravati! krodhasya vijayāya kṣamāhūyatām!
ch.4, u.65
jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (iti niṣkramya kṣamayā saha praviśati)
pratīhārī — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(iti niṣkramya kṣamayā saha praviśati)
ch.4, u.66
kṣamā —
-
(p.62)krodhāndhakāravikaṭabhrukuṭītaraṅga- bhīmasya sāndhyakiraṇāruṇaghoradṛṣṭeḥ | niṣkampanirmalagabhīrapayodhidhīrā dhīrāḥ parasya parivādagiraḥ kṣamante || 4.16 ||
(saślāgham ātmānaṃ nirvarṇya) aho! aham...
-
klamo na vācāṃ, śiraso na śūlaṃ, na cittatāpo, na tanor vimardaḥ | na cāpi hiṃsādir anarthayogaḥ, ślāghyā paraṃ krodhajaye 'ham ekā || 4.17 ||
kṣamā —
(saślāgham ātmānaṃ nirvarṇya) aho! aham...
ch.4, u.69
(ity ubhe parikrāmataḥ |)
(ity ubhe parikrāmataḥ |)
ch.4, u.70
eso devo | uvasappatu, piasahī |eṣa devaḥ | upasarpatu priyasakhī |
pratīhārī — eso devo | uvasappatu, piasahī | (eṣa devaḥ | upasarpatu priyasakhī |)
ch.4, u.71
(upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣā devasya dāsī kṣamā sāṣṭāṅgaṃ praṇamati |
kṣamā — (upasṛtya) jayatu, jayatu, devaḥ! eṣā devasya dāsī kṣamā sāṣṭāṅgaṃ praṇamati |
ch.4, u.72
kṣame, atropaviśyatām |
rājā — kṣame, atropaviśyatām |
ch.4, u.73
(upaviśya) ājñāpayatu devaḥ | kim artham āhūto dāsajanaḥ?
kṣamā — (upaviśya) ājñāpayatu devaḥ | kim artham āhūto dāsajanaḥ?
ch.4, u.74
kṣame, asmin saṅgrāme durātmā krodhas tvayā jetavyaḥ |
rājā — kṣame, asmin saṅgrāme durātmā krodhas tvayā jetavyaḥ |
ch.4, u.75
devasyānugrahān mahāmoham api jetuṃ paryāptāsmi; kiṃ punaḥ krodhaṃ tanucaramātram? tad aham acirād eva ...
-
taṃ pāpakāriṇam akāraṇabādhitāraṃ (p.63)svādhyāyadevapitṛyajñatapaḥkriyāṇām | krodhaṃ sphuliṅgam iva dṛṣṭibhir udvamantaṃ — kātyāyanīva mahiṣaṃ vinivārya hanmi || 4.18 ||
kṣamā — devasyānugrahān mahāmoham api jetuṃ paryāptāsmi; kiṃ punaḥ krodhaṃ tanucaramātram? tad aham acirād eva ...
ch.4, u.77
kṣame, śṛṇumas tāvat krodhavijayopāyam |
rājā — kṣame, śṛṇumas tāvat krodhavijayopāyam |
ch.4, u.78
deva, vijñāpayāmi |
-
“kruddhe — smeramukhāvadhīraṇam, athāviṣṭe — prasādakramo, vyākrośe — kuśaloktir, ātmaduritocchedotsavastāḍane | dhig! jantor ajitātmano 'sya mahatī daivād upetā vipad durvāre”ti dayārasārdramanasaḥ, krodhasya kutrodayaḥ? || 4.19 ||
kṣamā — deva, vijñāpayāmi |
ch.4, u.80
sādhu, sādhu |
rājā — sādhu, sādhu |
ch.4, u.81
deva, krodhasya vijayād eva tad anuyāyino 'pi hiṃsāpāruṣyamānamātsaryādayo vijitā eva bhaviṣyanti |
kṣamā — deva, krodhasya vijayād eva tad anuyāyino 'pi hiṃsāpāruṣyamānamātsaryādayo vijitā eva bhaviṣyanti |
ch.4, u.82
tat pratiṣṭhatāṃ bhavatī vijayāya |
rājā — tat pratiṣṭhatāṃ bhavatī vijayāya |
ch.4, u.83
yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntā |)
kṣamā — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntā |)
ch.4, u.84
(pratīhārīṃ prati) vetravati! āhūyatāṃ lobhasya jetā santoṣaḥ!
rājā — (pratīhārīṃ prati) vetravati! āhūyatāṃ lobhasya jetā santoṣaḥ!
ch.4, u.85
(p.64)jaṃ devo āṇavedi |yad deva ājñāpayati | (iti niṣkramya santoṣeṇa saha praviśati) santoṣaḥ (vicintya sānukrośam)
-
phalaṃ svecchālabhyaṃ prativanam akhedaṃ kṣitiruhāṃ | payaḥ sthāne sthāne śiśiramadhuraṃ puṇyasaritām | mṛdusparśā śayyā sulalitalatāpallavamayī | sahante santāpaṃ tad api dhanināṃ dvāri kṛpaṇāḥ || 4.20 ||
(ākāśe) are mūrkha! durucchedaḥ khalv ayaṃ bhavato vyāmohaḥ | tathā hi —
-
samārambhā bhagnāḥ kati kati na vārāṃs tava paśoḥ, pipāsos tucche 'smin draviṇamṛgatṛṣṇārṇavajale? | tathāpi pratyāśā viramati na te? nāpi śatadhā vidīrṇaṃ yacceto niyatam aśanigrāvaghaṭitam? || 4.21 ||
idaṃ ca te lobhāndhasya ceṣṭitaṃ cetasi camatkāram ātanoti! yataḥ —
-
“lapsye, labdham idaṃ ca, labhyam adhikaṃ; tanmūlalabhyaṃ tato labhyaṃ cāparam |” ity anāratam aho labhyaṃ dhanaṃ dhyāyasi | naitad vetsi — punar bhavantam acirād āśāpiśācī balāt (p.65)sarvagrāsam iyaṃ grasiṣyati, mahālobhāndhakārāvṛtam || 4.22 ||
- api ca —
-
dhanaṃ tāval labdhaṃ katham api tathāpy asya niyato, vyayo vā nāśo vā tava sati viyogo 'sty ubhayathā | anutpādaḥ śreyān kim u kathaya pathyo 'tha vilayo? vināśo labdhasya vyathayatitarāṃ; na tv anudayaḥ || 4.23 ||
pratīhārī — jaṃ devo āṇavedi | (yad deva ājñāpayati |)(iti niṣkramya santoṣeṇa saha praviśati) santoṣaḥ (vicintya sānukrośam)
(ākāśe) are mūrkha! durucchedaḥ khalv ayaṃ bhavato vyāmohaḥ | tathā hi —
idaṃ ca te lobhāndhasya ceṣṭitaṃ cetasi camatkāram ātanoti! yataḥ —
api ca —
dhanaṃ tāval labdhaṃ katham api tathāpy asya niyato, vyayo vā nāśo vā tava sati viyogo 'sty ubhayathā | anutpādaḥ śreyān kim u kathaya pathyo 'tha vilayo? vināśo labdhasya vyathayatitarāṃ; na tv anudayaḥ || 4.23 ||ch.4, u.94
- kiñca —
-
mṛtyur nṛtyati mūrdhni, śaśvad uragī ghorā jarārūpiṇī tvām eṣā grasate, parigrahamayair gṛdhrair jagad grasyate | dhūtvā bodhajalair abodhabahulaṃ tallobhajanyaṃ rajaḥ, santoṣāmṛtasāgarāmbhasi punar magnaḥ sukhaṃ jīvati || 4.24 ||
kiñca —
mṛtyur nṛtyati mūrdhni, śaśvad uragī ghorā jarārūpiṇī tvām eṣā grasate, parigrahamayair gṛdhrair jagad grasyate | dhūtvā bodhajalair abodhabahulaṃ tallobhajanyaṃ rajaḥ, santoṣāmṛtasāgarāmbhasi punar magnaḥ sukhaṃ jīvati || 4.24 ||ch.4, u.96
eso sāmi | tā uvasappatu, mahābhāo!eṣa svāmī | tad upasarpatu, mahābhāgaḥ!
pratīhārī — eso sāmi | tā uvasappatu, mahābhāo! (eṣa svāmī | tad upasarpatu, mahābhāgaḥ!)
ch.4, u.97
(tathā kṛtvā |) jayatu, jayatu, svāmī! eṣa santoṣaḥ praṇamati!
santoṣaḥ — (tathā kṛtvā |) jayatu, jayatu, svāmī! eṣa santoṣaḥ praṇamati!
ch.4, u.98
ihopaviśyatām | (iti svasannidhāv upaveśayati |)
rājā — ihopaviśyatām | (iti svasannidhāv upaveśayati |)
ch.4, u.99
(savinayam upaviśya) eṣa preṣyajanaḥ | ājñāpyatāṃ devena |
santoṣaḥ — (savinayam upaviśya) eṣa preṣyajanaḥ | ājñāpyatāṃ devena |
ch.4, u.100
(p.66)viditaprabhāvo bhavān, tad alam ativilambena | lobhaṃ jetuṃ vārāṇasīṃ prati pratiṣṭhatām |
rājā — viditaprabhāvo bhavān, tad alam ativilambena | lobhaṃ jetuṃ vārāṇasīṃ prati pratiṣṭhatām |
ch.4, u.101
yad ājñāpayati devaḥ | so 'ham —
-
nānāmukhaṃ vijayinaṃ jagatāṃ trayāṇāṃ devadvijātivadhabandhanalabdhavṛddhim | rakṣo'dhinātham iva dāśarathiḥ prasahya nirjitya lobham avaśaṃ tarasā pinaṣmi || 4.25 ||
(iti niṣkrāntaḥ)
santoṣaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | so 'ham —
(iti niṣkrāntaḥ)
ch.4, u.104
(tataḥ praviśati vinītaveṣaḥ puruṣaḥ)
(tataḥ praviśati vinītaveṣaḥ puruṣaḥ)
ch.4, u.105
deva, saṃbhṛtāni vijayaprayāṇamaṅgalāni, pratyāsannaś ca mauhūrtikāveditaḥ prasthānasamayaḥ |
puruṣaḥ — deva, saṃbhṛtāni vijayaprayāṇamaṅgalāni, pratyāsannaś ca mauhūrtikāveditaḥ prasthānasamayaḥ |
ch.4, u.106
yady evaṃ, senāprasthāpanāyādiśyantāṃ senāpatayaḥ |
rājā — yady evaṃ, senāprasthāpanāyādiśyantāṃ senāpatayaḥ |
ch.4, u.107
yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
puruṣaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
ch.4, u.108
bho, bhoḥ! sainikāḥ!
-
(p.67)sajjyantāṃ kumbhabhitticyutamadamadirāmattabhṛṅgāḥ karīndrā! yujyantāṃ syandaneṣu prasabhajitamaruccaṇḍavegās turaṅgāḥ! | kuntair nīlotpalānāṃ vanam iva kakubhām antarāle sṛjantaḥ pādātāḥ saṃcarantu, prasabham asilasatpāṇayo 'py aśvavārāḥ || 4.26 ||
(nepathye) — bho, bhoḥ! sainikāḥ!
ch.4, u.110
bhavatu! kṛtamaṅgalāḥ pratiṣṭhāmahe | (pāripārśvakaṃ prati) sārathir ādiśyatāṃ sāṅgrāmikaṃ rathaṃ sajjīkṛtyopanayeti |
rājā — bhavatu! kṛtamaṅgalāḥ pratiṣṭhāmahe | (pāripārśvakaṃ prati) sārathir ādiśyatāṃ sāṅgrāmikaṃ rathaṃ sajjīkṛtyopanayeti |
ch.4, u.111
yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
pāripārśvakaḥ — yad ājñāpayati devaḥ | (iti niṣkrāntaḥ)
ch.4, u.112
(tataḥ praviśati yathoktaṃ ratham ādāya sārathiḥ |)
(tataḥ praviśati yathoktaṃ ratham ādāya sārathiḥ |)
ch.4, u.113
deva! sajjīkṛto rathaḥ | tad ārohatv, āyuṣmān | (rājā kṛtamaṅgalavidhir ārohaṇaṃ nāṭayati |)
sārathiḥ — deva! sajjīkṛto rathaḥ | tad ārohatv, āyuṣmān | (rājā kṛtamaṅgalavidhir ārohaṇaṃ nāṭayati |)
ch.4, u.115
(rathavegaṃ nirūpayan) āyuṣman, paśya, paśya —
-
uddhūtapāṃsupaṭalānumitaprabandha- dhāvatkhurāgracayacumbitabhūmibhāgāḥ | nirmathyamānajaladhidhvanighoraheṣam, ete rathaṃ gaganasīmni vahanti vāhāḥ || 4.27 ||
iyaṃ ca nātidūre darśanapatham avatīrṇā tribhuvanapāvanī vārāṇasī nagarī |
-
amī dhārāyantraskhalitajalajhaṅkāramukharā, (p.68)vibhāvyante bhūyaḥ śaśikararucaḥ saudhaśikharāḥ | vicitrā yatroccaiḥ śaradamalameghāntavilasat- taḍillekhālakṣmīṃ vitarati patākāvalir iyam || 4.28 ||
etāś ca pratimukulalagnamadhupāvalīraṇitamukharā, jṛmbhārambhavigalanmakarandabindudurdināḥ kusumasurabhayo nātidūre śyāmāyamānaghanacchadacchāyātaravo, nagaraparyantāraṇyabhūmayaḥ | yatraite maruto 'pi gṛhītapāśupatavratā dhūlim uddhūlayantas tāpasā iva lakṣyante | tathā hi —
-
toyārdrāḥ surasaritaḥ sitāḥ parāgair, arcantaś cyutakusumair ivendumaulim | prodgītāṃ madhuparutaiḥ stutiṃ paṭhanto — nṛtyanti pracalalatābhujaiḥ samīrāḥ || 4.29 ||
sārathiḥ — (rathavegaṃ nirūpayan) āyuṣman, paśya, paśya —
iyaṃ ca nātidūre darśanapatham avatīrṇā tribhuvanapāvanī vārāṇasī nagarī |
etāś ca pratimukulalagnamadhupāvalīraṇitamukharā, jṛmbhārambhavigalanmakarandabindudurdināḥ kusumasurabhayo nātidūre śyāmāyamānaghanacchadacchāyātaravo, nagaraparyantāraṇyabhūmayaḥ | yatraite maruto 'pi gṛhītapāśupatavratā dhūlim uddhūlayantas tāpasā iva lakṣyante | tathā hi —
ch.4, u.121
(sānandam ālokya)
-
eṣāntardadhatī tamovighaṭanād ānandam ātmaprabhaṃ, cetaḥ karṣati candracūḍavasatir vidyeva mukteḥ padam | bhūmeḥ kaṇṭhavilambinīva kuṭilā muktāvalir jāhnavī, yatraivaṃ hasatīva phenapaṭalair vakrāṃ kalām aindavīm || 4.30 ||
rājā — (sānandam ālokya)
ch.4, u.123
(parikramya) āyuṣman, paśya, paśya! tad idaṃ surasaritparisarālaṃkārabhūtaṃ bhagavataḥ pāvanam anāder ādikeśavasya viṣṇor āyatanam |
sūtaḥ — (parikramya) āyuṣman, paśya, paśya! tad idaṃ surasaritparisarālaṃkārabhūtaṃ bhagavataḥ pāvanam anāder ādikeśavasya viṣṇor āyatanam |
ch.4, u.124
(p.69)(saharṣam) are!
-
eṣa devaḥ purāvidbhiḥ kṣetrasyātmeti gīyate | atra dehaṃ samutsṛjya puṇyabhājo viśanti yam || 4.31 ||
rājā — (saharṣam) are!
ch.4, u.126
āyuṣman, paśya, paśya! ete tāvat kāmakrodhalobhādayo 'smaddarśanamātrād eveto deśād dūram atikrāmanti!
sūtaḥ — āyuṣman, paśya, paśya! ete tāvat kāmakrodhalobhādayo 'smaddarśanamātrād eveto deśād dūram atikrāmanti!
ch.4, u.127
(p.70)evam etat! tad bhavatu | svābhīṣṭasiddhaye bhagavantaṃ namasyāmaḥ | (rathād avatīrya praviśyāvalokya ca |) jaya, jaya, bhagavan!
-
amaracayacamūcakracūḍāmaṇiśreṇinīrājitopāntapādadvayāmbhoja! rājannakhadyotakirmīritasvarṇapīṭha! sphuraddvaitavibhrāntisantānasantāpasantaptavandārusaṃsāranidrāpahāraikadakṣa!kṣamāmaṇḍaloddhārasaṃhārasaṃghaṭṭasaṃghṛṣṭadaṃṣṭrāgrakoṭisphuracchailacakra! kramākrāntalokatraya! prabalabhujabaloddhūtagovardhanacchatranirvāritākhaṇḍalodyojitākāṇḍacaṇḍāmbuvāhātivarṣatrasadgokulatrāṇavismāpitāśeṣaviśvaprabho! | vibudharipuvadhūvargasīmantasindūrasandhyāmayūkhacchaṭonmārjanoddāmadhāmādhipa! trastadaityendravakṣastaṭīpāṭanākuṇṭhabhāsvannakhaśreṇipāṇidvayasrastavistāriraktārṇavāmagnalokatraya! tribhuvanaripukaiṭabhoddaṇḍakaṇṭhāsthikūṭasphuṭonmārjitodāttacakrasphurajjyotirulkāśatoḍḍāmaroddaṇḍa! khaṇḍenducūḍapriya! prauḍhadordaṇḍavibhrāntamanthācalakṣubdhadugdhāmbudhiprotthitaśrībhujāvallarīsaṃśleṣasaṃkrāntapīnastanābhogapatrāvalīlāñchitoraḥsthala! sthūlamuktāphalottārahāraprabhāmaṇḍalaprasphuratkaṇṭha! vaikuṇṭha! bhaktasya lokasya saṃsāramohacchidaṃ dehi bodhodayaṃ deva! tubhyaṃ namaḥ! || 4.32 ||
(nirgamanaṃ nāṭayitvā vilokya ca |) sādhur, ayam evāsmākaṃ nivāsocito deśaḥ | tad atraiva skandhāvāraṃ niveśayāmaḥ |
rājā — evam etat! tad bhavatu | svābhīṣṭasiddhaye bhagavantaṃ namasyāmaḥ | (rathād avatīrya praviśyāvalokya ca |) jaya, jaya, bhagavan!
(nirgamanaṃ nāṭayitvā vilokya ca |) sādhur, ayam evāsmākaṃ nivāsocito deśaḥ | tad atraiva skandhāvāraṃ niveśayāmaḥ |
ch.4, u.130
(iti niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vivekodyogo nāma caturtho 'ṅkaḥ |
(iti niṣkrāntau) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vivekodyogo nāma caturtho 'ṅkaḥ |
§ 5
ch.5, u.1
(p.71) (tataḥ praviśati śraddhā)
(tataḥ praviśati śraddhā)
ch.5, u.2
(vicintya) prasiddhaḥ khalv ayaṃ panthāḥ | yataḥ —
-
nirdahati kulam aśeṣaṃ jñātīnāṃ vairasaṃbhavaḥ krodhaḥ | vanam iva ghanapavanāhatataruvarasaṅghaṭṭasaṃbhavo dahanaḥ || 5.1 ||
(sāsram) aho! durvāro dāruṇaḥ sodaravyasanajanmā śokānalaḥ; yo vivekajaladhārāśatair api na mandīkriyate! tathā hi —
-
dhruvaṃ dhvaṃso bhāvī jalanidhimahīśailasaritām; ato mṛtyoḥ śīryattṛṇalaghuṣu kā jantuṣu kathā? | tathāpy uccair bandhuvyasanajanitaḥ ko 'pi viṣamo, vivekapronmāthī, dahati hṛdayaṃ śokadahanaḥ || 5.2 ||
yena tathā krūraprakṛtiṣv api bhrātṛṣu kāmakrodhādiṣu kathāśeṣatāṃ gateṣu |
-
(p.72)nikṛntatīva marmāṇi, dehaṃ śoṣayatīva me | dahatīvāntarātmānaṃ krūraḥ śokāgnir ucchikhaḥ || 5.3 ||
(vicintya) ādiṣṭāsmi devyā viṣṇubhaktyā yathā — “vatse, śraddhe! aham atra hiṃsāprāyasamaradarśanaparāṅmukhī | tena vārāṇasīm utsṛjya, śālagrāmābhidhāne bhagavataḥ kṣetre kañcit kālam ativāhayāmi | tvaṃ tu yathāvṛttam samaravṛttāntam āgatya me nivedayiṣyasī”ti | tad ahaṃ devyāḥ sakāśaṃ gatvā, sarvam etat samaravṛttāntam āvedayāmi | (parikramyāvalokya ca |) etac cakratīrtham, yatrāsau saṃsārasāgarottārataraṇikarṇadhāro bhagavān hariḥ svayaṃ prativasati | (praṇamya) iyaṃ ca mahāmunibhir upāsyamānā bhagavatī viṣṇubhaktiḥ, śāntyā saha kim api mantrayate | yāvad upasarpāmi | (iti parikrāmati |)
śraddhā — (vicintya) prasiddhaḥ khalv ayaṃ panthāḥ | yataḥ —
(sāsram) aho! durvāro dāruṇaḥ sodaravyasanajanmā śokānalaḥ; yo vivekajaladhārāśatair api na mandīkriyate! tathā hi —
yena tathā krūraprakṛtiṣv api bhrātṛṣu kāmakrodhādiṣu kathāśeṣatāṃ gateṣu |
(vicintya) ādiṣṭāsmi devyā viṣṇubhaktyā yathā — “vatse, śraddhe! aham atra hiṃsāprāyasamaradarśanaparāṅmukhī | tena vārāṇasīm utsṛjya, śālagrāmābhidhāne bhagavataḥ kṣetre kañcit kālam ativāhayāmi | tvaṃ tu yathāvṛttam samaravṛttāntam āgatya me nivedayiṣyasī”ti | tad ahaṃ devyāḥ sakāśaṃ gatvā, sarvam etat samaravṛttāntam āvedayāmi | (parikramyāvalokya ca |) etac cakratīrtham, yatrāsau saṃsārasāgarottārataraṇikarṇadhāro bhagavān hariḥ svayaṃ prativasati | (praṇamya) iyaṃ ca mahāmunibhir upāsyamānā bhagavatī viṣṇubhaktiḥ, śāntyā saha kim api mantrayate | yāvad upasarpāmi | (iti parikrāmati |)
ch.5, u.9
(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ śāntiś ca)
(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ śāntiś ca)
ch.5, u.10
devi! prabalacintākulahṛdayām iva bhavatīm ālokayāmi |
śāntiḥ — devi! prabalacintākulahṛdayām iva bhavatīm ālokayāmi |
ch.5, u.11
vatse, etasmin vīravarakṣaye mahati sāmparāye jāte na jānāmi balavatā mahāmohenābhiyuktasya vatsavivekasya kīdṛśo vṛttānta iti | tena duḥsthitam iva me hṛdayam |
viṣṇubhaktiḥ — vatse, etasmin vīravarakṣaye mahati sāmparāye jāte na jānāmi balavatā mahāmohenābhiyuktasya vatsavivekasya kīdṛśo vṛttānta iti | tena duḥsthitam iva me hṛdayam |
ch.5, u.12
kim atra vicintyate? nanu bhagavatī cet kṛtānugrahā, tan niyatam eva rājño vivekasya vijaya | iti jānāmi!
śāntiḥ — kim atra vicintyate? nanu bhagavatī cet kṛtānugrahā, tan niyatam eva rājño vivekasya vijaya | iti jānāmi!
ch.5, u.13
- (p.73)vatse —
-
yady apy abhyudayaḥ prāyaḥ pramāṇād avadhāryate | kāmaṃ tathāpi suhṛdām aniṣṭāśaṅki mānasam || 5.4 ||
viśeṣataś ca, śraddhāyāś ciram anāgamanaṃ, manasi saṃdehaṃ āpādayati |
vatse —
yady apy abhyudayaḥ prāyaḥ pramāṇād avadhāryate | kāmaṃ tathāpi suhṛdām aniṣṭāśaṅki mānasam || 5.4 ||viṣṇubhaktiḥ — viśeṣataś ca, śraddhāyāś ciram anāgamanaṃ, manasi saṃdehaṃ āpādayati |
ch.5, u.16
(upasṛtya) bhagavati! praṇamāmi |
śraddhā — (upasṛtya) bhagavati! praṇamāmi |
ch.5, u.17
śraddhe, svāgatam!
viṣṇubhaktiḥ — śraddhe, svāgatam!
ch.5, u.18
devyāḥ prasādena!
śraddhā — devyāḥ prasādena!
ch.5, u.19
amba! praṇamāmi
śāntiḥ — amba! praṇamāmi
ch.5, u.20
putri, māṃ pariṣvajasva!
śraddhā — putri, māṃ pariṣvajasva!
ch.5, u.21
(tathā karoti)
śāntiḥ — (tathā karoti)
ch.5, u.22
vatse, devyā viṣṇubhakteḥ prasādān, munijanacetaḥpadaṃ prāpnuhi!
śraddhā — vatse, devyā viṣṇubhakteḥ prasādān, munijanacetaḥpadaṃ prāpnuhi!
ch.5, u.23
atha tatra kiṃ vṛttam?
viṣṇubhaktiḥ — atha tatra kiṃ vṛttam?
ch.5, u.24
yad devyāḥ prātikūlyam ācaratām ucitam!
śraddhā — yad devyāḥ prātikūlyam ācaratām ucitam!
ch.5, u.25
tad vistareṇāvedaya |
viṣṇubhaktiḥ — tad vistareṇāvedaya |
ch.5, u.26
(p.74)ākarṇayatu bhavatī | devyām ādikeśavāyatanād apakrāntāyām eva, kiñcid utsṛṣṭapāṭalimni bhagavati bhāsvati, vijayaghoṣaṇāhūyamānānekavaravīrabahulatarasiṃhanādabadhiritadigante, saṃtatarathaturaṅgakhurakhaṇḍitabhūmaṇḍalocchaladvipularajaḥpaṭalāntaritakiraṇamālini, prabalatarakarṇatālāsphālanoccalatsamadakarikumbhasindūrasandhyāyamānadaśadiśi, pralayajaladharadhvānabhīṣanarave, teṣām asmākaṃ ca saṃnaddhe sainyasāgare, mahārājavivekena naiyāyikaṃ darśanaṃ dautye prahitam | gatvā ca tenokto mahāmohaḥ —
-
“viṣṇor āyatanāny apāsya, saritāṃ kūlāny, araṇyasthalīḥ puṇyāḥ, puṇyakṛtāṃ manāṃsi ca, bhavān mlecchān vrajet sānugaḥ | no cet, santu kṛpāṇadāritabhavatpratyaṅgadhārākṣarad raktasphītavidīrṇavaktravisarat pheṭkāriṇaḥ pheravāḥ” || 5.5 ||
śraddhā — ākarṇayatu bhavatī | devyām ādikeśavāyatanād apakrāntāyām eva, kiñcid utsṛṣṭapāṭalimni bhagavati bhāsvati, vijayaghoṣaṇāhūyamānānekavaravīrabahulatarasiṃhanādabadhiritadigante, saṃtatarathaturaṅgakhurakhaṇḍitabhūmaṇḍalocchaladvipularajaḥpaṭalāntaritakiraṇamālini, prabalatarakarṇatālāsphālanoccalatsamadakarikumbhasindūrasandhyāyamānadaśadiśi, pralayajaladharadhvānabhīṣanarave, teṣām asmākaṃ ca saṃnaddhe sainyasāgare, mahārājavivekena naiyāyikaṃ darśanaṃ dautye prahitam | gatvā ca tenokto mahāmohaḥ —
ch.5, u.28
tatas tataḥ?
viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?
ch.5, u.29
tato, devi, vikaṭalalāṭataṭatāṇḍavitabhrukuṭinā kruddhena mahāmohena, “anubhavatv asya durnayaparipākasya phalaṃ vivekahataka!” ity abhidhāya, svayaṃ pāṣaṇḍāgamāḥ pāṣaṇḍatarkaśāstraiḥ samaṃ samarāya prathamaṃ samudyojitāḥ | atrāntare 'smākam api sainyaśirasi —
-
vedopavedāṅgapurāṇadharma- śāstretihāsādibhir ucchritaśrīḥ | sarasvatī padmakarā śaśāṅka- (p.75)saṅkāśakāntiḥ sahasāvirāsīt || 5.6 ||
śraddhā — tato, devi, vikaṭalalāṭataṭatāṇḍavitabhrukuṭinā kruddhena mahāmohena, “anubhavatv asya durnayaparipākasya phalaṃ vivekahataka!” ity abhidhāya, svayaṃ pāṣaṇḍāgamāḥ pāṣaṇḍatarkaśāstraiḥ samaṃ samarāya prathamaṃ samudyojitāḥ | atrāntare 'smākam api sainyaśirasi —
ch.5, u.31
tatas tataḥ?
viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?
ch.5, u.32
tato, devi, vaiṣṇavaśaivasaurādayo devyāḥ sakāśam āgatāḥ |
śraddhā — tato, devi, vaiṣṇavaśaivasaurādayo devyāḥ sakāśam āgatāḥ |
ch.5, u.33
tatas tataḥ?
viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?
ch.5, u.34
- tad anantaraṃ ca —
-
sāṃkhyanyāyakaṇādabhāṣitamahābhāṣyādiśāstrair vṛtā, sphūrjannyāyasahasrabāhunivahair uddyotayantī diśaḥ | mīmāṃsā samarotsukāvirabhavad dharmendukāntānanā, vāgdevyāḥ puratas trayītriṇayanā kātyāyanīvāparā || 5.7 ||
tad anantaraṃ ca —
sāṃkhyanyāyakaṇādabhāṣitamahābhāṣyādiśāstrair vṛtā, sphūrjannyāyasahasrabāhunivahair uddyotayantī diśaḥ | mīmāṃsā samarotsukāvirabhavad dharmendukāntānanā, vāgdevyāḥ puratas trayītriṇayanā kātyāyanīvāparā || 5.7 ||ch.5, u.36
aye! kathaṃ punaḥ svabhāvapratidvandvinām āgamānāṃ tarkāṇāṃ ca, samavāyaḥ saṃpannaḥ?
śāntiḥ — aye! kathaṃ punaḥ svabhāvapratidvandvinām āgamānāṃ tarkāṇāṃ ca, samavāyaḥ saṃpannaḥ?
ch.5, u.37
- (p.76)putri —
-
samānānvayajātānāṃ, parasparavirodhinām | paraiḥ pratyabhibhūtānāṃ, prasūte saṅgatiḥ śriyam || 5.8 ||
tena vedaprasūtānāṃ teṣām avāntaravirodhe 'pi, vedasaṃrakṣaṇāya nāstikapakṣapratikṣepaṇāya, śāstrāṇāṃ sāhityam eva | āgamānāṃ tu tattvaṃ vicārayatām avirodha eva | tathā hi —
-
jyotiḥ śāntam anantam advayam ajaṃ, tattadguṇonmīlanād, brahmety, acyuta ity, umāpatir iti, prastūyate naikadhā | tais tair eva sadāgamaiḥ, śrutisakhair, nānāpathaprasthitair, gamyo 'sau jagadīśvaro, jalanidhir vārāṃ pravāhair iva || 5.9 ||
putri —
samānānvayajātānāṃ, parasparavirodhinām | paraiḥ pratyabhibhūtānāṃ, prasūte saṅgatiḥ śriyam || 5.8 ||śraddhā — tena vedaprasūtānāṃ teṣām avāntaravirodhe 'pi, vedasaṃrakṣaṇāya nāstikapakṣapratikṣepaṇāya, śāstrāṇāṃ sāhityam eva | āgamānāṃ tu tattvaṃ vicārayatām avirodha eva | tathā hi —
ch.5, u.41
tatas tataḥ?
viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?
ch.5, u.42
tato devi, parasparaṃ karituragarathapadātīnāṃ nirantaraśaranikaradhārāsampātopadarśitadurdinānāṃ teṣāṃ asmākaṃ ca yodhānāṃ tumulaḥ samprahāraḥ prāvartata | tathā hi —
-
bahularudhiratoyās tatra tatra sravantyo, nibiḍapiśitapaṅkāḥ kaṅkaraṅkāvakīrṇāḥ | śaradalitaviśīrṇottuṅgamātaṅgaśaila- skhalitarayaviśīrṇacchatrahaṃsāvataṃsāḥ || 5.10 ||
evam atimahati dāruṇe saṅgrāme, parapakṣavirodhitayā pāṣaṇḍāgamair agresarīkṛtaṃ, lokāyataṃ tantram anyonyasainyavimardair vinaṣṭam | anantaraṃ pāṣaṇḍāgamā nirmūlatayā sadāgamārṇavapravāheṇa paryastāḥ | saugatās tāvat sindhugāndhārapārasikamāgadhāndhrahūṇavaṅgakaliṅgādīn mlecchaprāyān pradeśān praviṣṭāḥ | pāṣaṇḍa
(p.77)digambarakāpālikādayas tu pāmarabahuleṣu pāñcālamālavābhīrānartasāgarānūpeṣu nigūḍhaṃ sañcaranti | nyāyānugatayā mīmāṃsayā pragāḍhaprahārajarjarīkṛtā nāstikatarkās teṣām evāgamānām anupathaṃ prayātāḥ |
śraddhā — tato devi, parasparaṃ karituragarathapadātīnāṃ nirantaraśaranikaradhārāsampātopadarśitadurdinānāṃ teṣāṃ asmākaṃ ca yodhānāṃ tumulaḥ samprahāraḥ prāvartata | tathā hi —
evam atimahati dāruṇe saṅgrāme, parapakṣavirodhitayā pāṣaṇḍāgamair agresarīkṛtaṃ, lokāyataṃ tantram anyonyasainyavimardair vinaṣṭam | anantaraṃ pāṣaṇḍāgamā nirmūlatayā sadāgamārṇavapravāheṇa paryastāḥ | saugatās tāvat sindhugāndhārapārasikamāgadhāndhrahūṇavaṅgakaliṅgādīn mlecchaprāyān pradeśān praviṣṭāḥ | pāṣaṇḍadigambarakāpālikādayas tu pāmarabahuleṣu pāñcālamālavābhīrānartasāgarānūpeṣu nigūḍhaṃ sañcaranti | nyāyānugatayā mīmāṃsayā pragāḍhaprahārajarjarīkṛtā nāstikatarkās teṣām evāgamānām anupathaṃ prayātāḥ |
ch.5, u.45
tatas tataḥ?
viṣṇubhaktiḥ — tatas tataḥ?
ch.5, u.46
tato vastuvicāreṇa kāmo hataḥ; kṣamayā krodhapāruṣyahiṃsādayo nipātitāḥ; santoṣeṇa lobhatṛṣṇādainyānṛtapaiśunyavāksteyāsatpratigrahādayo nigṛhītāḥ; anasūyayā mātsaryaṃ jitam; parotkarṣabhāvanayā mado niṣūditaḥ; paraguṇādhikyena mānaḥ khaṇḍitaḥ |
śraddhā — tato vastuvicāreṇa kāmo hataḥ; kṣamayā krodhapāruṣyahiṃsādayo nipātitāḥ; santoṣeṇa lobhatṛṣṇādainyānṛtapaiśunyavāksteyāsatpratigrahādayo nigṛhītāḥ; anasūyayā mātsaryaṃ jitam; parotkarṣabhāvanayā mado niṣūditaḥ; paraguṇādhikyena mānaḥ khaṇḍitaḥ |
ch.5, u.47
(saharṣam) sādhu, sādhu! sampannam! atha mahāmohasya ko vṛttāntaḥ?
viṣṇubhaktiḥ — (saharṣam) sādhu, sādhu! sampannam! atha mahāmohasya ko vṛttāntaḥ?
ch.5, u.48
devi, mahāmoho 'pi yogopasargaiḥ saha na jñāyate kva nilīnas tiṣṭhatīti |
śraddhā — devi, mahāmoho 'pi yogopasargaiḥ saha na jñāyate kva nilīnas tiṣṭhatīti |
ch.5, u.49
asti tarhi mahān anarthaśeṣaḥ | pariharaṇīyaś cāsau | yataḥ —
-
anādaraparo vidvān, īhamānaḥ sthirāṃ śriyam | agneḥ śeṣam, ṛṇāc cheṣaṃ, śatroḥ śeṣaṃ, na śeṣayet || 5.11 ||
atha manasaḥ ko vṛttāntaḥ?
viṣṇubhaktiḥ — asti tarhi mahān anarthaśeṣaḥ | pariharaṇīyaś cāsau | yataḥ —
atha manasaḥ ko vṛttāntaḥ?
ch.5, u.52
(p.78)devi, tenāpi putrapautrādivyasanajanitaśokāvegena jīvotsargāyādhyavasitam |
śraddhā — devi, tenāpi putrapautrādivyasanajanitaśokāvegena jīvotsargāyādhyavasitam |
ch.5, u.53
(smitaṃ kṛtvā) yady evaṃ syāt, sarva eva vayam kṛtakṛtyā bhavāmaḥ! puruṣaś ca parāṃ nirvṛtim āpadyeta | kintu kutas tasya durātmano jīvatyāgaḥ?
viṣṇubhaktiḥ — (smitaṃ kṛtvā) yady evaṃ syāt, sarva eva vayam kṛtakṛtyā bhavāmaḥ! puruṣaś ca parāṃ nirvṛtim āpadyeta | kintu kutas tasya durātmano jīvatyāgaḥ?
ch.5, u.54
evaṃ devyāṃ prabodhodayāya gṛhītasaṅkalpāyām acirād eva śarīreṇaiva saha na bhaviṣyati |
śraddhā — evaṃ devyāṃ prabodhodayāya gṛhītasaṅkalpāyām acirād eva śarīreṇaiva saha na bhaviṣyati |
ch.5, u.55
tad bhavatu! asya vairāgyotpattaye vaiyāsikīṃ sarasvatīṃ preṣayāmaḥ |
viṣṇubhaktiḥ — tad bhavatu! asya vairāgyotpattaye vaiyāsikīṃ sarasvatīṃ preṣayāmaḥ |
ch.5, u.56
(iti niṣkrānte) praveśakaḥ
(iti niṣkrānte) praveśakaḥ
ch.5, u.58
(p.79) (tataḥ praviśati manaḥ saṅkalpaś ca |)
(tataḥ praviśati manaḥ saṅkalpaś ca |)
ch.5, u.59
(sāsram) hā! putrakāḥ! kva gatāḥ stha? datta me prativacanam! bhoḥ kumārakāḥ! rāgadveṣamadamātsaryādayaḥ, pariṣvajadhvaṃ māṃ! sīdanti mamāṅgāni | hā! na kaścid vṛddhaṃ mām anāthaṃ saṃbhāvayati | kva gatā asūyādayaḥ kanyakāḥ? āśātṛṣṇāhiṃsādayo vā snuṣāḥ? atha tā api mandabhāgyasya me samakālam eva daivahatakenāpahṛtāḥ | (savaiklavyam)
-
visarpati viṣāgnivad, dahati sarvamarmāvidhas, tanoti bhṛśavedanāḥ, kaṣati sarvakāṣaṃ vapuḥ | vilumpati vivekitām, hṛdi ca moham unmīlaya- ty. aho, grasati jīvitaṃ prasabham eṣa śokajvaraḥ || 5.12 ||
(iti mūrcchiṭaṃ patati)
manaḥ — (sāsram) hā! putrakāḥ! kva gatāḥ stha? datta me prativacanam! bhoḥ kumārakāḥ! rāgadveṣamadamātsaryādayaḥ, pariṣvajadhvaṃ māṃ! sīdanti mamāṅgāni | hā! na kaścid vṛddhaṃ mām anāthaṃ saṃbhāvayati | kva gatā asūyādayaḥ kanyakāḥ? āśātṛṣṇāhiṃsādayo vā snuṣāḥ? atha tā api mandabhāgyasya me samakālam eva daivahatakenāpahṛtāḥ | (savaiklavyam)
(iti mūrcchiṭaṃ patati)
ch.5, u.62
rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!
saṅkalpaḥ — rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!
ch.5, u.63
(samāśvasya) kathaṃ devīpravṛttir api na mām evamavasthaṃ samāśvāsayati?
manaḥ — (samāśvasya) kathaṃ devīpravṛttir api na mām evamavasthaṃ samāśvāsayati?
ch.5, u.64
(sāsram) deva, kuto 'dyāpi pravṛttiḥ? yataḥ śrutakuṭumbavyasanasañjātaśokānaladagdhahṛdayā, hṛdayāsphoṭaṃ vinaṣṭā |
saṅkalpaḥ — (sāsram) deva, kuto 'dyāpi pravṛttiḥ? yataḥ śrutakuṭumbavyasanasañjātaśokānaladagdhahṛdayā, hṛdayāsphoṭaṃ vinaṣṭā |
ch.5, u.65
(p.80)hā! priye! kvāsi? dehi me prativacanam! nanu, devi —
-
svapne 'pi, devi, ramase na vinā mayā tvaṃ, svāpe tvayā virahito, mṛtavad bhavāmi | dūrīkṛtāsi vidhidurlalitais, tathāpi jīvaty aho! tu mana ity asavo durantāḥ || 5.13 ||
(punar mūrcchati)
manaḥ — hā! priye! kvāsi? dehi me prativacanam! nanu, devi —
(punar mūrcchati)
ch.5, u.68
rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!
saṅkalpaḥ — rājan, samāśvasihi! samāśvasihi!
ch.5, u.69
(samaśvasya) alam asmākam ataḥ paraṃ jīvitena | saṃkalpa! citāṃ āracaya, yāvad analavprapraveśena śokānalaṃ nirvāpayāmi |
manaḥ — (samaśvasya) alam asmākam ataḥ paraṃ jīvitena | saṃkalpa! citāṃ āracaya, yāvad analapraveśena śokānalaṃ nirvāpayāmi |
ch.5, u.70
(tataḥ praviśati sarasvatī |)
(tataḥ praviśati sarasvatī |)
ch.5, u.71
preṣitāsmi bhagavatyā viṣṇubhaktyā, yathā “sakhi, sarasvati | gacchāpatyavyasanakhinnasya manasaḥ prabodhanāya | yathā ca tasya vairāgyotpattir bhavati tathā yatasve”ti | tad bhavatu! tatsannidhim evopasarpāmi | (upasṛtya) vatsa, kim evam ativiklavo 'si? nanu viditapūrvaiva bhavatā bhāvānām anityatā, adhītāni ca tvayaitihāsikāny upākhyānāni | tathā hi —
-
(p.81)bhūtvā kalpaśatāyuṣo 'mbujabhuvaḥ sendrāś ca devāsurā manvādyā munayo mahī jaladhayo naṣṭāḥ parāḥ koṭayaḥ | mohaḥ ko 'yam aho mahān udayate, lokasya śokāvahaḥ, sindhoḥ phenasame gate vapuṣi yat pañcātmake pañcatām? || 5.14 ||
tad bhāvaya bhāvānām anityatām | nityānityavastudarśinaṃ na spṛṣati śokāvegaḥ | yataḥ —
-
ekam eva sadā brahma satyam anyad vikalpitam | ko mohaḥ kas tadā śoka ekātmyam anupaśyataḥ? || 5.15 ||
sarasvatī — preṣitāsmi bhagavatyā viṣṇubhaktyā, yathā “sakhi, sarasvati | gacchāpatyavyasanakhinnasya manasaḥ prabodhanāya | yathā ca tasya vairāgyotpattir bhavati tathā yatasve”ti | tad bhavatu! tatsannidhim evopasarpāmi | (upasṛtya) vatsa, kim evam ativiklavo 'si? nanu viditapūrvaiva bhavatā bhāvānām anityatā, adhītāni ca tvayaitihāsikāny upākhyānāni | tathā hi —
tad bhāvaya bhāvānām anityatām | nityānityavastudarśinaṃ na spṛṣati śokāvegaḥ | yataḥ —
ch.5, u.75
bhagavati! śokāvegadūṣite manasi viveka eva me nāvakāśaṃ labhate |
manaḥ — bhagavati! śokāvegadūṣite manasi viveka eva me nāvakāśaṃ labhate |
ch.5, u.76
vatsa, snehadoṣa eṣaḥ | prasiddha evāyam arthaḥ snehaḥ sarvānarthaprabhava iti | tathā hi —
-
upyante viṣavallibījaviṣamāḥ kleśāḥ priyākhyā narais; tebhyaḥ snehamayā bhavanti nacirād, vajrāgnigarbhāṅkurāḥ | yebhyo 'mī śataśaḥ kukūlahutabhugdāhaṃ dahantaḥ śanair dehaṃ dīptaśikhāsahasraśikharā rohanti śokadrumāḥ || 5.16 ||
sarasvatī — vatsa, snehadoṣa eṣaḥ | prasiddha evāyam arthaḥ snehaḥ sarvānarthaprabhava iti | tathā hi —
ch.5, u.78
devi! yady apy evaṃ, tathāpi na śaknomi śokānaladagdhaḥ prāṇān dhārayitum | sādhu saṃpannaṃ yad antakāle tvaṃ tāvad dṛṣṭāsi |
manaḥ — devi! yady apy evaṃ, tathāpi na śaknomi śokānaladagdhaḥ prāṇān dhārayitum | sādhu saṃpannaṃ yad antakāle tvaṃ tāvad dṛṣṭāsi |
ch.5, u.79
(p.82)idaṃ cāparam akṛtyaṃ yad ātmahatyādhyavasāya iti | api ca amīṣām apakāriṇām arthe ko 'yam atyāveśo bhavataḥ? paśya tāvat —
-
kva cid upakṛtiḥ kartāmībhiḥ? kṛtā? kriyate 'thavā? tava na ca bhavanty ete puṃsāṃ sukhāya parigrahāḥ | dadhati virahe marmacchedaṃ, tadartham apārthakaṃ; tad api vipulāyāsaiḥ sīdanty, aho bata! jantavaḥ || 5.17 ||
- api ca —
-
tīrṇāḥ pūrṇāḥ kati na sarito? laṅghitāḥ ke na śailā? nākrāntā vā kati vanabhuvaḥ, krūrasañcāraghorāḥ? | pāpair etaiḥ kim iva duritaṃ kārito nāsi kaṣṭaṃ, yad dṛṣṭās te dhanamadamaṣīmlānavaktrā durīśāḥ? || 5.18 ||
sarasvatī — idaṃ cāparam akṛtyaṃ yad ātmahatyādhyavasāya iti | api ca amīṣām apakāriṇām arthe ko 'yam atyāveśo bhavataḥ? paśya tāvat —
api ca —
tīrṇāḥ pūrṇāḥ kati na sarito? laṅghitāḥ ke na śailā? nākrāntā vā kati vanabhuvaḥ, krūrasañcāraghorāḥ? | pāpair etaiḥ kim iva duritaṃ kārito nāsi kaṣṭaṃ, yad dṛṣṭās te dhanamadamaṣīmlānavaktrā durīśāḥ? || 5.18 ||ch.5, u.83
devi, evam etat | tathāpi —
-
lālitānāṃ svajātānāṃ hṛdi sañcaratāṃ ciram | prāṇānām iva vicchedo, marmacchedād aruntudaḥ || 5.19 ||
manaḥ — devi, evam etat | tathāpi —
ch.5, u.85
vatsa, mamatāvāsanānibandhano 'yaṃ vyāmohaḥ | uktaṃ ca —
-
(p.83)mārjārabhakṣite duḥkhaṃ yādṛśaṃ gṛhakukkuṭe | na tādṛṅ mamatāśūnye kalaviṅke 'tha mūṣake || 5.20 ||
tat sarvathā sarvānarthabījasya mamatvasyocchede yatnaḥ kartavyaḥ | paśya —
-
prādurbhavanti vapuṣahḥ kati vā na kīṭā yān yatnataḥ khalu tanor apasārayanti? | mohaḥ ka eṣa jagato yad apatyasaṃjñāṃ teṣāṃ vidhāya pariśoṣayati svadeham? || 5.21 ||
sarasvatī — vatsa, mamatāvāsanānibandhano 'yaṃ vyāmohaḥ | uktaṃ ca —
tat sarvathā sarvānarthabījasya mamatvasyocchede yatnaḥ kartavyaḥ | paśya —
ch.5, u.89
bhagavati! evam tathāpi durucchedyas tu mamatvagranthiḥ | tathā hi —
-
nirantarābhyāsadṛdhīkṛtasya na snehasūtragrathitasya jantoḥ | jānāmi kiñcid bhagavaty upāyaṃ mamatvapāśasya yato vimokṣaḥ || 5.22 ||
manaḥ — bhagavati! evam tathāpi durucchedyas tu mamatvagranthiḥ | tathā hi —
ch.5, u.91
vatsa! bhāvānām anityatābhāvanam eva tāvan mamatvocchedasya prathamopāyaḥ | tathāpi —
-
na kati pitaro dārāḥ putrāḥ pitṛvyapitāmahā mahati vitate saṃsāre 'smin gatās tava koṭayaḥ? | tad iha suhṛdāṃ vidyutpātojjvalān kṣaṇasaṃgamān sapadi hṛdaye bhūyo, bhūyo! niveśya sukhī bhava || 5.23 ||
sarasvatī — vatsa! bhāvānām anityatābhāvanam eva tāvan mamatvocchedasya prathamopāyaḥ | tathāpi —
ch.5, u.93
bhagavati, tava prasādād apāsta eva vyāmohaḥ | kintu —
-
(p.84)tava mukhaśaśadharadīdhiti- galitair vimalopadeśapīyūṣaiḥ | kṣālitam api me hṛdayaṃ malinaṃ śokormibhiḥ kriyate || 5.24 ||
tad ārdrasya śokaprahārasya bheṣajam prajñāpayatu, bhagavatī |
manaḥ — bhagavati, tava prasādād apāsta eva vyāmohaḥ | kintu —
tad ārdrasya śokaprahārasya bheṣajam prajñāpayatu, bhagavatī |
ch.5, u.96
vatsa, nanūpadiṣṭam eva munibhiḥ —
-
“akāṇḍapātajātānām ārdrāṇāṃ marmabhedinām | gāḍhaśokaprahārāṇām acintaiva mahauṣadham ||” || 5.25 || iti |
sarasvatī — vatsa, nanūpadiṣṭam eva munibhiḥ —
ch.5, u.98
bhagavati! evam etat | durvāraṃ tu cetaḥ, yataḥ —
-
apy etad vāritaṃ, cintāsantānair abhibhūyate | muhurvātāhatair bimbam abhracchedair ivaindavam || 5.26 ||
manaḥ — bhagavati! evam etat | durvāraṃ tu cetaḥ, yataḥ —
ch.5, u.100
vatsa, śrūyatām | cetaso 'yaṃ vikāraḥ | tataḥ kvacic chānte viṣaye ceto niveśyatām |
sarasvatī — vatsa, śrūyatām | cetaso 'yaṃ vikāraḥ | tataḥ kvacic chānte viṣaye ceto niveśyatām |
ch.5, u.101
tat prasīdatu bhagavatī! ko 'sau śānto viṣayaḥ?
manaḥ — tat prasīdatu bhagavatī! ko 'sau śānto viṣayaḥ?
ch.5, u.102
(p.85)vatsa, guhyam etat | tathāpy ārtānām upadeśe na doṣaḥ —
-
nityaṃ smarañ jaladanīlam udārahāra- keyūrakuṇḍalakirīṭadharaṃ hariṃ vā | grīṣme suśītam iva vāri, nirastaśokaṃ, brahma prapadya, bhaja nirvṛtim ātmanīnām || 5.27 ||
sarasvatī — vatsa, guhyam etat | tathāpy ārtānām upadeśe na doṣaḥ —
ch.5, u.104
(vicintya socchvāsam |) sarvathā trāto 'smi bhagavatyā | (iti pādayoḥ patati |)
manaḥ — (vicintya socchvāsam |) sarvathā trāto 'smi bhagavatyā | (iti pādayoḥ patati |)
ch.5, u.105
vatsa, samprati upadeśasahiṣṇu te hṛdayaṃ jatam | ata etad aparam ucyate —
-
vaśaṃ prāpte mṛtyohḥ pitari, tanaye vā, suhṛdi vā, śucā santapyante bhṛśam udaratāḍaṃ jaḍadhiyaḥ | asāre saṃsāre virasapariṇāme tu viduṣāṃ, viyogo vairāgyaṃ draḍhayati vitanvañ śamasukham || 5.28 ||
sarasvatī — vatsa, samprati upadeśasahiṣṇu te hṛdayaṃ jatam | ata etad aparam ucyate —
ch.5, u.107
(tataḥ praviśati vairāgyam |)
(tataḥ praviśati vairāgyam |)
ch.5, u.108
(vicintya)
-
(p.86)asrākṣīn navanīlanīrajadalopāntātisūkṣmāyata- tvaṅmātrāntaritāmiṣam yadi vapur naitat prajānāṃ patiḥ | pratyagrakṣaradasravisrapiśitagrāsagrahaṃ gṛhṇato gṛdhradhvāṅkṣavṛkāṃs tanau nipatataḥ ko vā kathaṃ vārayet? || 5.29 ||
- api ca —
-
sadā lolā lakṣmīr — viṣayajarasāḥ, prāntavirasā; vipadgehaṃ deho; mahad api dhanaṃ, bhūri nidhanam | guruḥ śoko lokaḥ; satatam abalānarthabahulā — tathāpy, asmin ghore pathi, bata! ratā nātmani ratāḥ || 5.30 ||
vairāgyam — (vicintya)
api ca —
sadā lolā lakṣmīr — viṣayajarasāḥ, prāntavirasā; vipadgehaṃ deho; mahad api dhanaṃ, bhūri nidhanam | guruḥ śoko lokaḥ; satatam abalānarthabahulā — tathāpy, asmin ghore pathi, bata! ratā nātmani ratāḥ || 5.30 ||ch.5, u.112
vatsa, etad vairāgyaṃ tvām upasthitam | tad etat saṃbhāvaya |
sarasvatī — vatsa, etad vairāgyaṃ tvām upasthitam | tad etat saṃbhāvaya |
ch.5, u.113
kvāsi putraka?
manaḥ — kvāsi putraka?
ch.5, u.114
(upasṛtya) ahaṃ, bho, abhivādaye |
vairāgyam — (upasṛtya) ahaṃ, bho, abhivādaye |
ch.5, u.115
vatsa, jātamātreṇa tvayā tyakto 'smi | pariṣvajasva mām!
manaḥ — vatsa, jātamātreṇa tvayā tyakto 'smi | pariṣvajasva mām!
ch.5, u.116
(tathā karoti)
vairāgyam — (tathā karoti)
ch.5, u.117
vatsa, tvaddarśanāt praśānto me śokāvegaḥ |
manaḥ — vatsa, tvaddarśanāt praśānto me śokāvegaḥ |
ch.5, u.118
(p.87)tāta, ko 'tra śokāveśaḥ? yataḥ —
-
pānthānām iva vartmani, kṣitiruhāṃ nadyām iva bhraśyatāṃ, meghānām iva puṣkare, jalanidhau sāṃyātrikāṇām iva | saṃyogaḥ pitṛmātṛbandhutanayabhrātṛpriyāṇāṃ yadā siddho dūraviyoga eva, viduṣāṃ śokodayaḥ kas tadā? || 5.31 ||
vairāgyam — tāta, ko 'tra śokāveśaḥ? yataḥ —
ch.5, u.120
(sanandam) devi, evam etat, yad āha vatsaḥ | saṃprati hi —
-
nāryas tā navayauvanā. madhukaravyāhāriṇas te drumāḥ. pronmīlannavamallikāsurabhayo mandās ta evānilāḥ | adyodāttavivekamārjitatamaḥstomavyalīkaṃ punas tān etān mṛgatṛṣṇikārṇavapayaḥprāyān manaḥ paśyati || 5.32 ||
manaḥ — (sanandam) devi, evam etat, yad āha vatsaḥ | saṃprati hi —
ch.5, u.122
vatsa, yady apy evaṃ, tathāpi gṛhiṇā muhūrtam apy anāśramadharmiṇā na bhavitavyam | tad adyaprabhṛti nivṛttir eva te sahadharmacāriṇī |
sarasvatī — vatsa, yady apy evaṃ, tathāpi gṛhiṇā muhūrtam apy anāśramadharmiṇā na bhavitavyam | tad adyaprabhṛti nivṛttir eva te sahadharmacāriṇī |
ch.5, u.123
(salajjam) yad ādiśati devī |
manaḥ — (salajjam) yad ādiśati devī |
ch.5, u.124
śamadamasantoṣādayaś ca putrās tvām anucarantu! yamaniyamādayaś cāmātyāḥ! viveko 'pi tvadanugrahād upaniṣaddevyā saha yauvarājyam anubhavatu! etāś ca maitryādayaś catasro bhaginyo bhagavatyā viṣṇubhaktyā tava prasādanāya prahitās | tāḥ sa
(p.88)prasādam anumānaya!
sarasvatī — śamadamasantoṣādayaś ca putrās tvām anucarantu! yamaniyamādayaś cāmātyāḥ! viveko 'pi tvadanugrahād upaniṣaddevyā saha yauvarājyam anubhavatu! etāś ca maitryādayaś catasro bhaginyo bhagavatyā viṣṇubhaktyā tava prasādanāya prahitās | tāḥ saprasādam anumānaya!
ch.5, u.125
yad ādiśati devī | mūrdhni niveśitāḥ sarvā evājñāḥ | (iti saharṣaṃ pādayoḥ patati |)
manaḥ — yad ādiśati devī | mūrdhni niveśitāḥ sarvā evājñāḥ | (iti saharṣaṃ pādayoḥ patati |)
ch.5, u.126
yamaniyamādayaś cāmātyāḥ sādaram āyuṣmatā draṣṭavyāḥ | etair eva sahāyuṣmān sāmrājyam anutiṣṭhatu | tvayi ca svāsthyam āpanne kṣetrajño 'pi svāṃ prakṛtim āpatsyate | yataḥ —
-
tvatsaṅgāc chāśvato 'pi, prabhavalayajaropapluto, buddhivṛtti- ṣv eko nāneva, devo ravir iva jaladher vīciṣu vyastamūrtiḥ | tūṣṇīm ālambase cet, katham api vitatā, vatsa, saṃhṛtya vṛttīr, bhāty ādarśe prasanne ravir iva sahajānandasāndras tadātmā || 5.33 ||
tad bhavatu | jñātīnām udakakṛtyāya nadīm avatarāmaḥ |
sarasvatī — yamaniyamādayaś cāmātyāḥ sādaram āyuṣmatā draṣṭavyāḥ | etair eva sahāyuṣmān sāmrājyam anutiṣṭhatu | tvayi ca svāsthyam āpanne kṣetrajño 'pi svāṃ prakṛtim āpatsyate | yataḥ —
tad bhavatu | jñātīnām udakakṛtyāya nadīm avatarāmaḥ |
ch.5, u.129
yad ājñāpayati devī |
manaḥ — yad ājñāpayati devī |
ch.5, u.130
(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vairāgyaprādurbhāvo nāma pancamo 'ṅkaḥ |
(iti niṣkrāntāḥ sarve |) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake vairāgyaprādurbhāvo nāma pancamo 'ṅkaḥ |
§ 6
ch.6, u.1
(p.89) (tataḥ praviśati śāntiḥ |)
(tataḥ praviśati śāntiḥ |)
ch.6, u.2
ādiṣṭāsmi mahārājavivekena, yathā — “vatse, viditam eva bhavatyā kila —
-
astaṃ gateṣu tanayeṣu, vilīnamohe, vairāgyabhāji manasi praśamaṃ prapanne | kleśeṣu pañcasu gateṣu samaṃ samīhāṃ tattvāvabodham abhitaḥ puruṣas tanoti || 6.1 ||
tad bhavatī tvaritataraṃ devīm upaniṣadam anunīya matsakāśam ānayatv” iti | (vilokya saharṣam) mamāmbā saharṣam kim api mantrayantīta evābhivartate |
śāntiḥ — ādiṣṭāsmi mahārājavivekena, yathā — “vatse, viditam eva bhavatyā kila —
tad bhavatī tvaritataraṃ devīm upaniṣadam anunīya matsakāśam ānayatv” iti | (vilokya saharṣam) mamāmbā saharṣam kim api mantrayantīta evābhivartate |
ch.6, u.5
(tataḥ praviśati śraddhā |)
(tataḥ praviśati śraddhā |)
ch.6, u.6
aye! adya khalu cireṇa rājakulam avalokya me pīyūṣeṇeva locane pūrṇe!
-
asatāṃ nigraho yatra, santaḥ pūjyā śamādayaḥ | ārādhyate jagatsvāmī vaśyair devānujīvibhiḥ || 6.2 ||
śraddhā — aye! adya khalu cireṇa rājakulam avalokya me pīyūṣeṇeva locane pūrṇe!
ch.6, u.8
(upasṛtya) amba, kiṃ mantrayantī kva prasthitāsi?
śāntiḥ — (upasṛtya) amba, kiṃ mantrayantī kva prasthitāsi?
ch.6, u.9
(p.90) (aye, adyetyādi paṭhati)
śraddhā — (aye, adyetyādi paṭhati)
ch.6, u.10
atha manasi kīdṛśī svāminaḥ puruṣasya pravṛttiḥ?
śāntiḥ — atha manasi kīdṛśī svāminaḥ puruṣasya pravṛttiḥ?
ch.6, u.11
yādṛśī vadhye nigrāhye ca bhavati |
śraddhā — yādṛśī vadhye nigrāhye ca bhavati |
ch.6, u.12
tat kiṃ svāmy eva sāmrājyam alaṃkariṣyati?
śāntiḥ — tat kiṃ svāmy eva sāmrājyam alaṃkariṣyati?
ch.6, u.13
evam etat, yady ātmānam pratisaṃdhatte, tato devaḥ svarāṭ samrāḍ vā bhavati |
śraddhā — evam etat, yady ātmānam pratisaṃdhatte, tato devaḥ svarāṭ samrāḍ vā bhavati |
ch.6, u.14
atha devasya māyāyāṃ kīdṛśo 'nugrahaḥ?
śāntiḥ — atha devasya māyāyāṃ kīdṛśo 'nugrahaḥ?
ch.6, u.15
nanu “nigraha” iti vaktavye, katham “anugrahaḥ” śakyate vaktum? devo 'pi hi sarvānarthabījam iyaṃ māyā, sarvathā nigrāhyeti manyate |
śraddhā — nanu “nigraha” iti vaktavye, katham “anugrahaḥ” śakyate vaktum? devo 'pi hi sarvānarthabījam iyaṃ māyā, sarvathā nigrāhyeti manyate |
ch.6, u.16
yady evaṃ, kutas tarhīdanīṃ rājakulasya sthitiḥ?
śāntiḥ — yady evaṃ, kutas tarhīdanīṃ rājakulasya sthitiḥ?
ch.6, u.17
- (p.91)śṛṇu, vatse —
-
nityānityavicāraṇā praṇayinī, vairāgyam ekaṃ suhṛt, sanmitrāṇi yamādayaḥ, śamadamaprāyāḥ sakhāyo matāḥ | maitryādyāḥ paricārikāḥ, sahacarī nityaṃ mumukṣā, balād ucchedyā ripavaś ca — mohamamatāsaṃkalpasaṅgādayaḥ || 6.3 ||
śṛṇu, vatse —
nityānityavicāraṇā praṇayinī, vairāgyam ekaṃ suhṛt, sanmitrāṇi yamādayaḥ, śamadamaprāyāḥ sakhāyo matāḥ | maitryādyāḥ paricārikāḥ, sahacarī nityaṃ mumukṣā, balād ucchedyā ripavaś ca — mohamamatāsaṃkalpasaṅgādayaḥ || 6.3 ||ch.6, u.19
atha dharme svāminaḥ kīdṛśaḥ praṇayaḥ?
śāntiḥ — atha dharme svāminaḥ kīdṛśaḥ praṇayaḥ?
ch.6, u.20
putri, vairāgyasaṃnikarṣāt prabhṛti nitāntam ihāmutraphalabhogavirasa eva svāmi | tena —
-
sa narakād iva pāpaphalād bhayaṃ bhajati puṇyaphalād api nāśinaḥ | iti samujjhitakāmasamanvayaṃ, sukṛtakarma kathañcana manyate || 6.4 ||
kintv asau pratyakpravaṇatāṃ svāmino vicintya, kṛtaṃ kartavyam ivātmānaṃ matvā, svayam eva dharmaḥ ślathavyāpāro 'bhūt |
śraddhā — putri, vairāgyasaṃnikarṣāt prabhṛti nitāntam ihāmutraphalabhogavirasa eva svāmi | tena —
kintv asau pratyakpravaṇatāṃ svāmino vicintya, kṛtaṃ kartavyam ivātmānaṃ matvā, svayam eva dharmaḥ ślathavyāpāro 'bhūt |
ch.6, u.23
atha yān upasargān gṛhītvā, mahāmoho nilīya sthitas, teṣāṃ ko vṛttāntaḥ?
śāntiḥ — atha yān upasargān gṛhītvā, mahāmoho nilīya sthitas, teṣāṃ ko vṛttāntaḥ?
ch.6, u.24
putri, tathā duravasthāṃ gatenāpi, mahāmohahatakena svāminaḥ prarocanāya madhumatyā vidyayā sahopasargāḥ preṣitāḥ | ayam abhiprāyaḥ, yady eteṣv āsaktaḥ svāmī, viveka upaniṣaccintām api na kariṣyatīti |
śraddhā — putri, tathā duravasthāṃ gatenāpi, mahāmohahatakena svāminaḥ prarocanāya madhumatyā vidyayā sahopasargāḥ preṣitāḥ | ayam abhiprāyaḥ, yady eteṣv āsaktaḥ svāmī, viveka upaniṣaccintām api na kariṣyatīti |
ch.6, u.25
tatas tataḥ?
śāntiḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.26
tatas tayā saha tair gatvā kāpi svāmina aindrajālikī vidyopadarśitā | tathā hi —
-
(p.92)śabdān eṣa śṛṇoti yojanaśatād, āvirbhavanti svatas tās tā vedapurāṇabhāratakathās tarkādayo vāṅmayāḥ | grathnāti svayam icchayā śucipadaiḥ śāstrāṇi kāvyāni vā. lokān bhrāmyati, paśyati sphuṭaruco ratnasthalīr mairavīḥ || 6.5 ||
madhumatīṃ ca bhūmim āpannaḥ, sthānābhimāninībhir devatābhir upacchandyate — “bho! ihopaviśyatām! nātra janmamṛtyū | anupādhiramaṇīyo deśaḥ, eṣa tvām upasthito vividhavilāsalāvaṇyapuṇyamayo, maṅgalārthavyagrapāṇiḥ, praṇayapeśalo vidyādharījanaḥ | tad ehi! yato 'tra —
-
kanakasikatilasthalāḥ sravantīḥ, pṛthujaghanāḥ kamalānanā varorūḥ | marakatadalakomalā vanālir bhaja! nijapuṇyajitāṃś ca sarvabhogān” || 6.6 ||
śraddhā — tatas tayā saha tair gatvā kāpi svāmina aindrajālikī vidyopadarśitā | tathā hi —
madhumatīṃ ca bhūmim āpannaḥ, sthānābhimāninībhir devatābhir upacchandyate — “bho! ihopaviśyatām! nātra janmamṛtyū | anupādhiramaṇīyo deśaḥ, eṣa tvām upasthito vividhavilāsalāvaṇyapuṇyamayo, maṅgalārthavyagrapāṇiḥ, praṇayapeśalo vidyādharījanaḥ | tad ehi! yato 'tra —
ch.6, u.30
tatas tataḥ?
śāntiḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.31
putri, tad ākarṇya, māyayā “ślāghyam etad” ity uktam | manasā cānumoditam | saṅkalpena protsāhitam | svāmī samprati sanmitrapatham ivāpannaḥ |
śraddhā — putri, tad ākarṇya, māyayā “ślāghyam etad” ity uktam | manasā cānumoditam | saṅkalpena protsāhitam | svāmī samprati sanmitrapatham ivāpannaḥ |
ch.6, u.32
(sakhedam) hā dhik! hā dhik! punar api tām eva saṃsāravāgurām api patitaḥ svāmī!
śāntiḥ — (sakhedam) hā dhik! hā dhik! punar api tām eva saṃsāravāgurām api patitaḥ svāmī!
ch.6, u.33
na khalu, na khalu |
śraddhā — na khalu, na khalu |
ch.6, u.34
tatas tataḥ?
śāntiḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.35
(p.93)tataḥ pārśvavartinā tarkeṇa tān sarvān krodhāveśakaṣāyitanayanam ālokyābhihitaḥ svāmī, “svāmin! kim evam ebhir viṣayāmiṣagrāsagṛdhnubhir āsthānīdhūrtabakaiḥ punar api teṣv eva viṣamaviṣayāṅgāreṣu nipātyamānam ātmānaṃ nāvabudhyase? nanu bhoḥ —
-
bhavasāgaratāraṇāya yā sucirād yogatarīs tvayāśritā | adhunā parimucya tāṃ madāt, katham aṅgāranadīṃ vigāhase?” || 6.7 ||
śraddhā — tataḥ pārśvavartinā tarkeṇa tān sarvān krodhāveśakaṣāyitanayanam ālokyābhihitaḥ svāmī, “svāmin! kim evam ebhir viṣayāmiṣagrāsagṛdhnubhir āsthānīdhūrtabakaiḥ punar api teṣv eva viṣamaviṣayāṅgāreṣu nipātyamānam ātmānaṃ nāvabudhyase? nanu bhoḥ —
ch.6, u.37
tatas tataḥ?
śāntiḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.38
tatas tad vacanam ākarṇya, “svasti viṣayebhya!” ity abhidhāyāvadhīritā madhumatī |
śraddhā — tatas tad vacanam ākarṇya, “svasti viṣayebhya!” ity abhidhāyāvadhīritā madhumatī |
ch.6, u.39
sādhu! sādhu! idānīṃ kva prasthitā bhavatī?
śāntiḥ — sādhu! sādhu! idānīṃ kva prasthitā bhavatī?
ch.6, u.40
ādiṣṭāhaṃ svāminā yathā, “vivekaṃ draṣṭum icchāmī”ti |
śraddhā — ādiṣṭāhaṃ svāminā yathā, “vivekaṃ draṣṭum icchāmī”ti |
ch.6, u.41
tat tvaratāṃ bhavatī |
śāntiḥ — tat tvaratāṃ bhavatī |
ch.6, u.42
tad ahaṃ rājasannidhiṃ prasthitā |
śraddhā — tad ahaṃ rājasannidhiṃ prasthitā |
ch.6, u.43
(p.94)aham api mahārājenopaniṣadam ānetum ādiṣṭā | tad bhavatu! svaniyogaṃ saṃpādayāvaḥ |
śāntiḥ — aham api mahārājenopaniṣadam ānetum ādiṣṭā | tad bhavatu! svaniyogaṃ saṃpādayāvaḥ |
ch.6, u.44
(iti niṣkrānte) praveśakaḥ
(iti niṣkrānte) praveśakaḥ
ch.6, u.46
(p.95) (tataḥ praviśati puruṣaḥ |)
(tataḥ praviśati puruṣaḥ |)
ch.6, u.47
(vicintya saharṣam) aho! māhātmyaṃ devyā viṣṇubhakteḥ! yatprasādān mayā —
-
tīrṇāḥ kleśamahormayaḥ, parihṛtā bhīmā mamatvabhramāḥ. śāntā mitrakalatrabandhumakaragrāhagrahagranthayaḥ | krodhaurvāgnir apākṛto, vighaṭitās tṛṣṇālatāvistarāḥ. pāretīram avāptakalpam adhunā saṃsāravārām nidheḥ || 6.8 ||
puruṣaḥ — (vicintya saharṣam) aho! māhātmyaṃ devyā viṣṇubhakteḥ! yatprasādān mayā —
ch.6, u.49
(tataḥ praviśaty upaniṣac chāntiś ca |)
(tataḥ praviśaty upaniṣac chāntiś ca |)
ch.6, u.50
sakhi! kathaṃ tathā niranukrośasya svāmino mukham ālokayiṣyāmi? yenāham itarajanayoṣeva suciram ekākinī parityaktā |
upaniṣat — sakhi! kathaṃ tathā niranukrośasya svāmino mukham ālokayiṣyāmi? yenāham itarajanayoṣeva suciram ekākinī parityaktā |
ch.6, u.51
devi, kathaṃ tathāvidhavipatpatito deva upālabhyate?
śāntiḥ — devi, kathaṃ tathāvidhavipatpatito deva upālabhyate?
ch.6, u.52
sakhi, na dṛṣṭā tvayā me tādṛśī avasthā, yenaivaṃ bravīsi | śṛṇu —
-
(p.96)bāhvor bhagnā dalitamaṇayaḥ śreṇayaḥ kaṅkaṇānāṃ, cūḍāratnagrahanikṛtibhir dūṣitaḥ keśapāśaḥ | kaiḥ kair nāhaṃ hatavidhibalād īhitā durvidagdhair dāsīkartuṃ sapadi duritair dūrasaṃsthe viveke || 6.9 ||
upaniṣat — sakhi, na dṛṣṭā tvayā me tādṛśī avasthā, yenaivaṃ bravīsi | śṛṇu —
ch.6, u.54
sarvam etan mahāmohasya durvilasitam | nātra devasyāparādhaḥ | tena hi tathā manaḥ kāmādidvāreṇa prabodhayatā tvatto dūrīkṛto vivekaḥ | etad eva kulastrīṇāṃ naisargikaṃ śīlaṃ yad vipanmagnasya svāminaḥ samayapratīkṣaṇam iti | tad ehi darśanena priyālāpena sambhāvaya devam | saṃpraty apahatā vidviṣaḥ | saṃpūrṇās te manorathāḥ |
śāntiḥ — sarvam etan mahāmohasya durvilasitam | nātra devasyāparādhaḥ | tena hi tathā manaḥ kāmādidvāreṇa prabodhayatā tvatto dūrīkṛto vivekaḥ | etad eva kulastrīṇāṃ naisargikaṃ śīlaṃ yad vipanmagnasya svāminaḥ samayapratīkṣaṇam iti | tad ehi darśanena priyālāpena sambhāvaya devam | saṃpraty apahatā vidviṣaḥ | saṃpūrṇās te manorathāḥ |
ch.6, u.55
sakhi, saṃpraty āgacchantī vatsayā gītayāhaṃ rahasy uktā yathā “bhartā svāmī ca puruṣas tvayā yathāpraśnam uttareṇa saṃbhāvayitavyaḥ, yathā prabodhotpattir bhaviṣyatī”ti tat kathaṃ gurūṇām adhyakṣaṃ dhārṣṭyam avalambiṣye |
upaniṣat — sakhi, saṃpraty āgacchantī vatsayā gītayāhaṃ rahasy uktā yathā “bhartā svāmī ca puruṣas tvayā yathāpraśnam uttareṇa saṃbhāvayitavyaḥ, yathā prabodhotpattir bhaviṣyatī”ti tat kathaṃ gurūṇām adhyakṣaṃ dhārṣṭyam avalambiṣye |
ch.6, u.56
devi, avicāraṇīyam etad vākyam bhagavatyā gītāyāḥ | ayam eva cārtho devyā bhagavatyā viṣṇubhaktyā vivekasvāmino niruktaḥ | tad ehi | sambhāvaya darśanena bhartāram ādipuruṣaṃ ca |
śāntiḥ — devi, avicāraṇīyam etad vākyam bhagavatyā gītāyāḥ | ayam eva cārtho devyā bhagavatyā viṣṇubhaktyā vivekasvāmino niruktaḥ | tad ehi | sambhāvaya darśanena bhartāram ādipuruṣaṃ ca |
ch.6, u.57
yathā vadati priyasakhī | (iti parikrāmati)
upaniṣat — yathā vadati priyasakhī | (iti parikrāmati)
ch.6, u.58
(tataḥ praviśati rājā śraddhā ca)
(tataḥ praviśati rājā śraddhā ca)
ch.6, u.59
ayi vatse! api drakṣyati śāntiḥ priyām upaniṣadam?
rājā — ayi vatse! api drakṣyati śāntiḥ priyām upaniṣadam?
ch.6, u.60
(p.97)deva! gṛhītoddeśaiva śāntir gatā, kathaṃ tām na drakṣyati?
śraddhā — deva! gṛhītoddeśaiva śāntir gatā, kathaṃ tām na drakṣyati?
ch.6, u.61
katham iva?
rājā — katham iva?
ch.6, u.62
deva, prāg eva kathitam etad devyā viṣṇubhaktyāsīt, yathā mandarābhidhāne śaile viṣṇor āyatane devyā gītāyā saha tarkavidyābhayād anupraviṣṭeti |
śraddhā — deva, prāg eva kathitam etad devyā viṣṇubhaktyāsīt, yathā mandarābhidhāne śaile viṣṇor āyatane devyā gītāyā saha tarkavidyābhayād anupraviṣṭeti |
ch.6, u.63
kathaṃ punas tarkavidyābhayam?
rājā — kathaṃ punas tarkavidyābhayam?
ch.6, u.64
deva, tam etam arthaṃ saiva prastoṣyati | tad āgacchatu devaḥ | eṣa svāmī tvadāgamanam eva dhyāyan vivikte vartate |
śraddhā — deva, tam etam arthaṃ saiva prastoṣyati | tad āgacchatu devaḥ | eṣa svāmī tvadāgamanam eva dhyāyan vivikte vartate |
ch.6, u.65
(upasṛtya) svāmin, abhivādaye!
rājā — (upasṛtya) svāmin, abhivādaye!
ch.6, u.66
vatsa, kramaviruddho 'yaṃ samudācāraḥ | yato jñānavṛddhatayā bhavān evāsmākam upadeśadānena pitṛbhāvam āpannaḥ | kutaḥ —
-
purā hi dharmādhvani naṣṭasaṃjñā, devās tam arthaṃ tanayān apṛcchan | jñānena samyak parigṛhya te vai, “he putrakāḥ! saṃśṛṇute”ty avocan || 6.10 ||
tad bhavān pitṛtvenāsmāsu vartatām ity eṣa eva dharmaḥ |
puruṣaḥ — vatsa, kramaviruddho 'yaṃ samudācāraḥ | yato jñānavṛddhatayā bhavān evāsmākam upadeśadānena pitṛbhāvam āpannaḥ | kutaḥ —
tad bhavān pitṛtvenāsmāsu vartatām ity eṣa eva dharmaḥ |
ch.6, u.69
(p.98)eṣa devi, devena saha svāmī vivikte vartate | tad upasarpatu, devī |
śāntiḥ — eṣa devi, devena saha svāmī vivikte vartate | tad upasarpatu, devī |
ch.6, u.70
(upaniṣat upasarpati |)
(upaniṣat upasarpati |)
ch.6, u.71
svāmin! eṣopaniṣaddevī pādavandanāyāgatā |
śāntiḥ — svāmin! eṣopaniṣaddevī pādavandanāyāgatā |
ch.6, u.72
na khalu! na khalu! yato māteyam asmākaṃ tattvāvabodhodayena | tad eṣaivāsmākaṃ namasyā! athavā —
-
anugrahavidhau devyā mātuś ca mahad antaram | mātā gāḍhaṃ nibadhnāti, bandhaṃ devī nikṛntati || 6.11 ||
puruṣaḥ — na khalu! na khalu! yato māteyam asmākaṃ tattvāvabodhodayena | tad eṣaivāsmākaṃ namasyā! athavā —
ch.6, u.74
(vivekam avalokya, namaskṛtya dūre samupaviśati |)
upaniṣat — (vivekam avalokya, namaskṛtya dūre samupaviśati |)
ch.6, u.75
amba, kathyatām, kva bhavatyā nītā ete divasāḥ?
puruṣaḥ — amba, kathyatām, kva bhavatyā nītā ete divasāḥ?
ch.6, u.76
- svāmin —
-
nītāny amūni maṭhacatvaraśūnyadevā- gāreṣu mūrkhamukharaiḥ saha vāsarāṇi |
svāmin —
nītāny amūni maṭhacatvaraśūnyadevā- gāreṣu mūrkhamukharaiḥ saha vāsarāṇi |ch.6, u.78
atha te jānanti kim api bhavatyās tattvam?
puruṣaḥ — atha te jānanti kim api bhavatyās tattvam?
ch.6, u.79
na khalu, na khalu! kiṃtu —
-
(p.99)te svecchayā mama girāṃ draviḍāṅganokta- vācām ivārtham avicārya vikalpayanti || 6.12 ||
tena kevalaṃ teṣāṃ parārthaharaṇaprayojanam eva madvicāraṇam |
upaniṣat — na khalu, na khalu! kiṃtu —
tena kevalaṃ teṣāṃ parārthaharaṇaprayojanam eva madvicāraṇam |
ch.6, u.82
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.83
- tataḥ, kadā cit —
-
kṛṣṇājināgnisamidājyajuhūsruvādi- pātrais tatheṣṭipaśusomamukhair makhaiś ca | dṛṣṭā mayā parivṛtākhilakarmakāṇḍa- vyādiṣṭapaddhatir athādhvani yajñavidyā || 6.13 ||
tataḥ, kadā cit —
kṛṣṇājināgnisamidājyajuhūsruvādi- pātrais tatheṣṭipaśusomamukhair makhaiś ca | dṛṣṭā mayā parivṛtākhilakarmakāṇḍa- vyādiṣṭapaddhatir athādhvani yajñavidyā || 6.13 ||ch.6, u.85
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.86
tato mayā cintitam, “api nāmaiṣā pustakabhāravāhinī me jñāsyati tattvam” iti, ata evāsyāḥ sannidhau kānicid vāsarāṇi nayāmi |
upaniṣat — tato mayā cintitam, “api nāmaiṣā pustakabhāravāhinī me jñāsyati tattvam” iti, ata evāsyāḥ sannidhau kānicid vāsarāṇi nayāmi |
ch.6, u.87
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.88
tatas, tām aham upasthitā, tayā cāham uktāsmi — “bhadre, kiṃ te samīhitam?” iti | tato mayoktam, “ārye! anāthāsmi | tvayi nivastum icchāmī”ti |
upaniṣat — tatas, tām aham upasthitā, tayā cāham uktāsmi — “bhadre, kiṃ te samīhitam?” iti | tato mayoktam, “ārye! anāthāsmi | tvayi nivastum icchāmī”ti |
ch.6, u.89
(p.100)tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.90
tatas tayoktaṃ, “bhadre! kiṃ te karme?”ti | tato mayoktam —
-
“yasmād viśvam udeti, yatra ramate, yasmin punar līyate — bhāṣā yasya jagad vibhāti, sahajānandojjvalaṃ yanmahaḥ | śāntaṃ, śāśvatam, akriyaṃ, yam apunarbhāvāya bhūteśvaraṃ dvaitadhvāntam apāsya yānti kṛtinaḥ — prastaumi taṃ pūruṣam” || 6.14 || iti |
yajñavidyā vicintya —
-
“pumān akartā katham īśvaro bhavet? kriyā bhavocchedakarī na vastudhīḥ | kurvan kriyā eva naro bhavacchidaḥ, śataṃ samāḥ śāntamanā jijīviṣet || 6.15 ||
“tan manye nātiprayojanaṃ bhavatyāḥ parigraheṇa | tathāpi yadi kartāraṃ bhoktāraṃ puruṣaṃ stuvantī kiyantaṃ kālam atra vastum icchasi ko doṣaḥ?”
upaniṣat — tatas tayoktaṃ, “bhadre! kiṃ te karme?”ti | tato mayoktam —
yajñavidyā vicintya —
“tan manye nātiprayojanaṃ bhavatyāḥ parigraheṇa | tathāpi yadi kartāraṃ bhoktāraṃ puruṣaṃ stuvantī kiyantaṃ kālam atra vastum icchasi ko doṣaḥ?”
ch.6, u.95
(sopahāsam) aho! dhūmāndhakāraśyāmalitadṛśo duṣprajñatvaṃ yajñavidyāyāḥ, yenaivaṃ kutarkopahatā! yataḥ —
-
ayaḥ svabhāvād acalaṃ balāc cala- (p.101)ty acetanaṃ cumbakasannidhāv iva | tanoti viśvekṣitur īkṣiteritā jaganti māyeśvarateyam īśituḥ || 6.16 ||
tasmāt tamo'ndhānām eveyam anīśvaradṛṣṭiḥ | abodhaprabhavaṃ ca saṃsāraṃ karmabhiḥ śamayantī yajñavidyā nūnam andhatamasam andhakāreṇāpaninīṣati!
-
svabhāvalīnāni, tamomayāni, prakāśayed yo bhuvanāni sapta | tam eva vidvān atimṛtyum eti, nānyo 'sti panthā bhavamuktihetuḥ || 6.17 ||
rājā — (sopahāsam) aho! dhūmāndhakāraśyāmalitadṛśo duṣprajñatvaṃ yajñavidyāyāḥ, yenaivaṃ kutarkopahatā! yataḥ —
tasmāt tamo'ndhānām eveyam anīśvaradṛṣṭiḥ | abodhaprabhavaṃ ca saṃsāraṃ karmabhiḥ śamayantī yajñavidyā nūnam andhatamasam andhakāreṇāpaninīṣati!
ch.6, u.99
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.100
tato yajñavidyayā vimṛśyoktam, “sakhi! tvatsaṃnikarṣād durvāsanopahatair asmadantevāsibhiḥ karmasu ślathādarair bhavitavyam | tat prasīdatu bhavatī svābhilaṣitadeśagamanāya |”
upaniṣat — tato yajñavidyayā vimṛśyoktam, “sakhi! tvatsaṃnikarṣād durvāsanopahatair asmadantevāsibhiḥ karmasu ślathādarair bhavitavyam | tat prasīdatu bhavatī svābhilaṣitadeśagamanāya |”
ch.6, u.101
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.102
tato 'haṃ tām atikramya prasthitā |
upaniṣat — tato 'haṃ tām atikramya prasthitā |
ch.6, u.103
(p.102)tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.104
tataḥ karmakāṇḍavicāriṇī sahacarī mīmāṃsā mayā dṛṣṭā —
-
vibhidya karmāṇy, adhikārabhāñji, śrutyādibhiś cānugatā pramāṇaiḥ | aṅgair vicitrair abhiyojayantī prāptopadeśair atideśakaiś ca || 6.18 ||
upaniṣat — tataḥ karmakāṇḍavicāriṇī sahacarī mīmāṃsā mayā dṛṣṭā —
ch.6, u.106
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.107
tato 'haṃ tām api tathaivāśrayam abhyarthitavatī | atha tayāpy uktāsmi “bhadre, kiṃkarmāsī?”ti | tato mayā tad eva “yasmād viśvam” ityādi paṭhitam |
upaniṣat — tato 'haṃ tām api tathaivāśrayam abhyarthitavatī | atha tayāpy uktāsmi “bhadre, kiṃkarmāsī?”ti | tato mayā tad eva “yasmād viśvam” ityādi paṭhitam |
ch.6, u.108
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.109
tato mīmāṃsayā pārśvavartināṃ mukham ālokyābhihitam, “asty evāsmākaṃ lokāntaraphalopabhogayogyapuruṣopanayanenopayogaḥ | tad dhriyatām karmopayukte!”ti | tatra teṣām madhye kenāpy antevāsinaitad anumoditam eva | apareṇa tu prasiddhapratiṣṭhena mīmāṃsāhṛdayādhidaivatena kumārilasvāminoktaṃ — “devi! neyaṃ karmopayuktaṃ puruṣam upanayati | kintv akartāram, abhoktāram, īśvaram, na cāsāv īśvaraḥ karmasūpayujyate |”
(p.103)athāpareṇoktam, “atha kiṃ laukikāt puruṣād anya īśvaro nāmāsti?” tatas tena vihasya punar uktam, “asti | tathā hi —
-
ekaḥ paśyati ceṣṭitāni jagatām, anyas tu mohāndhadhīr. ekaḥ karmaphalāni vāñchati, dadāty anyas tu tāny arthine | ekaḥ karmasu śiṣyate, tanubhṛtāṃ śāstaiva devo 'paro. niḥsaṅgaḥ puruṣaḥ kriyāsu sa kathaṃ karteti saṃbhāvyate” || 6.19 ||
upaniṣat — tato mīmāṃsayā pārśvavartināṃ mukham ālokyābhihitam, “asty evāsmākaṃ lokāntaraphalopabhogayogyapuruṣopanayanenopayogaḥ | tad dhriyatām karmopayukte!”ti | tatra teṣām madhye kenāpy antevāsinaitad anumoditam eva | apareṇa tu prasiddhapratiṣṭhena mīmāṃsāhṛdayādhidaivatena kumārilasvāminoktaṃ — “devi! neyaṃ karmopayuktaṃ puruṣam upanayati | kintv akartāram, abhoktāram, īśvaram, na cāsāv īśvaraḥ karmasūpayujyate |” athāpareṇoktam, “atha kiṃ laukikāt puruṣād anya īśvaro nāmāsti?” tatas tena vihasya punar uktam, “asti | tathā hi —
ch.6, u.111
(saharṣam) sādhu kumārilasvāmin, sādhu! prājño 'sy, āyuṣmān bhava!
-
“dvau tau suparṇau sayujau sakhāyau samānavṛkṣaṃ pariṣasvajāte | ekas tayoḥ pippalam atti pakvam, anyas tv anaśnann abhicākaśīti” || 6.20 ||
rājā — (saharṣam) sādhu kumārilasvāmin, sādhu! prājño 'sy, āyuṣmān bhava!
ch.6, u.113
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.114
tato 'haṃ mīmāṃsām abhimantrya prasthitā |
upaniṣat — tato 'haṃ mīmāṃsām abhimantrya prasthitā |
ch.6, u.115
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.116
tato mayā bahubhiḥ śiṣyair upāsyamānās tarkavidyā avalokitāḥ |
-
(p.104)kācid dvitriviśeṣakalpanaparā, nyāyaiḥ parā tanvatī vādaṃ sacchalajātinigrahamayair jalpaṃ vitaṇḍām api | anyā tu prakṛter vibhajya puruṣasyodāharantī bhidāṃ tattvānāṃ gaṇanāparā mahadahaṃkārādisargakramaiḥ || 6.21 ||
upaniṣat — tato mayā bahubhiḥ śiṣyair upāsyamānās tarkavidyā avalokitāḥ |
ch.6, u.118
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.119
tathaivāham tāḥ samupasthitā | tābhiś cānuyuktayā mayā tad eva karmopāhṛtam “yasmād viśvam” ityādi | tatra tābhiḥ saprakāśopahāsam uktam, “āḥ vācāle! paramāṇubhyo viśvam utpadyate | nimittakāraṇam īśvaraḥ |” anyayā tu sakrodham uktam, “āḥ pāpe! katham īśvaram eva vikāriṇam kṛtvā vināśadharmiṇam upapādayasi? nanu re pradhānād viśvotpattiḥ |”
upaniṣat — tathaivāham tāḥ samupasthitā | tābhiś cānuyuktayā mayā tad eva karmopāhṛtam “yasmād viśvam” ityādi | tatra tābhiḥ saprakāśopahāsam uktam, “āḥ vācāle! paramāṇubhyo viśvam utpadyate | nimittakāraṇam īśvaraḥ |” anyayā tu sakrodham uktam, “āḥ pāpe! katham īśvaram eva vikāriṇam kṛtvā vināśadharmiṇam upapādayasi? nanu re pradhānād viśvotpattiḥ |”
ch.6, u.120
aho! durmatayas tarkavidyā etad api na jānanti! sarvaṃ prameyajātam ghaṭādivat kāryam iti, paramāṇupradhānopādānakāraṇam apy upekṣaṇīyam eveti | api ca —
-
ambhaḥśītakarāntarikṣanagarasvapnendrajālādivat, kāryaṃ meyam asatyam etad, udayadhvaṃsādiyuktaṃ jagat | śuktau rūpyam iva, srajīva bhujagaḥ, svātmāvabodhe harāv (p.105)ajñāte prabhavaty, athāstam ayate tattvāvabodhodayāt || 6.22 ||
vikāraśaṅkā tu mugdhavadhūnāṃ vilasitam iva | tathā hi —
-
śāntaṃ jyotiḥ katham anuditānastanityaprakāśaṃ viśvotpattau vrajati vikṛtiṃ niṣkalaṃ nirmalaṃ ca? | śaśvan nīlotpaladalarucām ambuvāhāvalīnāṃ prādurbhāve bhavati viyataḥ kīdṛśo vā vikāraḥ? || 6.23 ||
rājā — aho! durmatayas tarkavidyā etad api na jānanti! sarvaṃ prameyajātam ghaṭādivat kāryam iti, paramāṇupradhānopādānakāraṇam apy upekṣaṇīyam eveti | api ca —
vikāraśaṅkā tu mugdhavadhūnāṃ vilasitam iva | tathā hi —
ch.6, u.124
sādhu! sādhu! prīṇayati mānasaṃ mamāyaṃ prajñāvato vimarśaḥ | (upaniṣadaṃ prati) tatas tataḥ?
puruṣaḥ — sādhu! sādhu! prīṇayati mānasaṃ mamāyaṃ prajñāvato vimarśaḥ | (upaniṣadaṃ prati) tatas tataḥ?
ch.6, u.125
tatas tābhiḥ sarvābhir eva kruddhābhir uktam, “aho! viśvavilayena muktim eṣā vadantī! nāstikapathaṃ prasthitā nigṛhyatām!” iti | tataḥ sasaṃrambhaṃ māṃ nigrahītuṃ pradhāvitāḥ sarvāḥ |
upaniṣat — tatas tābhiḥ sarvābhir eva kruddhābhir uktam, “aho! viśvavilayena muktim eṣā vadantī! nāstikapathaṃ prasthitā nigṛhyatām!” iti | tataḥ sasaṃrambhaṃ māṃ nigrahītuṃ pradhāvitāḥ sarvāḥ |
ch.6, u.126
(satrāsam) tatas tataḥ?
puruṣaḥ — (satrāsam) tatas tataḥ?
ch.6, u.127
tato 'haṃ satvarataraṃ parikramya daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭā | tato mandaraśailopakalpitasya madhusūdanāyatanasya nātidure —
-
(p.106)bāhvor bhagnā dalitamaṇayahḥ śreṇayaḥ kaṅkaṇānāṃ, cūḍāratnagrahanikṛtibhir dūṣitaḥ keśapāśaḥ | chinnā muktāvalir, apahṛtam, srastam aṅgād dukūlam, bhītā gītāśramam atha galannūpurāhaṃ praviṣṭā || 6.24 ||
upaniṣat — tato 'haṃ satvarataraṃ parikramya daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭā | tato mandaraśailopakalpitasya madhusūdanāyatanasya nātidure —
ch.6, u.129
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.130
tato devāyatanān nirgatya, daṇḍapāṇibhiḥ puruṣair atinirdayam tāḍyamānās, tā digantam atikrāntāḥ sarvāḥ |
upaniṣat — tato devāyatanān nirgatya, daṇḍapāṇibhiḥ puruṣair atinirdayam tāḍyamānās, tā digantam atikrāntāḥ sarvāḥ |
ch.6, u.131
(saharṣam) na khalu bhavatīm atikrāmato bhagavān viśvasākṣī kṣamate |
rājā — (saharṣam) na khalu bhavatīm atikrāmato bhagavān viśvasākṣī kṣamate |
ch.6, u.132
tatas tataḥ?
puruṣaḥ — tatas tataḥ?
ch.6, u.133
tatra ca vatsayā gītayā māṃ tatrāgatām avalokya, sasaṃbhramaṃ, “mātar! mātar!” iti parirabhyopaveśitāsmi | viditavṛttāntayā tayā coktam, “amba, nātra khedayitavyaṃ manaḥ | ye khalu tvām apramāṇīkṛtya, yatheṣṭam asurasattvāḥ pracariṣyanti, teṣām īśvara eva śāstā | uktaṃ ca tena bhagavatā tān adhikṛtya —
-
(p.107)“tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān, saṃsāreṣu narādhamān | kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu” || 6.25 || iti |
upaniṣat — tatra ca vatsayā gītayā māṃ tatrāgatām avalokya, sasaṃbhramaṃ, “mātar! mātar!” iti parirabhyopaveśitāsmi | viditavṛttāntayā tayā coktam, “amba, nātra khedayitavyaṃ manaḥ | ye khalu tvām apramāṇīkṛtya, yatheṣṭam asurasattvāḥ pracariṣyanti, teṣām īśvara eva śāstā | uktaṃ ca tena bhagavatā tān adhikṛtya —
ch.6, u.135
(sakautukam) devi, tvatprasādāj jñātum icchāmi ko 'yam īśvaro nāmeti?
puruṣaḥ — (sakautukam) devi, tvatprasādāj jñātum icchāmi ko 'yam īśvaro nāmeti?
ch.6, u.136
(sasmitam) ko nāmātmānam ajānantam pratyuttaraṃ dāsyati?
upaniṣat — (sasmitam) ko nāmātmānam ajānantam pratyuttaraṃ dāsyati?
ch.6, u.137
(saharṣam) katham? mamātmā parameśvaraḥ?
puruṣaḥ — (saharṣam) katham? mamātmā parameśvaraḥ?
ch.6, u.138
- evam etat | tathā hi —
-
asau tvadanyo na sanātanaḥ pumān, bhavān na devāt puruṣottamāt paraḥ | sa eva bhinnas tadanādimāyayā, dvidheva bimbaṃ salile vivasvataḥ || 6.26 ||
evam etat | tathā hi —
asau tvadanyo na sanātanaḥ pumān, bhavān na devāt puruṣottamāt paraḥ | sa eva bhinnas tadanādimāyayā, dvidheva bimbaṃ salile vivasvataḥ || 6.26 ||ch.6, u.140
(vivekaṃ prati) bhagavan, uktam apy arthaṃ bhagavatyā na samyag avadhārayāmi |
-
avachinnasya bhinnasya, jarāmaraṇadharmiṇaḥ | mama bravīti devīyaṃ nityānandacidātmatām || 6.27 ||
puruṣaḥ — (vivekaṃ prati) bhagavan, uktam apy arthaṃ bhagavatyā na samyag avadhārayāmi |
ch.6, u.142
padārthāparijñānād ayaṃ vākyārthānavabodhas |
vivekaḥ — padārthāparijñānād ayaṃ vākyārthānavabodhas |
ch.6, u.143
tadavabodhāya bhagavān upāyam ājñāpayatu |
puruṣaḥ — tadavabodhāya bhagavān upāyam ājñāpayatu |
ch.6, u.144
- (p.108)ayam ucyate —
-
eṣo 'smīti vivicya, netipadataś cittena sārdhaṃ kṛte, tattvānāṃ vilaye cidātmani parijñāte tvamarthe punaḥ | śrutvā tat tvam asīti, bādhitabhavadhvāntaṃ, tad ātmaprabhaṃ, śāntaṃ jyotir anantam antaruditānandaṃ samuddyotate || 6.28 ||
ayam ucyate —
eṣo 'smīti vivicya, netipadataś cittena sārdhaṃ kṛte, tattvānāṃ vilaye cidātmani parijñāte tvamarthe punaḥ | śrutvā tat tvam asīti, bādhitabhavadhvāntaṃ, tad ātmaprabhaṃ, śāntaṃ jyotir anantam antaruditānandaṃ samuddyotate || 6.28 ||ch.6, u.146
(sānandaṃ śrutam arthaṃ paribhāvayati |)
puruṣaḥ — (sānandaṃ śrutam arthaṃ paribhāvayati |)
ch.6, u.147
(tataḥ praviśati nididhyāsanam |)
(tataḥ praviśati nididhyāsanam |)
ch.6, u.148
ādiṣṭo 'smi bhagavatyā viṣṇubhaktyā yathā, “nigūḍham asmadabhiprāyam upaniṣad vivekena saha bodhayitavyā | tvayā ca puruṣeṇa vastavyam” iti | (vilokya) eṣā devī vivekapuruṣābhyāṃ nātidūre vartate | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya upaniṣadaṃ prati janāntikam |) devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭaṃ yathā — “saṃkalpayonayo devatā bhavanti | mayā ca samādhānena viditaṃ tathā āpannasattvā bhavatīti | tatra ca krūrasattvā vidyā nāma kanyā tvadudare vartate prabodhacandraś ca | tatra vidyāṃ saṅkarṣaṇavidyayā manasi saṅkrāmayiṣyasi | prabodhacandraṃ puruṣe samarpya vatsavivekena saha matsamīpam āgamiṣyasīti |”
nididhyāsanam — ādiṣṭo 'smi bhagavatyā viṣṇubhaktyā yathā, “nigūḍham asmadabhiprāyam upaniṣad vivekena saha bodhayitavyā | tvayā ca puruṣeṇa vastavyam” iti | (vilokya) eṣā devī vivekapuruṣābhyāṃ nātidūre vartate | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya upaniṣadaṃ prati janāntikam |) devyā viṣṇubhaktyā samādiṣṭaṃ yathā — “saṃkalpayonayo devatā bhavanti | mayā ca samādhānena viditaṃ tathā āpannasattvā bhavatīti | tatra ca krūrasattvā vidyā nāma kanyā tvadudare vartate prabodhacandraś ca | tatra vidyāṃ saṅkarṣaṇavidyayā manasi saṅkrāmayiṣyasi | prabodhacandraṃ puruṣe samarpya vatsavivekena saha matsamīpam āgamiṣyasīti |”
ch.6, u.149
yad ādiśati mahādevī | (iti vivekam ādāya niṣkrāntā |)
upaniṣat — yad ādiśati mahādevī | (iti vivekam ādāya niṣkrāntā |)
ch.6, u.150
(nididhyāsanaṃ puruṣaṃ praviśati |)
(nididhyāsanaṃ puruṣaṃ praviśati |)
ch.6, u.151
(dhyānaṃ nāṭayati)
puruṣaḥ — (dhyānaṃ nāṭayati)
ch.6, u.152
āścaryam! āścaryam!
-
(p.109)uddāmadyutidāmabhis taḍid iva pradyotayantī diśaḥ, pratyagrasphuṭadutkaṭāsthi manaso nirbhidya vakṣaḥsthalam | kanyeyaṃ sahasā samaṃ parikarair mohaṃ grasantī, bhaja- ty antardhānam, upaiti caikapuruṣaṃ śrīmān prabodhodayaḥ || 6.29 ||
(nepathye) — āścaryam! āścaryam!
ch.6, u.154
(tataḥ praviśati prabodhacandraḥ |)
(tataḥ praviśati prabodhacandraḥ |)
ch.6, u.155
prabodhacandraḥ —
-
kiṃ vāptaṃ? kim apohitaṃ? kim uditaṃ? kiṃ vā samutsāritaṃ? syūtaṃ kiṃ nu? vilāyitaṃ nu? kim idaṃ? kiñcin na vā kiñcana? | yasminn abhyudite vitarkapadavīṃ naivaṃ samārohati trailokyaṃ sahajaprakāśadalitaṃ so 'haṃ prabodhodayaḥ || 6.30 ||
(parikramya) eṣa puruṣaḥ | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya) bhagavan, prabodhacandro 'ham abhivādaye!
prabodhacandraḥ —
(parikramya) eṣa puruṣaḥ | yāvad upasarpāmi | (upasṛtya) bhagavan, prabodhacandro 'ham abhivādaye!
ch.6, u.157
(sāhlādam) ehi putra! pariṣvajasva mām!
puruṣaḥ — (sāhlādam) ehi putra! pariṣvajasva mām!
ch.6, u.158
(prabodhacandras tathā karoti |)
(prabodhacandras tathā karoti |)
ch.6, u.159
(āliṅgya sānandam) aho! vighaṭitatimirapaṭalaṃ saṃjātam! tathā hi —
-
mohāndhakāram avadhūya, vikalpanidrām (p.110)unmathya, ko 'py ajani bodhatuṣāraraśmiḥ | śraddhāvivekamatiśāntiyamādi yena viśvātmakaḥ sphurati — viṣṇur ahaṃ sa eṣaḥ || 6.31 ||
sarvathā kṛtakṛtyo 'smi bhagavatyā viṣṇubhakteḥ prasādāt | so 'ham idānīm —
-
saṅge na kenacid upetya, kam apy apṛcchan, gacchann atarkitaphalaṃ vidiśaṃ diśaṃ vā | śānto vyapetabhayaśokakaṣāyamohaḥ, sāyaṃ gṛhe munir ahaṃ bhavitāsmi sadyaḥ || 6.32 ||
puruṣaḥ — (āliṅgya sānandam) aho! vighaṭitatimirapaṭalaṃ saṃjātam! tathā hi —
sarvathā kṛtakṛtyo 'smi bhagavatyā viṣṇubhakteḥ prasādāt | so 'ham idānīm —
ch.6, u.163
(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ |)
(tataḥ praviśati viṣṇubhaktiḥ |)
ch.6, u.164
(saharṣam upasṛtya) cireṇa khalv asmākaṃ saṃpannāḥ sarve manorathāḥ, yena praśāntārātiṃ bhavantam avalokayāmi |
viṣṇubhaktiḥ — (saharṣam upasṛtya) cireṇa khalv asmākaṃ saṃpannāḥ sarve manorathāḥ, yena praśāntārātiṃ bhavantam avalokayāmi |
ch.6, u.165
devyā viṣṇubhakteḥ prasādāt kiṃ nāma duṣkaram? (iti pādayoḥ patati |)
puruṣaḥ — devyā viṣṇubhakteḥ prasādāt kiṃ nāma duṣkaram? (iti pādayoḥ patati |)
ch.6, u.166
(puruṣam utthāpayati |) uttiṣṭha, vatsa | kiṃ te bhūyaḥ priyam upaharāmi?
viṣṇubhaktiḥ — (puruṣam utthāpayati |) uttiṣṭha, vatsa | kiṃ te bhūyaḥ priyam upaharāmi?
ch.6, u.167
(p.111)kiṃ ataḥ param api priyam asti? yataḥ —
-
pūrvaṃ tāvad vivekapramukhanijabalair nirjite sānubandhe mohe 'smākaṃ kulārau; tadanu samudite hanta vairāgyayoge | śāntiśraddhādiyatnāt punar upaniṣadā sādhitāt samprayogād, asmābhis tvatprasādād dhruvam ayam adhunā labdha eva prabodhaḥ || 6.33 ||
-
saṃsārāpārasindhuplavakuśalamahākarṇadhāre murārau bhaktir mukteḥ parā sā prasaratu jananī sārvakālaṃ janasya! | kiñcānyat svaprakāśaṃ parataram amalajyotir ānandasāndraṃ śāntātmāno munīndrāḥ pramuditamanasaḥ santataṃ bhāvayantu! || 6.34 ||
-
praśāntārātir agamad vivekaḥ kṛtakṛtyatām | nīrajaske sadānande pade cāhaṃ niveśitaḥ || 6.35 ||
tathāpīdam astu bharatavākyam!
-
(p.112)parjanyo 'smin jagati mahatīṃ vṛṣṭim iṣṭāṃ vidhattāṃ | rājānaḥ kṣmāṃ galitavividhopaplavāṃ pālayantu | tattvonmeṣāpahatatamasas tvatprasādān mahāntaḥ saṃsārābdhiṃ viṣayamamatātaṅkapaṅkaṃ tarantu || 6.36 ||
puruṣaḥ — kiṃ ataḥ param api priyam asti? yataḥ —
tathāpīdam astu bharatavākyam!
ch.6, u.173
(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake jīvanmuktir nāma ṣaṣṭho 'ṅkaḥ |
(iti niṣkrāntāḥ sarve) iti śrīkṛṣṇamiśraviracite prabodhacandrodayanāmni nāṭake jīvanmuktir nāma ṣaṣṭho 'ṅkaḥ |